بۇل كۇندەرى قوعامدا قىزۋ تالقىلانىپ جاتقان ەڭ نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى – لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى. ەلدىڭ كەلەشەگى جازۋمەن تىعىز بايلانىستى بولعان سوڭ قوعامنىڭ كەز-كەلگەن ازاماتى بۇعان بەي-جاي قارامايتىنى تۇسىنىكتى دە. بۇل ورايدا زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ پىكىرلەرى قانداي؟
فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك عاريفوللا ەسىم لاتىن ارپىنە كوشۋگە قاتىستى ءوز ويىن تومەندەگىشە جەتكىزدى: «قازىرگى ەڭ ءبىرىنشى ماسەلە – لاتىن الىپبيىنە ءوتۋ. ارينە الەۋمەتتىك جەلىدە ءتۇرلى پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر. بۇل كەرەك. عىلىمدا ونى ديسكۋرس دەيدى. ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشەر بولساق, ءارىپتى كوبەيتپەۋىمىز كەرەك. تۇرىكتەر, ءازىربايجاندار قوسىمشا سيمۆولداردى قوستى. بىراق ءبىز اعىلشىندىق ءالفاۆيتتى تاڭداۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە كەشەگى ۇسىنىلىپ وتىرعان 25 تاڭبانى نەگىزىنەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن»-دەدى عالىم. ول وسى ورايدا جيىلىك ءادىسى (چاستوتنىي مەتود) دەيتىن تەرميننىڭ بار ەكەنىن, سوعان سايكەس ەكى تاڭبانى قوسىپ جازعاندا سويلەمدەردىڭ قانشالىقتى ۇزاراتىنىن, قانشا كولەمدى الاتىنىن ناقتى زەرتتەۋ كەرەك دەگەن پىكىرىن دە قوستى. سونداي-اق, ءبىر تاڭبادان ەكىنشىسىنە اۋىسقاندا مىندەتتى تۇردە فونەتيكالىق وزگەرىستەردىڭ بولاتىنىن دا اتاپ ءوتتى. ءتىپتى كيريلليتسامەن دە كوپ دىبىستاردى قاتە دىبىستاپ جۇرگەنىمىزدى جەتكىزدى. 25 تاڭبالى الىپبيگە قاتىستى كوزقاراسىن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, اقىن ەسەنعالي راۋشانوۆ بىلايشا ءبىلدىردى: «مەن 25 تاڭبانى جاقسى دا, جامان دا دەپ باعا بەرمەيمىن. ماعان وسى ۇنايتىنىن جەتكىزگىم كەلەدى. كەيبىر اقپارات كوزدەرى باستالماي جاتىپ «ناشار» ەكەنىن ايتىپ حابار تاراتۋدا. بىزگە وسى ماسەلەدە اۋىزبىرشىلىك كەرەك سياقتى. مادەنيەت مينيسترلىگى ۇيىمداستىرۋشى القا بولادى دەپ سەنەمىز» -دەگەن اقىن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى دەر كەزىندە كوتەرىلىپ وتىرعانىن ايتىپ ءوتتى. قوعامدا قانشا ادام بولسا, سونشا وي-پىكىردىڭ بولاتىنى دا زاڭدى ەكەنىن, سوندىقتان قوعامدا بولىپ جاتقان كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەردىڭ تابيعي جايت ەكەنىنە دە نازار اۋداردى.
جالپى, دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسى دەر كەزىندە كوتەرىلىپ وتىرعانىنا ءمان بەردى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى امالبەك تشانوۆ لاتىن الىپبيىنە كوشۋ دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىزدى جەدەلدەتىنىن باياندادى. «قازىر ءبىز نانوتەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, گەندىك ينجەنەريا, اقپاراتتىق تەحنولوگيا بويىنشا ارتتا قالىپ وتىرمىز»-دەگەن ول لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ءوز ۋاقىتىندا ايتىلعانىن, بىراق, جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسۋ قاجەتتىگىن مالىمدەدى. «ەكى ءتۇرلى پرينتسيپ بار. ءبىرى – اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءپرينتسيپى بويىنشا تاڭبالاۋ, ەكىنشىسى – ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساقتاپ تاڭبالاۋ. ءبىز وزىمىزگە قولايلىسىن تاڭداۋىمىز كەرەك»-دەدى ول.
وسى جيىندا ەكى تاڭبامەن ءبىر ءارىپتى بەرۋ قاعيداتىنا قوسىلمايتىنىن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمان ايتتى. «مەن لاتىن ارپىنە كوشۋدى قولدايمىن. بىراق ءتۇسىندىرۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارى كەمشىن بولىپ جاتىر. بىرەۋ دۇرىس, بىرەۋ بۇرىس تۇسىنۋدە. ءبىز لاتىن الىپبيىنە كوشكەندە قازاق ءتىلىن لاتىن ارپىنە ەمەس, لاتىن ءارپىن قازاق تىلىنە باعىندىرۋىمىز كەرەك. قازاق ءتىلى ءوز اۋەزدىلىگىن, شۇرايلىلىعىن, ەرەكشەلىگىن ساقتاۋى كەرەك. ال, بىراق كەشەگى 25 تاڭبالى ءالىپبيدى, ەكى ءارىپتى ءبىر-بىرىنە قوساقتاعاندى ءجون كورمەيمىن», دەدى ول.
دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ كوپشىلىگى لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ تەرەڭ قيسىنى بارلىعىن, جاھاندانۋ داۋىرىندە مۇنىڭ قاجەت ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. لاتىن ءالىپبيىن جاستاردىڭ, اسىرەسە, مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تەزىرەك مەڭگەرىپ كەتەتىنى دە اڭگىمەگە اينالدى. سونداي-اق, زيالى قاۋىم وكىلدەرى لاتىن الىپبيىنە كوشىرۋ كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرىلۋى تيىستىگىن دە ءسوز ەتتى. ويتكەنى وقۋلىقتار, عىلىمي, تانىمدىق, كوپشىلىك ادەبيەتتەر شىعارۋ, ءتۇرلى تۇسىندىرمە سوزدىكتەر, اتلاستار, مەرزىمدى باسىلىمدار شىعارۋ- مۇنىڭ بارىنە ۋاقىت, قاراجات كەرەكتىگىنە ءمان بەردى.
ايگۇل سەيىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
