كوك اسپاننان ۇزگەن جىر

ەرتەگىدەي ەرتە كوكتەم...
انام مەنى ەركەلەتكەن,
اكەم ماعان تاي مىنگىزىپ,
قيالىمدى كوركەم ەتكەن.
ەرتەگىدەي ەرتە كوكتەم...
اجەم مەنى ەركەلەتكەن,
اتام ماعان اڭىز ايتىپ,
ءومىرىمدى ەرتەگى ەتكەن.

ارتىندا شيىر-شيىر جول قالعان, ءومىردىڭ ءورى مەن ىلديىن كەزەك كورىپ, بايىپتى جاسقا جەتكەندە اقىن وسى ولەڭدى وقىسا, سول العاشقى كوڭىل, سەزىم باسقا ساعىنىشقا تولى داۋسىمەن ەرتەگى كوكتەمىن ەسكە الار ەدى. ەش وزگەرمەگەن, سەلكەۋ تۇسپەگەن, ەن­دى­گى ومىردە قيالعا كوركەم كوشكەن ەرتە كوك­تەمنىڭ ساعىنىشى مەن ىنتىقتىرىپ قو­يار سيقىرى عانا جانىڭدى شىمشىپ وتە شىعاتىنى بولماسا, ءبارى باياعىداي كورىنەدى. ەداۋىر جەرگە ۇزاپ كەتكەن ۋاقىت ارا­لىعى مۇنداي كەزدە ەش بىلىنبەي, كۇنى كەشە عانا وتكەن وقيعاداي اسەر بەرگەندە ۋاقىت پەن ءومىر تۋرالى كوزقاراسىڭنىڭ بىردەمدە وزگەرىپ شىعا كەلەتىنى بار. قانشا مەزگىل وتسە دە, كوڭىل تولقىتار ولەڭ بولىپ قالا العاندىعىن ويلاعاندا, جىر دەگەن ماڭگىلىك سارىن ەكەنىن ۇعاسىڭ. سوڭعى سىنشى ۋاقىت دەپ جۇرگەندە, سول اعزامنىڭ ءوزى ەسكىرتپەي تۇرعان ولەڭ دەگەن – سەزىم شىعار, بالكىم. ول (پوەزيا) ديداكتيكا, پاتەتيكا, دەكلاراتسيا بولىپ ءومىر اعىسىندا وزىنە وزەكتەسىپ كەلە جاتقان قاسيەتتەردى تولىق مويىنداي العان جوق. «اقىندار ءارتۇرلى بولۋى كەرەك» (بلوك) دەگەسىن, ولەڭ دە سونشا ءتۇرلى بولادى. بۇل مازمۇن بايلىعى, فورما الۋاندىعى, ويلاۋدىڭ وقشاۋ تۇرلەرىنە قاراتا ايتىلعان ءسوز. ايتپەسە ولەڭ تابيعاتى تازا, ءمولدىر قالپىن, كەيدە سوزبەن تۇسىندىرۋگە كەلمەي, وي ازابىنا سالىپ قوياتىن تاڭعاجايىپ قۇبىلىس. جا­را­تىلىس اتاۋلىنىڭ بار سۇلۋلىعى مەن سىم­باتى, سىرتقى قالىبى عانا ەمەس, ءار­بىر جاندى, جانسىز دۇنيەلەردىڭ قۇ­پيا­لا­رىن پوەزيادان ارتىق تۇسىنەتىن جانر جوق سياقتى اسەر بەرەدى. اقىن تۋرا­لى كوپتەگەن انىقتامالاردىڭ ايتىلىپ جۇر­گە­نى سوندىقتان بولار. بىراق سول كوپ­تەگەن تۇ­جىرىمدارعا ولەڭ جازعاننىڭ ءبارى لاي­ىقتى دەپ كەسىپ ايتا المايسىڭ. وڭاي اي­تا سالعان سوزدەن كەيدە استار ىزدەپ, قازى­مىر­لانىپ كەتەتىنىمىز سەكىلدى, رۋحاني تاجى­ر­بيەمەن, ۇزاق ۋاقىت ويلانۋمەن كەلگەن شە­شىم­دەردى وڭاي تۇسىنە سالعىمىز كەلەدى. قاي ءسوزدىڭ قالاي ايتىلعانىن تەك سەزىنە ءبىلۋ كەرەك شىعار.

اقىن نۇرلان ءورازاليننىڭ شىعارما­شى­لىعى تۋرالى, العاشقى جيناعى – «بەي­مازا كوڭىلدەن» باستاپ وسى ۋاقىتقا دەي­ىن ءسوز الماعان قازاق قالامگەرلەرى سي­رەك. تۇمانباي مولداعاليەۆتەن باس­تاپ, قازاق كوركەم ءسوزىنىڭ زەرگەرلەرىنە اي­نا­لعان كلاسسيكتەرىمىزدىڭ ءبارى جىلى لە­بىز, ىقىلىستارىن ارناعان. بىراق ونىڭ ءبارى وزدەرىنىڭ تالعامىنداعى – نۇر­لان ورازالين. ەندى كەمى ەكى-ءۇش توم­عا جۇك بولار تالداۋ, ماقتاۋ, سارالاۋ ما­قالالاردان كەيىن ەشكىمگە پىكىرىڭدى جىق­پاي, ءوز اقىنىڭدى تابۋ دا قيىن. جەتپىس جاسقا كەلگەن نۇرلان ورازالين عۇ­مىرىنىڭ جارتىسىنان كوبى ات ۇستىندە كەلەدى.تاپتاۋرىن با الدە باسقالاي دا سەبە­بى بار ما, باسشىلىق قىزمەتتە جۇرگەن كوپ قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارى جاس­تار تاراپىنان كەيدە وقىلماي قالىپ جا­تادى. الدە وزدەرىنىڭ دە قاربالاس تىر­لىك­پەن جاستاردىڭ ورتاسىندا ءجيى بو­لۋعا قولى تيمەي جاتا ما ەكەن؟ ونىڭ ناق­تى سەبەبىن دە ايتا الماسپىز. ستۋدەنت كۇنى­مىز­­دە: «اتاعى جوق ەسەنيندەر... جىن قىس­­قان... جاڭعىرادى جاتاقحانا ولەڭى. مە­­نىڭ جيىرما جاسىم مۇڭ قۇشقان, ءتۇن ور­تا­سى كوشە بويلاپ كەلەدى» دەپ كەلەتىن ولەڭ­ىن جاتتاپ, شيماي داپتەرىمىزدىڭ ءار جەرىنە قايتا-قايتا كوشىرىپ جازىپ قو­يار ەدىك. سوعىستان سوڭ تۋعاندارمەن ءاب­دى­­را­شتىڭ جاراسقانى ارقىلى تابىسقان شا­عى­مىزدا ءوزىمىزدى «جىن قىسقان... اتا­عى جوق ەسەنيندەر...» سەزىنىپ جۇرگەن بولار­مىز, بالكىم. ءبىزدىڭ دە جيىرما جاسى­مىز «داۋ­ىلداتىپ, جاۋىنداتىپ كەلە جات­قان­داي» الاڭعاسار كۇيدە كۇتكەندەيمىز. بى­راق ولاي بولا قويعان ەشتەڭەسى جوق ەدى. ەن­­دى اقىن عانا ەمەس, قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرى نۇرلان ءورازاليننىڭ ولەڭ الە­مى­نە قايتا باس قويعاندا, اقىندىق عۇ­مى­رىن بارىنەن وقشاۋ الىپ قاراي الۋعا جا­­راۋ­دى عانا ويلايسىڭ. سوناۋ 1962 جى­لى جازعان ولەڭىندە اقىننىڭ ومىرلىك ۇس­تا­نىمدارى مەن ماقسات-مۇراتتارى جات­قا­نىن ويلايسىڭ.

...قۇلاگەردىڭ شابىسىنداي شابىستى,
تاۋ سۋىنىڭ اعىسىنداي اعىستى,
ازامات بوپ ەر جەتۋدى ويلايمىن,
ءتۇبى سوعان ءبىر جەتەمىن قويمايمىن.
جۇرەگىمدە – تۋعان جەردىڭ گۇل ءوڭى,
اتالار مەن انالاردىڭ تىلەگى.
اسقارى كوپ, ارمانى كوپ شاقىرار
تۋعان ەلدىڭ بولسامشى ءبىر تۇلەگى...

ونىڭ قايراتكەر بولمىسى وسى جاس كۇنىنەن بويىندا بار. ازاماتتىق, باتىل­دىق, مادەنيەتتى بولمىسى پوەزياسىنان ەسەدى. ادەبيەتكە جاساعان العاشقى قادام­دا­رى­نان باستاپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى جىرلارىندا كۇرەسكەرلىك رۋح سەزىلەدى. ول كۇ­رەس – ەڭ الدىمەن وزىمەن كۇرەس. ويتكەنى اقىن ءۇشىن قاشاندا ولەڭ ءبىرىنشى ورىندا تۇر­دى.

تەربە, شاتتىق!
تەربە, مۇڭ!
جىر تۋماسا – ولگەنىم...
ءسوزىم – اۋىر, شەر – دەمىم...
مەنى تاستاي كورمەگىن!
شاتتىققا اركىم-اق قۋانا الادى عوي 
بى­راق مۇڭعا «مەنى تەربە, ماعان كەل» دەۋى ولەڭ ءۇشىن ەمەي, نەمەنە؟ بۇل – سەنىم ءسوزى. اقىن­دىق جولعا, بولاشاققا دەگەن سەنىم. ەن­دىگى جازىلار جىر, ايتىلار سىر كادەگە ج­اراسا, ولەڭ بوپ قانا جاراماق. 

ەستيمىسىڭ!
كۇلكىمدى, مۇڭىمدى اسپان,
مەنىڭ مىنا كەۋدەمنەن ءبىر ءۇن قاشقان.
كەزىپ جۇرگەن جوق پا ەكەن, ايتىڭدارشى,
جۇلدىزداردىڭ اراسىن جىمىڭداسقان؟!

بوزالا كەش, بوز تاڭدا سىر اۋلاعان,
قىر اۋناعان, كوزىڭدە جىر اۋناعان,
تۇستىك جاقتى بەتكە الىپ كەتتى مە ەكەن,
تىرنالاردىڭ كوشىمەن تىراۋلاعان؟!
اقىن ءسوزىن, جىرىن وسىلاي ىزدەيدى. 
ءتىپ­تى ءوزىن دە. عاپىل دۇنيەدەگى سىرىن ساق­تار, مۇڭىن شەرتەر ولەڭى عانا بولسا, ونى ىز­دە­مەگەندە قايتەدى؟! اقىن پوە­زيا­سىن­دا ولەڭ ولشەمگە اينالعان. ءار اقىن­نىڭ شى­عارماشىلىعىندا ولەڭ تۋرا­لى ولەڭ مو­لىنان كەزدەسەدى. بىراق ونى اقىن ءوزى قالاي باعالايدى, نە دەپ ۇعادى, سو­عان كوپ نارسە بايلانىستى. ەس ءبىلىپ, ەتەك جيعالى نۇرلان ورازالين ءۇشىن ولەڭ – سەرىگى عانا ەمەس, ەلدىڭ ءۇمىتىن, سەنىمىن اق­تار قاسيەتتى جولى. «اينالايىن, ولەڭىم, سە­نى ىزدەۋمەن كەلەمىن» دەپ ىلعي قالامىنا قا­راپ, سەنىمىن ساقتاپ وتىراتىن اقىننىڭ سۇيە­ن­دىم, ءسۇيدىم دەگەن سەرتى – ولەڭ. 
قارا, دوسىم, كوكتەم كەپتى قالاعا,

قۇستار كەپتى...
قالاي عانا سەزبەگەم؟!
قۇيىلارداي كوكتەن ءبىر كۇي ساناعا,
قىزعانارداي قايىڭ ءبۇرىن وزگەدەن.

...مىنا كوكتەم وزگەشەلەۋ وزگەدەن,
جىر ما جاڭا؟
مەنىڭ كۇتكەن جاسىم با؟!
كەۋدەم تولقىپ, اسپانىمدى كەزدى ولەڭ,
تىزگىن بەرمەي اق جاڭبىرعا, جاسىنعا.
سول وزگەشە كوكتەمىندە كەۋدەسىن تول­قىت­قان, ساناسىن جاڭعىرتقان كۇيى, جىرى ءومىردىڭ اق جاڭبىرىنداي تازا, ادال, جاسىنىنداي قىزۋ قالپىندا وقىرماندارىمەن ۇدايى تانىسىپ, تابىسىپ كەلەدى. ون تومدىق شىعارمالار جيناعىنداعى «سىرنايلى شاق» بولىمىندەگى ولەڭدەرى جاستىق داۋ­رە­نىندە جازىلسا دا, ەسكىرمەيتىن, سازدى عا­زال­دارداي اربايدى. بۇل ولەڭ دەگەن عا­جاي­ىپتىڭ جاسپەن ولشەنبەيتىنىن تاعى ءبىر ەسى­مىزگە سالادى. 
وتىز جاسىنان بىلايعى ولەڭدەرىندە, باي­قاساق, دوسقا ناز, زامانداسقا وكپە, رە­نىش سياقتى كوڭىل تولقىندارى ارالاس­قان. بۇل دا ولەڭدى ومىردەن ءبولىپ الا الماي­تىن­دى­عىڭنان بولسا كەرەك. ونداي قۇبىلىس اقىن­­نىڭ بارىندە جولىعادى. دەمەك, ولەڭ­نەن بەلگىلى دارەجەدە جەكە ءومىردى دە كورۋگە بولادى. بىراق وعان اقىننىڭ ءوزىنىڭ كوڭىلى تولا قويار ما؟ ۋاقىت وتكەن سايىن ءبارىبىر وتكەن كۇنىڭ قانداي بولسا دا جاقسى, بەيبىت كورىنە بەرەتى نەسى ەكەن؟

ويلايتىن باس قامىن,
ەسكى سۋرەت –
باسقا جاندار, باسقا كۇن,
كۇلگەن, بىرگە جىلاعان,
تۇرعان, بىرگە قۇلاعان,
كەرەگەدەن ءسال مۇڭايىپ تۇر قاراپ,
جۇرەگىمدى جۇلمالاپ...
نۇرلان ءورازاليننىڭ شىعار­ما­شى­لى­عىندا ءارتۇرلى ىزدەنىستەر بولدى. تول­عاۋ, داستان, پوەما, تسيكلدى جىرلار, پەسا, ما­قا­لالار دا كوپتەپ جازىلدى. بۇكىل شى­عار­ما­شىلىعىنىڭ ونە بويىنداعى ما­دە­ني­ەت پەن ادامگەرشىلىكتەن ايىرىلعان جوق. بى­راق وسى جاسىنا جەتكەندە جوعالتقانى دا از بولماۋى كەرەك. ايتپەسە كەرەگەدەگى سۋ­رەت جۇرەگىن جۇلمالاپ, ءسال مۇڭايىپ تۇر­ماس ەدى عوي.

وكپەلىمىن ماس بولىپ ءوز دەمىمە,
وزگەرىپ كەتكەن كەيبىر كەزدەرىمە,
قاباعىنا قاراماي ادال دوستىڭ,
ارتىق كەتىپ, كەم ايتقان سوزدەرىمە,
ءوزىمدى ءوزىم جوعالتقان كەزدەرىمە.
باسقا ەشكىمگە ەمەس! وزىنە عانا! وسىلاي اقىن ادام بىتكەننىڭ ءبارىن تۇسىنۋگە, ۇعۋ­عا تالپىنادى. اسىلىندا, تۇسىنىسسەڭ – ادام­نىڭ جامانى جوق. ناشار دەگەن ادام­نىڭ تۇ­سىنىسكەندە – جاقسى كىسى, تۇسى­نى­­سە الماساڭ, جاق­سى ادامنىڭ ءوزى – جامان. دۇ­نيەنىڭ با­قى­تى وسى ءتىل تابىسۋدا, تۇ­سى­نى­سۋدە سياقتى. بۇل – اقىن نۇرلان ورا­زا­ليننىڭ ومىردەگى ءبىر كرەدوسى.

اقىن ءوز ومىرىمەن قاباتتاسا كەلگەن قازاق تىرشىلىگىندەگى بار قۇبىلىستى جىر­لاۋعا تىرىستى. جاستىق جالىنىنان وت­كەن­نەن كەيىن سالقىن اقىلعا ورىن بەردى. وسى جاسقا جەتكەنشە كورگەن, تۇيگەنىن قا­­لاي دا ولەڭ عىپ جازدى. اقىندىق مۇ­را­تى سول دەپ ۇقتى. «...اتىن ايتىپ قا­زاق پە­نەن قۇدايدىڭ, كەڭ دالامنىڭ امان­دى­عىن سۇرايمىن» دەپ ەلدىڭ ەرتەڭى تۋ­را­لى كوبىرەك تولعاناتىن كەزگە اياق باس­قا­­نىمىزدى اڭداتادى. شىعارماشىلىق كو­ڭىل كۇي, شابىت ءالى دە تىنىستاي بەرەدى. ار­تىنا قاراپ, نەشە تولقىن بوپ ىلەسىپ كە­لە جاتقان ۇرپاققا قاراتا اقىننىڭ ايتار ءسو­زى كوپ ءالى. تىلەگى بىرەۋ عانا: «قابىل ال­شى, وي-كادەڭە جاراسا, كوك اسپاننان ۇز­گەن جىر».

* * *
ءومىر ساپارىڭدا تالاي تاۋقىمەتتى باستان كەشىرمەي, بار دۇنيەنىڭ قۋانىشى مەن مۇڭىن تولىق سەزىنبەي تۇرىپ, ءومىر, قۋانىش, مۇڭ تۋرالى ايتۋ نەتكەن قيىن. ءبىر باسىڭا جە­ت­ەرلىك تاعدىردىڭ نەشە الۋان سىيىن تو­لىق ءتۇسىنىپ, سەزىنىپ بولعانشا, وزگەنىڭ قاي­عى-شاتتىعىنا ورتاقتاسىپ كۇن كەشە ب­ە­رەسىڭ. بۇل جاعىنان العاندا «جان قايدا ادى­لەتتى ىزدەيتۇعىن, ادامشىلىق اتاقتى كوزدەيتۇعىن, تىرلىك پەن ولگەن كۇندى بىردەي ويلاپ, ەكى ءجايدان كۇدەردى ۇزبەيتۇعىن» دەپ ون التى جاسىندا ەكى دۇنيەنىڭ باراقاتىن بىر­دەي ويلاعان سۇلتانماحمۇتقا, راسىمەن, تاڭ­عالاسىڭ عوي... ءدال بۇگىن بىرىمىزدەن-ءبى­رى­مىز قالماي كوسەمسىپ, شەشەنسىپ جۇر­گەن­دە ۇلتشىلدىعىمىز جالعان ۇرانعا, الەۋ­مەت­شىلدىگىمىز اۋمەسەرلىككە ۇلاسىپ كەتىپ جات­قان جوق پا؟ «جاسقا جاس, ويعا كارى» دەڭ­گەيى­نە شاق بولمىستىڭ يەسى بولماعان سوڭ, جال­عاندىققا ءجيى ۇرىنۋىڭ دا عاجاپ ەمەس. 

پوەزيا تۋرالى تولعانىستىڭ ءبارى شى­نايى, پاك, تەرەڭ دەپ ايتا الامىز با, جوق پا دەگەن ساۋال وسى جەردە ساناڭدا قى­لاڭ بەرەدى. شايىرلاردان رۋحاني مۇ­را بولىپ قالعان عازالدارداعى ءومىر كورى­نى­سىن, قۋانىشىن, شاتتىعىن, ماحابباتىن, دوستىعىن ءوز تالعام دەڭگەيىمىزگە, سا­نا­مىز­عا شاق قانا تۇسىنەتىندەيمىز. ىشكى ماز­مۇنى ودان دا تەرەڭ, مىڭ قاتپارلى بول­سا دا, اقىلىمىز اڭداعان, قيالىمىز جەت­كەن جەرگە دەيىن عانا قابىلدايمىز. سون­دا ءبىز اقىن بىتكەندى تولىق تۇسىنە ال­ماي ءجۇرمىز بە؟ بالكىم, ول زاڭدى دا شى­عار. «تاس تۇس­كەن جەرىنە اۋىر» بولسا, اينا­لا­سىن­دا­عى­لار ونى قالاي سەزىنسىن. ءار اقىن­نىڭ شى­عارماشىلىق الەمىندەگى جان تول­قىتار بار سەزىم پروپورتسيانى قا­تاڭ ساق­تاپ قانا جۇ­ر­ەگىمىزگە جەتەدى ەكەن. ەن­دە­شە, اقىن تۋرالى جازۋعا تالپىنعاندا, قۇداي جۇرەك كوزىڭدى اشسىن!

P.S.
ءوز قۇپيام...
ءوز سىرىم...
ءوز جۇمباعىم...
ءوز ءومىرىم – تاعدىرىم, ءوز قۇنداعىم.
ۇرلاي كورمە, ۋاقىت, وتىنەمىن,
كەۋدەمدەگى سەزىم مەن ءسوزدىڭ باعىن.

باعاشار تۇرسىنباي ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»

الماتى