ا.كۆوچۋر – رەسەي باتىرى, كسرو-نىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن سىناقشى-ۇشقىشى, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ «ۇشۋ-زەرتتەۋ ورتالىعى» فەدەرالدى مەملەكەتتىك ءبىرتۇتاس كاسىپورنىنىڭ باس كونسترۋكتورى. باتىرمەن وتكەن جىلى استانادا, قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى توقتار اۋباكىروۆتىڭ مەرەيتويىندا تانىسقان ەدىك. رەسەي باتىرى سوندا تىلدەي مالىمەت پاراقشاسىن ۇسىنىپ, بولاشاقتا حابار الىسىپ تۇرۋعا ق ۇلىقتى ەكەنىن ايتقان. جاقىندا اناتولي نيكولاەۆيچتىڭ ەلەكتروندى مەكەنجايىنا حات جازىپ, ەگەر ۋاقىت تاپسا كاسىبي مامان ءبىر كەزدەگى ۇزەڭگىلەس دوسى, ۇستازى توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى ەكى-ءۇش سۇراققا جاۋاپ بەرسە دەگەن ءوتىنىش جاساعانبىز.
ماسكەۋدەن تەلەفون شالىندى. رەسەي باتىرى بىردەن قازاق باتىرى تۋرالى بىلاي دەدى: «تەڭدەسى جوق ۇستازىم – قازىرگى زاماننىڭ ناعىز قاھارمانى توقتار وڭعارباي ۇلى تۋرالى لەبىز بىلدىرۋگە مەن قاي كەزدە دە ۋاقىت تابامىن!..». مۇنداي جۇرەكجاردى سىر اشۋدى شىنىندا دا كۇتپەگەن ەدىم, قۋانعانىمدى جاسىرا الماي حالىقارالىق بايلانىس جەلىسىنىڭ قىمبات ءتاريفىن ەسكەرىپ, «ترۋبكانى قويىڭىز, مەن ءوزىم حابارلاسايىن...» دەگەن يشارا جاسادىم. «جو-جوق, و نە دەگەنىڭىز. ءتۇس اۋا ءوزىم حابارلاسامىن. قازىر ۇكىمەتتىڭ وتە ءبىر ماڭىزدى جينالىسىنا كەتىپ بارا جاتىر ەدىم» دەگەن رەسەيلىك باس كونسترۋكتور ۋادەسىندە تۇردى.
– توقتار اۋباكىروۆپەن ەڭ العاشقى كەزدەسكەن ءساتىڭىز ەسىڭىزدە مە؟ ەسىڭىزدە بولسا, بەيتانىس ازاماتتىڭ بويىنان سول ساتتە قانداي ەرەكشەلىك بەلگىلەر كوردىڭىز؟
– جۋكوۆسكيدەگى (ماسكەۋ) سىناقشى-ۇشقىشتار مەكتەبىنە ەمتيحان تاپسىرۋعا كەلگەنمىن, ۇمىتپاسام, 1976 جىل ەدى. بيۋروداعى قىزمەتكەرلەر اراسىنان سۇڭعاق بويلى جاپ-جاس, وتە ءوڭدى ءارى جىلى شىرايلى ازاماتتىڭ سۇلباسى بىردەن كوزگە ۇرىپ تۇراتىن. ونىڭ سالەمدەسۋ يشاراسى ەسىمدە ساقتالىپ قالىپتى, ارىپتەستەرىنە وزگەشە ءبىر قۇرمەت كورسەتە تۇرىپ, حال-جاعداي سۇراساتىن. ەكى جىلدىق وقۋدان سوڭ امۋرداعى كومسومولسك قالاسىنا ساپار شەگىپ, ونداعى سىناقشىلار بازاسىنان تاجىريبيدەن ءوتىپ, جۋكوۆسكيگە قايتا ورالدىم. توقتار وڭعارباي ۇلىمەن ارامىزداعى جاس ايىرماشىلىعىنا قاراماستان ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن دوستىعىمىز سول 1981 جىلدان قالىپتاستى.
– كونسترۋكتورلىق بيۋرودا سىزدەردى جاقىنداستىرعان «ميگ-29ك» (كورابلدىك) اسكەري ۇشاعىنىڭ «تبيليسي» (قازىرگى – «ادميرال كۋزنەتسوۆ») اۆياتاسىمالداعىش كەمەسىنە قونىپ, ۇشىپ شىعۋى ەكەنى داۋسىز. ياعني سول كەزدەگى باس كونسترۋكتور ە.مەنيتسكيدىڭ تىلىمەن ايتقاندا, «تەڭىز جوباسى» ەمەس پە ەدى؟
– كەڭەس وداعىنىڭ اسكەري تەڭىز فلوتىندا بۇل «تەڭىز جوباسىنىڭ» ماڭىزى ايرىقشا زور بولدى. باعىما قاراي ول جوباعا قاتىستىم. جوبا جەتەكشىسىنىڭ ءبىرى – توقتار وڭعارباي ۇلىمەن قويان-قولتىق ارالاسىپ قىزمەت ەتتىك. ەڭ العاش 1986 جىلى ۇمىتپاسام, قازان ايىندا, توقتار وڭعارباي ۇلى «تبيليسي» اۆياتاسىمالداعىشىنا «ميگ-29ك» ۇشاعىن قوندىردى. قوندىرىپ قانا قويماي, قايتادان ۇشىپ شىقتى. تەڭدەسسىز ەرلىك جاسادى. كۇزدىڭ قارا سۋىعى بەت قاراتپاي تۇرعان كەزى تولقىعان تەڭىزدە تەڭسەلگەن كورابلگە ەڭ تومەنگى جىلدامدىعى 270 شاقىرىمدىق اسكەري ۇشاقتى قارۋ-جاراعى سىقيعان كۇيى قوندىرۋدىڭ ادام ايتقىسىز قيىندىعىن بىزدەر, ونىڭ ارىپتەستەرى عانا تۇسىنەر ەدىك. توقتار وڭعارباي ۇلى بۇل مىندەتتى تاماشا شەبەرلىكپەن ورىنداپ شىقتى. كەيىن ۋاقىت وتە توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ىزىمەن مەن ول اسكەري ۇشاقتى كەمەگە ءتۇن مەزگىلىندە قوندىردىم. بۇل ارادا دا توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ تاجىريبەسىنىڭ تيگىزگەن پايداسى از بولمادى.
– 1989 جىلعى 8 ماۋسىمداعى اتاقتى لە-بۋرجە اۆياسالونىنداعى (فرانتسيا) «ميگ-29» اسكەري ۇشاعىنىڭ اپاتقا ۇشىراۋىن, ءسىزدىڭ توسىننان امان قالعانىڭىزدى ارىپتەسىڭىز توقتار اۋباكىروۆ قالاي قابىلدادى؟
– «كەمەدەگىنىڭ جانى ءبىر» دەيدى عوي, ارينە, لە-بۋرجەدە توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ قانداي كوڭىل كۇيدە بولعانىن مەن ايتا المايمىن... (كۇلدى.) ول ەلدىڭ باسقا قيىرىندا جۇرگەن. ءبىر عانا ايتارىم, ونداي اپاتتى وقيعا بىزدەرگە, سىناقشىلارعا تاڭسىق ەمەس. الايدا سوڭعى سەكۋندقا دەيىن ۇشاقتى امان ساقتاۋ – مىندەت سانالادى.
– توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ازاماتتىق قالپىنداعى قانداي ادامي قاسيەتتەرىن ەرەكشە باعالار ەدىڭىز؟
– ءبىر قاراعاندا, كەيدە ونىڭ ءتۇسى سۋىق ءارى سۇستى بولىپ كورىنەدى. بىراق ونىڭ جان جۇرەگىنىڭ ۇنەمى مەيىرىم شاشىپ تۇراتىنىن كوپشىلىك بىردەن اڭعارا قويمايدى. توقتار وڭعارباي ۇلى ناعىز جىگىتتىڭ جىگىتى عوي! بىلىمىنە ءتۇرى, قابىلەتىنە ءىسى ساي ونداي ازاماتتار جەر بەتىندە سيرەك. ول تۋرالى كونسترۋكتورلىق بيۋرودا «كەنەن ءبىلىمدى, قىران قايراتتى اۋباكىروۆ» دەگەن ءسوز قالعان. اقىل-ويىنا اتلەتتەر سەكىلدى قولادان قۇيعانداي ءمۇسىنى ساي كەلىپ, جاراسىپ تۇرار ەدى.
– ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش رەتىندە ايتىڭىزشى, توقتار وڭعارباي ۇلى كونسترۋكتورلىق بيۋرومەن قوشتاسىپ, «عارىش يگەرۋگە» اتتانعاندا ءىشىڭىز اشىعان جوق پا؟
– مەن جوعارىدا ايتتىم, توقتار وڭعارباي ۇلى ەرەكشە قابىلەتتى جان. بيۋرودا جۇرگەندە دە ول ەڭ جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتى اتقاردى. بولا-
شاقتا ونىڭ ودان دا جوعارى لاۋازىمدىق مىندەتتەر اتقاراتىنىنا ارىپتەستەرى سەندى دە. تابيعاتى وزگەشە كونسترۋكتورلىق بيۋرودا ونداي تالانتتى ازاماتتار ەرەكشە باعالاندى. توقتار وڭعارباي ۇلىنىڭ ءبىلىمى مەن كاسىبي بىلىكتىلىگى وتە تۇڭعيىق تەرەڭدە ەكەنىن سەزەتىنبىز. بىزدەر تاجىريبەلى جەتەكشىمىز – كسرو-عا ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىشى توقتار وڭعارباي ۇلىنا ەلىكتەي ءجۇرىپ, ونىڭ ۇستاز رەتىندەگى ايتقان اقىل-كەڭەستەرىنە, ۇيرەتكەن ءتالىم-تاربيەسىنە ءتانتى بولدىق. مەن ول كەزدە الدەقايدا جاس ەدىم. ءوزىنىڭ سىناقشىلىق عۇمىرىندا ولىممەن سان رەت بەتپە-بەت كەلسە دە جالت بەرمەگەن, جەڭىلمەگەن جۇرەكتى اعا-دوسىمنىڭ بويىندا الاپات تاسقىندى كۇش-جىگەرمەن قاتار, الدەقانداي ءبىر فيلوسوفيالىق تىلسىم كۇشتىڭ, تەرەڭ وي يىرىمدەرىنىڭ بارىن بايقايتىنمىن. ءسوزىمنىڭ دالەلى – ول كەيىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ اسكەري اۋە كۇشتەرىن باسقاردى, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, قازاقستاندا قۇرىلعان عارىش اگەنتتىگىنىڭ تۇڭعىش توراعاسى بولدى ەمەس پە؟!
– اناتولي نيكولاەۆيچ, ءار مينۋتىڭىزدىڭ قىمبات ەكەنىنە قاراماستان گازەت وقىرماندارى ءۇشىن ۋاقىت بولگەنىڭىزگە مىڭ دا ءبىر راحمەت! مۇنىڭ ءبارى ءسىزدىڭ ءوزىڭىز ايتقانداي – ۇستازىڭىز ءارى باۋىرىڭىز توقتار اۋباكىروۆكە, قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتىنا كورسەتىلگەن قۇرمەت دەپ قابىلدايمىز. دەگەنمەن ورايى كەلىپ قالدى عوي, سوڭعى ءبىر سۇراعىما جاۋاپ بەرىڭىزشى... سول لە-بۋرجەدەگى قۇلاعان «ميگ-29» ۇشاعىنان سوڭعى سەكۋندتاردا مىلتىقتان اتىلعان وقتاي بولىپ ۇشقانىڭىزدى دۇنيە ءجۇزىنىڭ حالقى كوردى. «سول ۇشۋدىڭ» كەيىن دەنساۋلىققا زيانى بولمادى ما؟ ەسىڭىزگە تۇسكەندە شوشىنبايسىز با؟
– اپاتقا نەبارى 2-اق سەكۋند قالعاندا كاتاپۋلتتىڭ تۇتقاسىن تارتىپ ۇلگەردىم. ەڭ باستىسى, بۇرا تارتقان ۇشاقتى قالىڭ كورەرمەننەن اۋلاق جەرگە سونشالىقتى ارپالىسپەن الىپ كەلگەن ەدىم. اقىرعى ساتتە... سنارياد سەكىلدى اتىلدىم. امانمىن. قازىر ءسىز ەسىمە سالدىڭىز. جاي كەزدە ۇمىتىپ كەتەمىن. سىناقشى-ۇشقىشتاردىڭ ۇيرەنشىكتى ءومىرى عوي...
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
