– دۋمان رامازان ۇلى, ەكسپو قالاشىعىنداعى ەرىكتى جاستاردىڭ قىزمەتىنە جەتەكشىلىك جاسادىڭىز. ەلوردادا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ كوپ بولعانىنا قاراماستان قالالىق ەرىكتىلەر شتابىنىڭ ەۇۋ-دە ورنالاسۋى نەلىكتەن؟
– ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جانە ەلىمىزدەگى ىرگەلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار, ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى ەرلان سىدىقوۆ «استانا ەكسپو-2017» ۇك» اق جانىنداعى قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى. مۇنى بەكەر ايتىپ تۇرعانىم جوق. رەكتوردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەكسپو-عا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ستۋدەنت-جاستارىنان باستاپ, پروفەسسور-وقىتۋشىلارى دا تارتىلدى. كورمە كەزىندە ۋنيۆەرسيتەت پەن استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى جۇمىلا جۇمىس ىستەدى. ۋنيۆەرسيتەت بازاسىندا ەرىكتىلەردىڭ قالالىق شتابى قۇرىلدى. قالا نىساندارىندا جۇمىس ىستەۋگە استانا قالاسىنىڭ جوعارى جانە ارنايى ورتا وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنەن 1 530 ەرىكتى ىرىكتەلىپ, ءتىزىمى جاسالدى. ءار ايعا 510 ەرىكتى قىزمەت ەتتى. ەرىكتىلەردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرۋشى 50 سۋپەرۆايزەر تاعايىندالدى. مامىر ايىنان باستاپ ىرىكتەلگەن ەرىكتىلەردى وقىتىپ, دايىندادى. وقىتۋ باعدارلاماسىندا ەرىكتىلەر تۋرالى تۇسىنىك, كروسس-مادەني مەنەدجمەنت نەگىزدەرى, شەتەلدىك قوناقتارمەن جۇمىس ىستەۋ شەبەرلىگى, ەلوردانىڭ تاريحىنان, ونىڭ كورىكتى جەرلەرىنەن حاباردار ەتۋ, زارداپ شەككەندەرگە العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ەرەجەلەرى ۇيرەتىلدى.
– ەرىكتىلەر قىزمەتى قاي نىسانداردى قامتىدى؟
– ەرىكتىلەر قىزمەتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ تاپسىرىسىنا سايكەس حالىقارالىق اۋەجاي, تەمىر جول ۆوكزالدارى, اۆتوبەكەت, قالانىڭ جەدەل مامانداندىرىلعان ءىرى ساۋدا ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى, ەكسپو-عا كەلگەن رەسمي مەيماندار تۇراتىن قوناقۇيلەر ءتارىزدى نىسانداردى قامتىدى. استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگى ەكسپو-2017 حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن وتكىزۋ كەزەڭىندە قالانىڭ بەلگىلى ءبىر نىساندارى مەن قىزمەت كورسەتەتىن ارنايى ورتالىقتارىندا قاجەتتى شەت ءتىلىن بىلەتىن ەرىكتىلەردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. ءاربىر ەرىكتىمەن ازاماتتىق-قۇقىقتىق شارت نەگىزىندە جازباشا كەلىسىم جاسالدى. ەرىكتىلەر قاتارىنا ەنگەن 1530 ەرىكتىنىڭ ارقايسىسىنا مەملەكەتتىك جانە ورىس تىلدەرىندە جازىلعان ەرىكتىلەردىڭ ادەپ كودەكسى جانە ادىستەمەلىك وقۋ قۇرالى تاراتىلدى.
– كورمەگە قىزمەت ەتۋگە ەرىكتىلەر تاراپىنان قىزىعۋشىلىق بايقالدى ما؟
– العاشقى كۇننەن باستاپ ەرىكتىلەر جۇمىسقا ىنتا-جىگەرمەن كىرىستى. شىلدە ايىندا عانا ءبىزدىڭ 510 ەرىكتى استاناداعى 96 نىساندا 9 مىڭ شەتەلدىككە جانە 250-دەن استام دەلەگاتسياعا قىزمەت كورسەتتى. سوڭعى ماۋسىمدا 510 ەرىكتىنىڭ 189-ى ەرىكتىلەر قاتارىندا قايتا قالۋعا نيەت ءبىلدىردى, بۇل جالپى ەرىكتىلەر سانىنىڭ شامامەن 40 پايىزىن قۇرايدى. ەكسپو كەزىندە ەرىكتىلەر ەرەكشە بەلسەندىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىك تانىتتى. الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن, سونىڭ ىشىندە شەتەلدىك قوناقتار تاراپىنان العىس ايتىلدى, ال ەسكەرتۋلەر مەن سىني پىكىرلەر بولعان جوق. سوڭعى ماۋسىمعا وقو, شقو, سونداي-اق اتىراۋ, قاراعاندى, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىس-تارىنان 321 ەرىكتى كەلدى. تامىز ايىندا ەرىكتىلەر مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراستى 90 نىساندا قىزمەت ەتتى. اتاپ ايتقاندا, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى – 110 ادام; ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى (اۋەجاي) – 40 ادام; استانا قالاسى بويىنشا ءبىلىم باسقارماسى – 20 ادام; توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى – 16 ادام; دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى – 20 ادام; مادەنيەت, مۇراعاتتار جانە قۇجاتتاما باسقارماسى – 44 ادام; جولاۋشىلار كولىگى باسقارماسى – 20 ادام; تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى كىتاپحاناسى – 30 ادام; قوعامدىق دەنساۋلىقتى ساقتاۋ دەپارتامەنتى – 5 ادام; نازارباەۆ حالىقارالىق اۋەجايى – 20 ادام; تەمىر جول ۆوكزالى – 20 ادام; «نۇرلى جول» تەمىر جول ۆوكزالى – 20 ادام; «استانا كونۆەنشن بيۋرو» جشس (قوناق ۇيلەر, گيدتەر) – 80 ادام; قالالىق شتاب جۇمىسىنا – 65 ادام, بارلىعى 510 ادام جۇمىلدىرىلدى.
– ەرىكتىلەردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى قالاي قامتاماسىز ەتىلدى؟
– ەرىكتىلەرگە ەۇۋ-ءدىڭ №2 ستۋدەنتتەر ۇيىنەن 510 ورىن بەرىلدى. جاستار بيىلعى جىلدىڭ 10 ماۋسىمى مەن 10 قىركۇيەگى ارالىعىندا وسىندا الاڭسىز تۇردى. ستۋدەنتتەر ۇيىندە تۇرمىسقا قاجەتتى قولايلى جاعدايدىڭ ءبارى جاسالدى. كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن بولمەلەر تازا, توسەك ورىندارى جاڭا, زاماناۋي كىرجۋعىش ماشينا, اس ازىرلەيتىن بولمە, ەڭ اياعى ۇتىككە دەيىن قامتاماسىز ەتىلگەن. شتاب قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جاتاقحانانى باقىلاۋ كەستەسى بەكىتىلدى. استانا قالاسى الماتى اۋدانىنىڭ جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ كەزەكشىلىگى تاۋلىك بويىنا ۇيىمداستىرىلدى. سونداي-اق ەرىكتىلەردى بىرىڭعاي كيىممەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا كيىم ۇلگىسى جانە باسقا دا كەرەك-جاراقتار قالا اكىمدىگى جانە «ەكسپو-2017» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسشىلىعىمەن كەلىسىلدى. سونىمەن بىرگە, 93 كۇن تاۋلىگىنە 510 ۆولونتەرگە ارنالعان ءۇش مەزگىل تاماقتاندىرۋ ۇيىمداستىرىلدى. ال تۇنگى اۋىسىم مەن الىستا ورنالاسقان نىسانداعى ەرىكتىلەرگە تاماق جەتكىزىلىپ تۇردى. سونىمەن قاتار, «Food Solutions KZ» جشس مەن McDonald’s جىلدام تاماقتانۋ مەيرامحانا جەلىسى ءۇش اي بويى كۇنىنە 510 ەرىكتىگە ارنايى كۋپوندار بەرۋ ارقىلى (46 000 كۋپون) ءبىر رەتتىك تۇسكى استى تەگىن ىشۋگە مۇمكىندىك بەردى. جاستارعا ارنالعان كولىك قىزمەتتەرى جانە جولعا جۇمسالاتىن شىعىن ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپتى. تۇنگى اۋىسىم جانە الىستا ورنالاسقان نىسانداعى ەرىكتىلەردى تاسىمالداۋ ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن قاتار, ولارعا قالالىق جولاۋشىلار كولىگىندە قاتىناۋى ءۇشىن 3 اي بويى, بارلىعى 1530 دانا ايلىق جولاقى بيلەتتەرى بەرىلدى.
– كورمەدە بەلسەندىلىك تانىتقان جاستاردىڭ ەڭبەگى ەسكەرىلدى مە؟
– ارينە, ىنتالاندىرۋ شارالارى قولعا الىنعان. اتاپ ايتقاندا گرانتتار, ياعني ەڭ ۇزدىك 20 ەرىكتى-ستۋدەنتكە جوو-دا وقۋ ءۇشىن 1 جىلعا اكىم گرانتىن تاعايىنداۋ; 3-4 كۋرس ستۋدەنتتەرىنە 1 جىلعا جاتاقحانا بەرىلەدى; قالا اكىمىنىڭ العىس, ماداقتاما حاتتارى; سىيلىقتار, كادەسىيلار, ەلەكتروندى كىتاپتار تارتۋ ەتىلەدى. سونداي-اق استانا قالاسىندا وتكەن ءتۇرلى كونتسەرتتەر مەن مادەني ءىس-شارالارعا تەگىن بيلەتتەر بەرىلىپ, تانىمال تۇلعالارمەن, سپورت جانە شوۋ-بيزنەس جۇلدىزدارىمەن كەزدەسۋلەرگە قاتىستى. دەمالىسىن ءتيىمدى وتكىزۋ ماقساتىندا مادەني-بۇقارالىق جانە سپورتتىق ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلدى. قالا كۇنى قارساڭىندا جاڭادان اشىلعان ارباتتا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن, تانىمال اكتەرلەر دجەكي چان, نيكولاس كەيدج, ەدريەن بروۋديمەن, McDonald’s جەلىسىنىڭ فرانچايزى قايرات بورانباەۆپەن كەزدەسۋلەر, وتاندىق تانىمال ءانشى ديماش قۇدايبەرگەننىڭ كونتسەرتىنە قاتىسۋلارى ەرىكتىلەردىڭ ومىرىندەگى تاريحي ءارى ەستە قالارلىق وقيعالار دەۋگە بولادى. ەرىكتىلەر قاتارىندا بولعان ءاربىر جاس وتە باقىتتى دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ولار ەلىمىزدە بولعان تاريحي ءساتتىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. سوندىقتان بۇل ەكسپو – جاستاردىڭ جۇرەگىندە ماڭگى قالادى.
اڭگىمەلەسكەن
جۇلدىز تويبەك,
جۋرناليست
سۋرەتتى تۇسىرگەن
ەرلان ومار,
«ەگەمەن قازاقستان»
سىرت كوز – سىنشى
اركادي دۆوركوۆيچ,
رەسەي ۇكىمەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:
– تمد كەڭىستىگىندە ءبىرىنشى ەكسپو كورمەسى رەسەيمەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك بايلانىستىراتىن قازاقستاندا وتكەندىگى ماڭىزدى. استاناعا, ەۋرازيانىڭ ينتەگراتسيا جوباسىنىڭ قاينارىندا تۇرعان قالاعا كەلۋ ءار ۋاقىتتا دا قۋانىش سىيلايدى. ەكسپو كورمەسىن جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىپ, جايلى جاعداي جاساعان قازاقستاندىقتارعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. كورمەنىڭ باستى تاقىرىبى «بولاشاق ەنەرگياسى» – كليمات وزگەرۋىنىڭ سالدارىن ەڭسەرۋ مەن جاڭا ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى كەڭەيتۋمەن تىعىز بايلانىستى. الداعى جيىرما جىلدا جەر بەتىندە حالىق سانى وسەتىن بولادى. بۇل دەگەنىمىز – الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسۋى جالعاسادى دەگەن ءسوز. مەديتسينا مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جەتىستىكتەرى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنىڭ بارلىعى سەنىمدى ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدى تالاپ ەتەدى.
ساراپشىلار ەنەرگياعا دەگەن سۇرانىس كەمىندە 25 پايىزعا وسەدى دەپ ەسەپتەيدى. بۇل جاعدايدا رەسەي عالامدىق بەك جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى جانە الەم نارىعىنا جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ ءىرى جەتكىزۋشىسى رەتىندە الەمدىك ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك كەپىل يەلەرىنىڭ ءبىرى بولا الادى.
پاسكال لورو,
فرانتسيا پاۆيلونىنىڭ باس كوميسسارى:
– پاۆيلون بارلىعى ەلۋدەن اسا ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. 54 شارانىڭ وتىزى – ەكونوميكا تاقىرىبىنداعى كونفەرەنتسيالار, جيىرمادان اسا شارا مادەني تاقىرىپتا ءوتتى. سونىڭ ىشىندە مۋزىكا, كوركەمونەر فەستيۆالىن ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولادى. قوناقتارعا «One mart» اتموسفەراسىن قۇرۋعا تىرىستىق.
باسقوسۋلاردىڭ بارلىعى فرانتسيا مەن قازاقستان اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى نىعايتا تۇسۋگە باعىتتالدى. مەنىڭ ويىمشا, بۇل كورمە وتە ماڭىزدى شارالاردىڭ ءبىرى بولدى. ماماندار بولاشاق ەنەرگياسى تاقىرىبىن تالقىلادى. 1889 جىلى پاريجدە كورمە ءوتىپ, وندا ەيفەل مۇناراسى ۇسىنىلعان بولاتىن. ول كەزدە بۇل ونەرتابىس بارلىعىنا ۇناي قويعان جوق. دەگەنمەن, ءوزىمىز بايقاعانداي, بىرنەشە عاسىر وتكەن سوڭ ەيفەل مۇناراسى فرانتسيانىڭ سيمۆولىنا اينالدى. «نۇر الەم» پاۆيلونى دا استاناداعى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ عانا ەمەس, بولاشاقتا قازاقستاننىڭ سيمۆولىنا اينالاتىن بولادى.
كاسپارس گەرحاردس,
لاتۆيانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە وڭىرلىك دامۋ ءمينيسترى:
– ماعان ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان فورۋمعا قاتىسۋ ۇلكەن قۇرمەت بولدى. قازاقستان – لاتۆيانىڭ ورتالىق ازياداعى ماڭىزدى سەرىكتەسى. ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى بايلانىس جاقسى جولعا قويىلعان. بەلسەندى ساياسي ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسىندە ءتۇرلى سالادا بىرەگەي ارىپتەستىك ورنادى. حالىقارالىق شارانىڭ اياقتالار تۇسىندا وسىناۋ جيىننىڭ ۇيىمداستىرىلۋى وتە ورىندى بولدى. باسقوسۋ بىزگە تسيفرلى عاسىردا تسيفرلى ەكونوميكانىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋعا جاعداي تۋعىزادى.
جاڭا الەمدە ءىت تەحنولوگيانىڭ الار ورنى زور. تسيفرلى تەحنولوگيانى كۇندەلىكتى جۇمىس پەن تۇرمىستا پايدالانا الاتىن ازاماتتار تسيفرلى ەكونوميكانىڭ قالىپتاسۋىنا العىشارت قالايدى. بۇل ءوز كەزەگىندە جاھاندىق ەكونوميكادا باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا ىقپال ەتەدى. وسى تۇرعىدا قازاقستاندا وتكەن ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ ماڭىزى وراسان زور ەكەنىن اتاپ ءوتۋ قاجەت.
