«تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋدەگى عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ ءرولى», «زاماناۋي ەكونوميكاداعى باسەكەلەستىك پەن تەحنولوگيا», «عىلىم مەن تەحنولوگيا سالاسىنداعى ارىپتەستىكتى دامىتۋ» سىندى تاقىرىپتار اياسىنداعى سەسسيالار جۇمىسى كەلەلى ماسەلەلەردى قاۋزادى. وندا شەت مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ باسشىلارى بايانداما جاسادى. سەسسيا جۇمىستارىن ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ جۇرگىزدى.
يىۇ جانىنداعى عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كوميتەتىنىڭ باس ۇيلەستىرۋشىسى شاۋقات حاميد حان يسلام ەلدەرى عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ ءۇشىن باسقا دا سالالاردى ىلگەرىلەتۋ جايىنا كوڭىل ءبولۋى تيىستىگىن ايتتى. قامقورلىقتىڭ ازدىعىنان تالانتتى جاس عالىمداردىڭ باسقا مەملەكەتتەرگە كەتىپ قالاتىنىن بۇعان دەيىنگى الەمدىك تاجىريبە تالاي مارتە كورسەتكەنىنە توقتالعان ول:
– ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى ارتتا قالعان, اشتىق جايلاعان ەلدەردە عىلىم ەشقاشان دامىمايدى. وكىنىشكە قاراي, اۋىز سۋ تاپشىلىعىن, ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان ەلدەر بار. مۇنىڭ ءبارى عىلىمنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. سوندىقتان مۇسىلمان مەملەكەتتەرى الدىمەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ءمان بەرۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار, عالىمدارىمىزدىڭ اراسىندا ءوزارا تاجىريبە الماسۋ ءىسىن جولعا قويۋ كەرەك. عىلىمي تۇرعىدا تىعىز بايلانىس ورناتۋ بۇل سالانىڭ العا باسۋىنا ىقپال ەتەتىنى انىق. ۇشىنشىدەن, جاس عالىمداردى ىنتالاندىرۋ جاعى دا وتە ماڭىزدى. جاستاردىڭ عىلىممەن الاڭسىز اينالىسۋىنا ۇكىمەت جاعداي جاساعانى ءجون. ايتپەسە, جاستاردىڭ باتىس ەلدەرىنە كەتۋى ۇيرەنشىكتى قۇبىلىسقا اينالادى. بۇل پروبلەمالاردى شەشۋ ءبىزدىڭ قولىمىزدان كەلەدى. ءبىز عىلىم مەن تەحنولوگيانى ءوز ىشىمىزدەگى دامىعان ەلدەردىڭ, باسقا دا ەلدەردىڭ تاجىريبەسىنە قاراپ دامىتۋعا ءتيىسپىز. بۇل مىندەتتى بىرنەشە ۋنيۆەرسيتەتكە نەمەسە ەلگە جۇكتەپ قويماي, بارلىعىمىز جۇمىلۋىمىز كەرەك, – دەپ تۇيىندەدى ءسوزىن.
مىسىر اراب رەسپۋبليكاسى ءبىلىم جانە عىلىمي زەرتتەۋلەر ءمينيسترى حالەد ابدەل گاففار سامميتكە شاقىرىلعانى ءۇشىن قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆقا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا جانە قازاقستان ۇكىمەتىنە العىسىن ءبىلدىردى. سونىمەن قاتار, ول ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنىڭ تابىستى وتۋىنە وراي ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ اتىنا قۇتتىقتاۋىن جەتكىزە كەلىپ:
– مىسىردى مۇمكىندىكتەر ەلى دەپ اتايدى. عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋدا دا ءبىزدىڭ مۇمكىندىكتەرىمىز مول. پەرعاۋىنداردىڭ زامانىنان بەرى مىسىر عىلىمدى وركەندەتتى, كوپتەگەن تەحنولوگيالىق جاڭاشىلدىقتاردىڭ باستاۋىندا تۇردى. ماتەماتيكا, استرونوميا, مەديتسينا سىندى سالالار قارقىندى دامىدى.
ەگەر ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز باسىمدىق بەرگەن سالالاردى پيراميدا دەپ قاراستىراتىن بولساق, عىلىم مەن تەحنولوگيا سول پيراميدانىڭ ۇشار بيىگىندە بولۋى ءتيىس. ءبىز سول بيىكتەن عانا بولاشاققا سەنىممەن قاراي الامىز. ەكونوميكانى العا جىلجىتاتىن باستى كۇش رەتىندە ءبىز بۇل سالانى دامىتۋدى بىرنەشە باعىتتا جۇرگىزۋدەمىز. ماسەلەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ, عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جاسالىپ, ولاردىڭ الەۋەتىن بارىنشا پايدالانۋعا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. سونىمەن قاتار, عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامۋىنا ىڭعايلى جاعداي تۋعىزۋ ءۇشىن ءتيىستى قۇجاتتار, نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر قابىلدانۋدا. ءبىز قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا ارنالعان اۋقىمدى شارانى ۇيىمداستىرعانىنا قۋانىشتىمىز. وسى باعىتتاعى جۇمىستارعا اتسالىسۋعا, عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ ءۇشىن ارىپتەستىك بايلانىستاردى نىعايتا تۇسۋگە ءازىرمىز, – دەدى حالەد ابدەل گاففار.
سامميت اياسىنداعى سەسسيا كەزىندە قازاقستاندىق عالىم, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى عالىمقايىر مۇتانوۆتى ISESKO عىلىم سالاسىنداعى سىيلىعىمەن ماراپاتتاۋ ءراسىمى ءوتتى. سىيلىقتى تاپسىرۋ سالتاناتىندا يسلام ءبىلىم بەرۋ, عىلىم جانە مادەنيەت ماسەلەلەرى جونىندەگى ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى ابدۋلازيز وسمان ءال-تۋۆەيدجري:
– عالىمقايىر مۇتانوۆ مىرزا ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ, تەحنيكالىق جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جۇيەلەردى باسقارۋ سالاسىنداعى ۇلكەن ۇلەسى ءۇشىن ماراپاتتالادى. عىلىم جولىنداعى ەڭبەگى حالىقارالىق دەڭگەيدە جوعارى باعالانىپ, مويىندالعان عالىمدى ماراپاتتاۋ مارتەبەسىنە يە بولعانىم ءۇشىن قۋانىشتىمىن, – دەدى.
قازاقستاننىڭ ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ وسى جيىندا يىۇ مۇشە-مەملەكەتتەردىڭ جاستارىن قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا شاقىردى.
– ءبىز اكادەميالىق ۇتقىرلىققا سەنەمىز. ستۋدەنتتەر ەلدەردىڭ اراسىندا قاتىناپ جۇرۋگە ءتيىس دەپ سانايمىز – بۇل ولاردىڭ وزدەرىنە دە, ەلدەرىنە دە ءتيىمدى. ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىمىزدىڭ ەسىكتەرى سىزدەر ءۇشىن ايقارا اشىق. ستۋدەنتتەر قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىنىڭ ىشىنەن قالاعانىن تاڭداي الادى. ولارعا قازاقشا ءبىلىم الۋ كۇندەرىن وتكىزەمىز, وسىنداي كۇندەردى سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە قازاقستاندىق ستۋدەنتتەر ءۇشىن ۇيىمداستىرۋعا بولادى دەپ سەنەمىز, – دەدى ە.ساعاديەۆ.
ISESKO سىيلىعى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ عالىمدارىنا بيولوگيا, گەولوگيا, ماتەماتيكا, فيزيكا جانە عىلىمي-تەحنولوگيا سالالارىنا قوسقان ەرەكشە عىلىمي-يننوۆاتسيالىق ۇلەسى ءۇشىن بەرىلەتىنىن ايتا كەتەيىك.
ءسامميتتىڭ العاشقى كۇنىندەگى پلەنارلىق وتىرىستىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇيىمنىڭ الدىڭعى قاتارلى 15 مەملەكەتىن بىرىكتىرەتىن, G-20 ۇيىمىنا ۇقساس OIس 15 فورماتىنداعى ۇيىم قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتقان بولاتىن.
يسلام ۇيىمىنىڭ الدىڭعى قاتارلى ون بەس مەملەكەتى بىرىگىپ, ونى OIC 15 دەپ اتاساق دۇرىس بولار ەدى. يسلام ۇممەتىنە عىلىم مەن تەحنيكالار سالاسىن دامىتۋ وتە ماڭىزدى بولىپ وتىر. وسىعان وراي, الدىڭعى قاتارلى باتىس ەلدەرىمەن تۇراقتى ءارى جەمىستى بايلانىس ورناتۋ قاجەت. ولارمەن ءوزارا بايلانىستا بولۋىمىز ءتۇبى يسلام ەلدەرىنىڭ ىلگەرىلەۋىنە پايداسىن تيگىزەدى, دەگەن ەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
قازاقستاننىڭ ساۋد ارابياسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى – يىۇ جانىنداعى تۇراقتى وكىلى باقىت باتىرشاەۆ وسى 15 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ قوسىلاتىنى تۋرالى ايتتى.
– يسلام الەمىنىڭ الدىڭعى قاتارلى 15 مەملەكەتىنىڭ توبىن قۇرۋ تۋرالى باستاماعا قاعيداتتى تۇردە قولداۋ بار. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسىنان كەيىن شۇعىل كەڭەس وتكىزىلدى. سەبەبى بۇل باستامانى جۇزەگە اسىرۋدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەرى كوپ. ياعني جۇمىستى باستاپ كەتتىك دەگەن ءسوز. ەندىگى كەزەكتە وسى جوبانى جۇزەگە اسىرۋ, ونىڭ ەرەجەلەرىن انىقتاۋ سىندى جۇمىستار جۇرگىزىلەدى. اتالعان توپقا ەنەتىن ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتتەرى جانە باسقا دا فاكتورلار نازارعا الىنادى. بۇل توپقا قازاقستان, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت, مالايزيا, پاكىستان سىندى مەملەكەتتەر ەنەدى. دەگەنمەن, بۇل بۇگىن ايتىلىپ, ەرتەڭ ورىندالاتىن جۇمىس ەمەس, وتە ماڭىزدى ءارى اۋقىمدى ماسەلە. تىڭعىلىقتى دايىندالۋدى قاجەت ەتەدى,– دەدى باقىت باتىرشاەۆ.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتى شىن مانىسىندە تاريحي وقيعا بولدى دەپ ساناۋعا نەگىز بار. يىۇ 1969 جىلى قۇرىلعاننان بەرگى ارالىقتا ساياسي جانە ەكونوميكالىق تاقىرىپتاردا ءتۇرلى سامميتتەر وتكەن. الايدا, عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا ارنالعان سامميت ۇيىم تاريحىندا تۇڭعىش رەت استانادا بولىپ وتىر. بۇگىنگى تاڭدا يسلام الەمى تولقىمالى كەزەڭدى باستان وتكەرۋدە. قارۋلى قاقتىعىستار, تەرروريزم مەن ەكسترەميزم شارپىعان ەلدەر بار, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە باسقا دا پروبلەمالار بار. وسى قيىندىقتارعا قاراماستان, يسلام الەمىن دامىتۋ ماقساتىندا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆ 2016 جىلى يىۇ ىستانبۇلدا وتكەن سامميتىندە 2017 جىلى استانادا سامميت وتكىزۋ تۋرالى باستاما كوتەرگەن بولاتىن. بۇل باستاما قارجىلاي قۇرالداردى, قۋاتتى ادامي جانە تەحنولوگيالىق الەۋەتتى يسلام الەمىن دامىتۋعا باعىتتاۋدى كوزدەدى.
– كەشە ءسامميتتىڭ اشىلۋ راسىمىندە مەملەكەت باسشىسى يسلام الەمىن عىلىم جانە تەحنولوگيا جولىمەن دامىتۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونىمەن قاتار, قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدە جانە يسلام الەمى اياسىندا بەيبىتشىلىكتى ىلگەرىلەتۋ مەن دامىتۋعا قوسىپ جاتقان ۇلەسىنە توقتالدى. پرەزيدەنت يسلام ەلدەرىنىڭ جاقىنداسۋىنا ىقپال ەتەتىن, يسلام الەمىندەگى قاقتىعىستاردى كەلىسسوزدەر ارقىلى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن ستراتەگيالىق جانە ساياسي باستاما كوتەردى. بۇل باستاما ۇلكەن قولداۋ تاپتى, – دەدى ب.باتىرشاەۆ.
سامميت اياسىندا ەلباسى تاراپىنان كوتەرىلگەن تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – ينفراقۇرىلىمدىق ينتەگراتسيانى دامىتۋ ءۇشىن يسلام دامۋ بانكىنىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ بولاتىن. بۇل باستاما بويىنشا مۇسىلمان مەملەكەتتەرى اراسىنداعى بارلىق كولىك دالىزدەرىن بىرىكتىرۋ قاراستىرىلعان. ءىس جۇزىندە بۇل قازاقستاننىڭ قاشىقتا ورىن تەپكەن ەلدەرمەن اراسىندا ينفراقۇرىلىم ورناتۋعا جول اشادى. ياعني مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعىنىڭ اراسىندا تاۋار تاسىمالىن وتە وڭتايلى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى وكىلدەرىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىر زەرتتەۋ جۇرگىزىلىپ, ءتيىستى ينتەراكتيۆتى كارتا جاسالۋدا.
ەكى كۇنگە سوزىلعان يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى سامميتىنە الەمنىڭ 15 مەملەكەتىنىڭ پرەزيدەنتتەرى مەن ۇكىمەت باسشىلارى, 37 ەلدىڭ دەلەگاتسياسى, 30 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرى مەن وكىلدەرى قاتىسقان بولاتىن. القالى جيىن بارىسىندا يىۇ عىلىم جانە تەحنولوگيالار جونىندەگى ءبىرىنشى ءسامميتىنىڭ استانا دەكلاراتسياسى قابىلدانعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتۋ ءلازىم.
استانا دەكلاراتسياسى مۇسىلمان ەلدەرىنىڭ عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ بويىنشا ورتاق ۇستانىمدا ەكەنىن ايعاقتايتىن ماڭىزدى قۇجات بولىپ تابىلادى. 26 تارماقتان تۇراتىن قۇجاتتا اتاپ كورسەتىلگەندەي, ۇيىمعا مۇشە-مەملەكەتتەر «قوعامداعى كەدەيلىك, سانا كەدەيلىگى» سىندى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇددەلى. سونىمەن قاتار, يسلام ەلدەرى ء«ححى عاسىرداعى عىلىمنىڭ قۋاتتى ىقپالىن تەرەڭ تۇسىنە وتىرىپ, ءوز حالىقتارىنىڭ شىعارماشىلىق جانە يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن دامىتۋعا» نيەتتى ەكەندىكتەرىن وسى قۇجاتتا ءبىلدىردى. استانا سامميتىندە ايتىلعانداي, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا مۇشە-مەملەكەتتەر عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋ ءححى عاسىرداعى اسا ماڭىزدى ماقسات دەپ ساناپ, وسى باعىتتا ءوزارا ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا مۇددەلى ەكەندىكتەرىن ءبىر اۋىزدان ماقۇلدادى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
