23 تامىز، 2017

قازاق ءتىلىنىڭ قادىرىن بىلەيىك

544 رەت كورسەتىلدى

قازاقتىڭ باستاۋ بۇلاقتاي تۇ­نىق تىلىنە كىم تامسانباعان دەيسىز. اۋەز­دىلىگىن انگە تەڭەگەن. «فرانتسۋز ءتىلى ەۋرو­پاعا قالاي اسەر ەتسە، قازاق ءتىلى تۇركى مادە­نيەتىنە ءدال سولاي اسەر ەتكەن»، دەپتى ۆ.رادلوۆ.

«قازاق – ءبىرتۇتاس، ايرىقشا ۇلت» دەگەن ءوز اۋەزوۆىمىز: «ۇلتتىڭ ءتىلى – ونىڭ جانى، رۋحى، جۇرەگىن سوق­تىرار قانتامىرى ىسپەتتى، ال سول كۇ­رە­تامىردان ايىرىلسا، ادامنىڭ كۇنى نە بولارى بەلگىلى. كوگەن كوز قازاعىما قاراتىپ مىنبە قويىپ، سول مىنبەگە شىعارىپ، «اقىرعى ءدىلىڭىزدى ايتىڭىزشى، مۇحتار!» دەسە، ءتىلىمنىڭ ۇشىندا جۇرگەن ءسوز تومەندەگىشە: تاس ۇگى­تىلىپ قۇمعا اينالادى، تەمىر توزادى، ۇرپاق وزادى، دۇنيەدە ولمەيتىن ءسوز عا­نا، حالقىمىزبەن بىرگە جاساسىپ كەلە جاتقان اسىل مۇرا ءسوزىمىزدى ارزانداتىپ المايىق»، دەيدى. سول ۇلىلار ءومىر سۇرگەن كەزدە ءتىل شۇبارلانىپ، ءسوز بۇزىلا باستاسا، ولار اتقا «قونىپ»، اراشا ءتۇسىپ جاتاتىن. ءتىلشى عالىمدار تىنىش وتىرا المايتىن. ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىك. 1968 جىلى قازىرگى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعى ء«تىل مادەنيەتى جانە ءباسپاسوز» دەگەن تاقىرىپتا القالى جيىن وتكىزىپ، قازاق رۋحانياتىنىڭ جاقسىلارى مەن جايساڭدارى قازاق ءتىلىنىڭ باسپاسوزدە الاشۇبار بولىپ بارا جاتقانىنا ءۇن قاتقان بولاتىن. ءسابيت مۇقانوۆ: «...بوي سۋىتتىق دەپ جازىپتى بىرەۋ» دەيدى دە سۋىتتىق ءسوزىنىڭ ماعىناسىن تاراتا ايتىپ، ۇلت ۇرپاعى بابا ءسوزىن قولدانعاندا ساق بولۋ كەرەكتىگىن ەسكەرتىپ، «ورىس ءسوزىن العاندا قازاق تىلىنە باعىندىرىپ الۋ كەرەك» ەكەنىن ايتادى. بەلگىلى ءتىل مامانى م.بالاقاەۆ بىرىككەن سوزدەردى جازۋداعى الا-قۇلالىققا جول بەرۋگە بولمايتىنىن ەسكەرتىپ، مۇنداي ءىس دەندەپ كەتسە تازا ءتىلدى تازدىڭ باسىنداي ەتەتىنىمىزدى نازارعا سالادى. سول عىلىمي كونفەرەنتسيانىڭ تۇيىنىندە «وتكىردىڭ ءجۇزى، كەستەنىڭ ءبىزى، ورنەگىن سەندەي سالا الماس»،  دەگەن اباي سوزىنە جۇگىنىپ، كەستەلى ءتىلىمىزدى ءبۇلدىرىپ الماۋدا ۇلت ۇرپاعىنا ۇران رەتىندە تاستايدى. سول سەكىلدى 1984 جىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ ايتۋلى تۇلعاسى عابيت مۇسىرەپوۆ باستاعان الىپتار ونەر الدى قىزىل ءتىلدى شۇبارلاماۋدى تاقىرىپ ەتىپ الىپ، ءسوز زەرگەرى كەتكەن كەمشىلىكتەردى ەكى ساعات بويى بايانداعانى ەستە. عابيدەن مۇستافين، ءابدۋالي قاي­داروۆ، تاحاۋي احتانوۆ، قادىر مىرزا­ليەۆ، بۇگىن ارامىزدا جۇرگەن ابىزىمىز سەرىك قيراباەۆ، تاعى باسقالار ءتىلدى بۇرمالاۋداعى وراشولاقتىقتى جەرىنە جەتكىزە تالقىلاعانى ەستە. 

ءتىلشى عالىمدار ءار باسىلىمدا شىق­قان ماقالالارداعى سوزدەرگە تالداۋ جاساپ وتىرۋدى وزدەرىنە پارىز سانايتىن. سونىڭ ءبىر دالەلىنە كورنەكتى ءتىلشى عالىم ع.مۇساباەۆتىڭ كىتاپتارىن پاراقتاپ وتىرعاندا كوز جەتكىزدىك. ءبىز مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز، ول كەزدە قازاق ءتىلىنىڭ تەك-تامىرىن تەرەڭ بىلەتىن، وزدەرىنەن بۇرىنعىلاردان كوڭىلدەرىنە تۇيگەن كوپ كونەكوزدەر بار ەدى. قازىر ولار سيرەدى. جاڭا قوعامنىڭ بەرگەن ەركىندىگىن ەركەلىك دەپ ۇققاندار ونداي اسىلداردى كەيدە تىڭداي قويمايدى. تەك ءوز سوزدەرىمەن جۇرۋگە ۇمتىلادى. ءتىل زاڭدىلىعىن كوپ ەسكەرە بەرمەيدى. سودان كەلىپ، مالعا ايتىلاتىن ءسوز ادامعا، ادامعا ايتىلاتىن ءسوز مالعا تەلىنىپ ءجۇر. مىسالى، «قىزۋى كوتەرىلىپ، مال ءولىپ جاتىر» دەيدى. تاعى بىرەۋ «ەسكى نان» دەسە، ءۇشىنشى ءتىل بۇزار «كۇشىكتىڭ اناسى» دەگەندى سوزىنە قوسا سالادى. مۇنداي ورالىمسىزدىقتاردى اقپارات قۇرالدارىنا زەيىن سالىپ قاراساڭ ءجيى كەزدەستىرەسىڭ. 
جالپى، قازاق سوزگە توقتاعان حا­لىق. اتالى ءسوزدى اتتاپ وتپەگەن. جاس­تار ۇلكەن­نىڭ الدىندا سۇيرەڭدەپ سوي­لەمەگەن. اقىندار ايتىسقاندا ءۋاجدى سوز­گە ۇيى­عان. بولسىن-بولماسىن سوزا بەرمەگەن. قۇلمامبەت اقىن ايتپاقشى، ء«سوزىمنىڭ قىل سىيمايدى اراسىنا» دەگەنگە ءدوپ كەلىپ جاتقان. قازىر ءسوزدىڭ اراسىنان قىل ەمەس، اتان تۇيە جۇگىمەن ءوتىپ كەتەتىن بولدى. ءسوزدىڭ ماعىناسىنا ءمان بەرمەي، قازاقشا سويلەپ تۇرمىن دەيتىندەر كوبەيىپ بارادى. سونداي ءتىلى مۇكىستەردىڭ ءىسى ۇلت تىلىنە جاساعان جاقسىلىعى ەمەس، تيگىزگەن كەساپاتى وراسان دەسەك، ارتىق ايتقاندىق بولمايدى. وندايلار ءوزىن-ءوزى تۇسىنگەنمەن، جۇرت تۇسىنە الماي، نە دەپ تۇر بۇل شىرەنگەن، شىركىن، دەپ جاتادى. ءتىپتى تۇسپال ءسوزدى ۇقپايتىن دارەجەگە دە تاياپ كەلەمىز. ونى تۋراسىنان قابىلداپ، ماقتانىش كورەتىندەر دە جوق ەمەس. 

سوڭعى ايتار بايلامىمىز، ءتىل تازالىعىن ساقتاۋعا قاتىستى الدىڭعى تولقىننىڭ ونەگەسىن جاڭعىرتىپ، اسىرەسە ءتىلدىڭ تىرلىگىندە جۇرگەن عالىمدار، قالامگەرلەر، ۇلت زيالىلارى ءۇن كوتەرىپ، اتوي سالماسا، ۇلت ءتىلىنىڭ قۇنى قۇلدىراي بەرەدى-اۋ. الدا مىسالعا كەلتىرگەن ەكى جيىن سەكىلدى عىلىمي كونفەرەنتسيالار وتكىزىپ، وندا بۇگىنگى ءتىلدىڭ قولدانىس اياسى تۋرالى وي قوزعاساق، ۇتىلماس ەدىك. بۇل كەيىنگى وسكىن جاستىڭ ويلانۋىنا سەپتىگىن تيگىزەرى ءسوزسىز. رۋحانيات سالاسىنداعى وسىنداي جىلىندا ءبىر وتەتىن باسقوسۋدى، كۇندە وتەتىن جينالىستىڭ قاتارىنا قوسساق، قازاق ءتىلىنىڭ قادىرى ارتىپ، ءوزىم بىلەم دەگەندەر اياعىن تارتا باسىپ، ۇلت ءتىلىنىڭ ويىنشىق ەمەستىگىن كوكەيلەرىنە قورعاسىنداي قورىتارىنا ءشۇبا كەلتىرمەيمىز. 

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

«كانەلو» قارسىلاس تاڭدادى

كاسىپقوي بوكس • بۇگىن، 10:00

ق ۇلىباەۆ قىزمەتىنەن كەتتى

قوعام • بۇگىن، 09:20

قىرعىزعا قارسى شىعادى

بوكس • بۇگىن، 09:00

فاتيما حانىمنىڭ كويلەگى

تاريح • بۇگىن، 08:59

ۆاگنەر لاۆ دانيادا وينايدى

فۋتبول • بۇگىن، 08:57

مىقتىلار مەلبۋرندە باس قوستى

تەننيس • بۇگىن، 08:51

كوكتالعا كوپىر سىيلاعان

ايماقتار • بۇگىن، 08:49

كاسىپ مەڭگەرگەن قاتاردان قالمايدى

قازاقستان • بۇگىن، 08:40

دونور بولۋ – ءومىر سىيلاۋ

مەديتسينا • بۇگىن، 08:35

الماتىعا 10 رەانيموبيل سىيلادى

مەديتسينا • بۇگىن، 08:31

«وميكرون» جەدەل تارالۋدا

الەم • بۇگىن، 08:23

ۇقساس جاڭالىقتار