وتىرىسقا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ەربولات دوساەۆ, ەلىمىزدەگى جەتەكشى ساياسي پارتيالاردىڭ باسشىلارى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ, كاسىبي جانە قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ وكىلدەرى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن گرافيكاسىنا كوشۋى جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى, لينگۆيست-عالىمدار, ءتىل ءبىلىمىنىڭ ماماندارى, تاريحشىلار, تۇركىتانۋشىلار جانە باسقا دا ساراپشى ماماندار قاتىستى.
«نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جيىندى اشارداعى سوزىندە ەلباسىمىزدىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسى بىردەن بۇكىلحالىقتىق قولداۋعا يە بولعان وتە تەرەڭ ماعىنالى جانە بارلىق سالانى قامتيتىن اسا اۋقىمدى باعدارلامالىق قۇجات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – ءتىلدىڭ جاڭعىرۋى. ياعني ءتىلدىڭ فونەتيكاسى مەن گرافيكاسىنىڭ سايكەس كەلۋىندە ۇلكەن ءمان بار. سول سەبەپتى دە مۇحتار قۇل-مۇحاممەد ءدال وسى جاڭا قازاق ءالفاۆيتى قوعامدىق ساناعا تىڭ سەرپىن بەرىپ, ونىڭ جاڭعىرۋىنىڭ نەگىزى بولاتىنىنا ەرەكشە توقتالدى. «ۇلت تاعدىرىنا قاتىستى كەز كەلگەن ماسەلەنى ون ويلانىپ, ءجۇز تولعانىپ, وزىنە عانا ءتان دارحان دانالىقپەن كەمەل شەشىم قابىلدايتىن ەلباسىمىز لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋگە كەلگەندە تاعى دا كەمەڭگەرلىك تانىتتى. بۇل تەك ءالىپبي اۋىستىرۋ ەمەس, بار قازاقتىڭ بويىنا انا ءسۇتى, اكە تاربيەسىمەن داريتىن قازاق ءتىلىن زامانعا ساي جاڭعىرتۋدىڭ كەشەندى جۇيەسىن, دۇرىس سويلەۋ مەن جازۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ دەپ بىلەمىن. ەندەشە, لاتىنعا كوشۋ ەلباسىمىز ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» بەرىك ىرگەتاسى», – دەدى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد.
سونىمەن قاتار, ول لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ الەمدىك باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن ءۇش ماسەلەنىڭ شەشىلەتىنىنە نازار اۋداردى. پارتيا توراعاسىنىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بىرىنشىدەن, اعىلشىن ءالفاۆيتىنىڭ نەگىزىندەگى جاڭا قارىپ جۇيەسى جاستارىمىزدىڭ دا, جاسامىستارىمىزدىڭ دا اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋىن جەڭىلدەتەدى ءارى جەدەلدەتەدى. ەكىنشىدەن, اعىلشىن ءالفاۆيتى مەن ءتىلىن ۇيرەنۋ ارقىلى عىلىم-ءبىلىمنىڭ وسى تىلدە جاسالعان مول قازىناسىن ەركىن يگەرۋگە جول اشادى. ۇشىنشىدەن, جەر جۇزىنە تارىداي شاشىلعان بار قازاقتىڭ باسىن قوسادى. وسىعان وراي مۇحتار قۇل-مۇحاممەد: «لاتىن الفاۆيتىنە كوشۋ ارقىلى ءبىز گرامماتيكامىزدى جەتىلدىرىپ, ءتىلىمىزدى جاڭعىرتامىز», دەدى. سونداي-اق كيريلليتسادا جاسالعان بار ادەبي قۇندىلىقتىڭ تۇگەلدەي كومپيۋتەرلىك نۇسقاعا كوشىرىلەتىنىن اتاعان پارتيا توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى: «لاتىنعا كوشۋ ارقىلى رۋحاني بايلىعىمىز تسيفرلى تەحنولوگيا تىلىندە ودان ءارى وركەن جايادى. وسىنى حالىققا ءتۇسىندىرۋدىڭ كوش باسىندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى بولۋعا ءتيىس», دەدى.
العاشقى ءسوز ءماجىلىس دەپۋتاتى, «اق جول» پارتياسىنىڭ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆقا بەرىلدى. الدىمەن ول قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ جونىندەگى كوميسسيانىڭ اتقارعان جۇمىستارىنا العىسىن ءبىلدىردى. «اق جول» پارتياسى ءوزىنىڭ باعدارلامالىق قۇجاتتارىندا, مالىمدەمەلەرىندە قازاق ءتىلىن لاتىن قارپىنە كوشىرۋدى جاقتاپ بىرنەشە باستامالار كوتەرگەن بولاتىن. بۇل ءبىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە ەنۋىمىزدىڭ جاڭا بەلەسى. بۇل رەفورما – رۋحاني وتارسىزدانۋدىڭ تۋرا جولى, – دەدى ماجىلىسمەن. – بۇگىندە قوعامدا وسى ماسەلەگە بايلانىستى قىزۋ پىكىرتالاس ءجۇرىپ جاتىر. مەنىڭشە, ول وتە دۇرىس. نەگىزگى پىكىرتالاس قازاق ءتىلىنىڭ كەيبىر دىبىستارىن ەكى ارىپپەن بەلگىلەۋ توڭىرەگىندە بولىپ وتىر. قازىرگى ۇسىنىلعان نۇسقاداعى ەرەكشە ءبىر بەلگىلەر مەن ارىپتەردى قوسپاي-اق, الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىندەگى دايىن سيمۆولداردى ۇسىنعان دايىنداۋشىلاردىڭ نيەتىن دە تۇسىنۋگە بولادى. ولاردىڭ ويى – الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىنە ەش كەدەرگىسىز ەنۋ ەكەنى دە تۇسىنىكتى. الايدا, مىنا ءبىر ماسەلەنى دە ەسكەرۋ كەرەك».
دەپۋتاتتىڭ اتاپ وتۋىنشە, قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى مەن ۇندەستىگىن, شۇرايىن ساقتاپ قالۋعا ءتيىس ەكەنىن ۇمىتپاعان ءجون. ءتىل – ۇلتتىق مىنەزدىڭ كورىنىسى. قازىرگى قازاق ءتىلى ەشقانداي بۇرالاڭدى بىلمەيتىن ورلىكتىڭ, تاباندىلىقتىڭ, شەشەندىكتىڭ بەلگىسى. سۇلۋ دا سۇبەلى ءتىل. قازاقتىڭ ۇلى بيلەرىنىڭ ءبىرى قازىبەكتى قازداۋىستى دەپ تەگىن اتاماعان عوي. لاتىن قارپىنە كوشۋ – حالقىمىز ءۇشىن عاسىرلىق تاريحي ماسەلە! وسى ارقىلى ءبىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتكە ۇلى كوشىمىز باستالادى. بۇل شەگىنۋگە بولمايتىن ۇدەرىس. لاتىن قارپىنە كوشكەن سوڭ قازاق ەلىنىڭ الدىندا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشىلادى. ءتىلىمىز عانا ەمەس, سانامىز دا, رۋحانياتىمىز دا جاڭا بەلەستەرگە كوتەرىلمەك. ءبىزدىڭ جولىمىز – وسى.
ال مەملەكەتتىك ءتىلدى جاڭا الىپبيگە كوشىرۋ جونىندەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى جانىنداعى ۇلتتىق كوميسسياسى جۇمىس توبىنىڭ جەتەكشىسى, ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ەردەن قاجىبەك تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىن ەكى ماڭىزدى كەزەڭگە بولۋگە بولاتىنىنا توقتالدى. ونىڭ توقتالىپ وتكەنىندەي, ءبىرىنشى كەزەڭ – 2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىنە دەيىنگى تاريح. ەكىنشىسى – ودان كەيىنگى ۋاقىت. ويتكەنى 2017 جىلدىڭ 12 ساۋىرىنەن باستاپ ەلىمىز دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ وزىق, دامىعان, وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ ۇستانىمى بويىنشا ءومىر سۇرە باستادى. ەندى ۇلتتىق ساياساتىمىزدىڭ باستى ماقساتى – مەملەكەتىمىزدىڭ قوعام الدىنا قويعان نەگىزگى تالابى – رۋحاني تازارۋ, رۋحاني جاڭعىرۋ, رۋحاني كەمەلدەنۋ. بۇل – ەلباسىنىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ جەمىسى.
ەلباسى تاپسىرماسىنا سايكەس, بۇل كەلەلى ماسەلە قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ بەلسەنە قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرىلۋدا. ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, شەت ەلدەردەن جانە وتانداستارىمىز – ءبارى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋعا تىرىسۋدا, – دەدى ول. – ءبىز عىلىمي ورتادا, زيالى قاۋىم وكىلدەرى اراسىندا كوپتەگەن باسقوسۋلار ۇيىمداستىردىق. ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنىڭ باستاماسىمەن 20-دان استام عىلىمي-ۇيىمداستىرۋ جانە عىلىمي-تاجىريبەلىك ءىس-شارالار ءوتىپ, ولارعا ەكى ايدا 2,5 مىڭنان استام عالىمدار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى. شىلدە ايىندا ىستانبۇل قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق تۇركولوگتار قۇرىلتايىندا دا بۇل ماسەلە جان-جاقتى قاراستىرىلىپ, حالىقارالىق دەڭگەيدە قولداۋ تاپتى».
ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ماقالاسى جاريالانعاننان بەرى قازاق ءالىپبيىن رەفورمالاۋ تۋرالى 2 مىڭعا جۋىق ساراپتامالىق ماقالالار مەن پايىمداۋلار جارىق كورگەن. الەۋمەتتىك جەلىلەردە 1800-دەن استام مازمۇندى جازبالار شىققان. كوپتەگەن شەتەلدىڭ عالىمدارى – ەۋروپا مەن اقش-تان, تۇركيا مەن كورەيادان, وڭىرلەردەن ۇسىنىستار, حاتتار, جوبالار كەلىپ جاتىر. «ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولاتىن ءىس-شارا – «تامىرى تەرەڭ ءالىپبي» اتتى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا. بۇعان ۆيسكونسين ۋنيۆەرسيتەتى مەن ىستانبۇل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى, ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ عالىمدارى قاتىستى.
«مەنىڭ ويىمشا, بىزدە لاتىن قارپىنە كوشۋدىڭ بارلىق العىشارتتارى بار, – دەدى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قكحپ حاتشىسى جامبىل احمەتبەكوۆ. – بىزدەگى 100 پايىز ساۋاتتىلىق جانە كۇندەلىكتى ومىردە ۇيالى تەلەفوندى, ينتەرنەتتى قولدانۋ بارىسىندا ءاربىر قازاقستاندىق ءىس جۇزىندە لاتىنشا جازادى ءارى وقيدى. «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى جارىققا شىققان بويدا ءبىز ەلىمىزدىڭ ايماقتارىنا ساپار شەگىپ, ءوڭىر تۇرعىندارىمەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ اتالعان باعدارلاماعا قىزىعۋشىلىق تانىتقاندىقتارىن جانە ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋ ماسەلەسىنە قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعاندىقتارىنا كوز جەتكىزدىك».
ونىڭ پىكىرىنشە, قازاقستاندىق كوممۋنيستەر جاڭا ءالىپبي نۇسقاسىنىڭ باسىمدىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن تالقىلاپ, ۇسىنىلعان نۇسقانى تولىق قولداۋ تۋرالى شەشىمگە كەلگەن. ء«بىز بارلىق كۇش-جىگەرىمىزبەن قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن قارپىنە كوشۋىن قولداپ, ونىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز قاجەت, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ول. – ارينە, بۇل جەردە ەڭ نەگىزگىسى – وعان بارلىق قوعامدى جۇمىلدىرۋ. لاتىن قارپىنە كوشۋ ارقىلى بارلىق تىڭ مۇمكىندىكتەرگە قول جەتكىزەتىنىمىزدى حالىققا ءتۇسىندىرۋىمىز كەرەك. بۇل ءبىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز».
ء«بارىمىز بىلەتىندەي, 2017 جىلعى 12 ساۋىردە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاريحي مالىمدەمە جاسادى, ەندى مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى وراسان زور رەفورما كۇتىپ تۇر, ول – لاتىن قارپىنە كوشۋ, – دەپ باستادى ءسوزىن حالىق قاھارمانى, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان ەرتاەۆ. – ارداگەرلەر ۇيىمدارى ارقاشان ەلىمىزدەگى باستى قوعامدىق ماڭىزدى وقيعالاردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولدى. ءبىز وتانعا دەگەن ماحابباتىمىزدى تالاي رەت دالەلدەگەنبىز. جانە وسى ساتتە, ءبىز – قارۋلى كۇشتەردىڭ ارداگەرلەرى ەش كۇماندانباي, ەلباسىنىڭ وسى شەشىمىن قولدايمىز. ويتكەنى مەن اسكەري ادام رەتىندە, جەڭىستىڭ ءۇش تۇعىرى بار ەكەنىن بىلەمىن. ولار: ناقتى ستراتەگيا, جەڭىسكە دەگەن سەنىم جانە مىندەتتى تۇردە ادال اسكەر».
قازاقستانداعى ازەربايجان ەتنومادەني وداعىنىڭ باسشىسى ۆيۆادي سالاحوۆ قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسى جاريالانعاندا, قازاقستاندىق ازەربايجاندار مەن الەمنىڭ وزگە ەلدەرىندەگى باۋىرلاستارى ەرەكشە ريزا بولعاندارىن جەتكىزدى. «نۇرسۇلتان نازارباەۆ – تۇركى الەمىنىڭ كوشباسشىسى. ەلباسىمىز تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرى پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ, تۇركى كەڭەسىنىڭ, تۇركى اكادەمياسىنىڭ قۇرىلۋىنا باستاماشى بولۋ ارقىلى العاش رەت تۇركى الەمىن ينستيتۋتتىق نەگىزدە بىرىكتىردى, – دەدى ۆ.سالاحوۆ. – استانا قالاسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى جانە تۇركى كەڭەسىنىڭ فيليالى ورنالاسقان. بۇل قۇرىلىمدار تۇركىلەردىڭ تاريحى مەن وركەنيەتىن عىلىمي جاعىنان زەرتتەۋمەن اينالىسادى».
قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا ازىرلەپ, پارلامەنتتىك تىڭداۋدا تانىستىرىلعان جاڭا ءالىپبيدىڭ بىرىڭعاي ستاندارتتار جوباسى جان-جاقتى تالقىلانعان سوڭ, دەموكراتيالىق كۇشتەر كواليتسياسىنىڭ مۇشەلەرى جاڭا رەفورمانى قولداپ, بارشا ازاماتتاردى تالقىلاۋ, ءتۇسىندىرۋ جانە جاڭا قازاق ءالىپبيىنىڭ قابىلدانۋى جولىنداعى جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىراتىن قازاقستان حالقىنا ۇندەۋ ارنادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
