ۇلتتىق دۇنيەتانىم ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن ويۋلاردى عىلىمي تۇردە دامىتىپ, رۋحاني قازىنا رەتىندە اينالىمعا ەنگىزۋدە ءا.مارعۇلان, ب.يبراەۆ, ق.مۇراتاەۆ باستاعان عالىمدارىمىز كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى. بىراق ونى تۇتاس عىلىم رەتىندە قاراستىرىپ, ەپتىلىككە, ىسكەرلىككە, شەبەرلىككە باۋليتىن ورنەكتەردىڭ جاراسىم, ۇيلەسىم, ءسان, پاراسات, جىلىلىق, سۇلۋلىق, ويلىلىق سىيلايتىن قاسيەتىن اشۋدا سيقىردىڭ ءتىلىن بىلەتىندەر سىلبىرلىق تانىتىپ كەلەدى.
جاقىندا ء«تۇرى دە, اتاۋى دا كوپ قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگىندە كەڭىستىكتىڭ جۇمباعى جاسىرۋلى. ويۋ – تابيعاتتىڭ ايناسى. ءار ويۋدىڭ ءتىلى بار. ويۋدى ءوز ومىرىنە دۇرىس پايدالانا العان, قاجەتىنە قيسىندى ۇيلەستىرە العان ادام ءوزى قالاعان باقىتقا, دەنساۋلىققا, جەتىستىككە قول جەتكىزە الادى» دەگەن پىكىردى وقىدىق. قازاقتىڭ تۇرمىسى مەن داستۇرىندەگى ويۋ-ورنەكتىڭ ورنىن جاقسى باعامداي بىلگەن استانالىق ەلەنا گومەر بۇل پىكىرگە ۇلتتىق ويۋلار الەمىن الدەنەشە جىلدان بەرى زەرتتەپ جۇرگەننەن كەيىن كەلگەنىن ايتادى. ناتيجەسىندە, قازاق ەرتەگىلەرى جەلىسىمەن بىرنەشە فيلم ءتۇسىرىپ, پروديۋسەرلىك جۇمىسپەن اينالىساتىن ە.گومەر «رادۋجنايا ماتريتسا» اتتى وتاندىق فەن-شۋي جوباسىن جاساقتاپ شىققان.
ءبىز قالايىق-قالامايىق, بۇگىنگى كۇنى ۇيىنە, كەڭسەسىنە, ءۇي ىشىندەگى ءاربىر بولىككە, بولمەلەرىنىڭ ورنالاسۋىنا, ىشىندەگى جاساۋ-جيھازدارىنا دەيىن ءمان بەرىپ, ولاردىڭ ورنالاسۋىنان ەنەرگەتيكالىق ماعىنا ىزدەيتىن, سولاي جاساسا بارشاسى باقىتتى بولىپ كەتەتىندەي, بايىپ شىعا كەلەتىندەي جاپىرىلا وقىپ, جاساۋعا اسىق بولىپ جۇرەتىن قىتايدىڭ فەن-شۋي دەيتىن ءىلىمى بار جانە ول ءوز قالاۋىنشا تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. سىرتقى ەسىگىنە سىڭعىرلاعان قوڭىراۋ تاعىپ, سىزىلعان بيكەشى قارسى الاتىن القىزىل ءتۇستى دۇكەندەردى كەز كەلگەن ءىرى قالالاردان سامساتىپ اشىپ تاستاعاندارىنا قاراعاندا, قىتايدىڭ بۇل ىلىمىنە قىزىعۋشىلىق بۇگىن-ەرتەڭ جويىلمايتىن سياقتى. سان عاسىرلار بۇرىن حالىق ۇعىمىنا ءسىڭىپ, تۇرمىسىنا ەنىپ كەتكەن وسى قىتايلىق ءىلىمدى ەلەنا گومەر تۇبىرىمەن جوققا شىعارىپ وتىر. «ارينە, فەن-شۋيدىڭ ارتىقشىلىعى, قىلداي نارسەسىن قالاممەن جازىپ, قاعازعا ءتۇسىرىپ, قۇجاتتاپ قوياتىن قىتاي حالقىنىڭ تياناقتىلىعى مەن مۇقياتتىلىعىنان تۋىندايتىن شىعار, ال قازاقتىڭ دالامەن, تابيعاتپەن ۇيلەسىمدە, تەرەڭ تانىمىنان تۋعان ءداستۇر-ۇعىمدارى جۇيەلەنبەي, شاشىراندى ءومىر سۇرگەنىنەن باعالانباي كەلە جاتىر», دەيدى ەلەنا حانىم.
اۋزىمەن تيىن تىستەگەن, ءوزى ءبىر توبە التىننىڭ ۇستىندە وتىراتىن كولشىكتە جۇرگەن ك ۇلىمسى باقانىڭ باقۋاتتى جانداردىڭ ءۇيىنىڭ تورىنەن عانا ەمەس, كابينەتىندەگى كەڭ ۇستەلىنىڭ ۇستىنە دە قونجيىپ الىپ, يەسىن انە-مىنە بايلىققا كەنەلتىپ تاستايتىنداي باقىرايىپ وتىراتىن سيقىنا كادىمگىدەي اشۋ ءبىلدىردى. «تۇرىپ قالعان توسپا سۋدا, بورسىعان باتپاقتىڭ ىشىندە ءومىر ءسۇرىپ جۇرگەن كەبەجە قارىن قۇرباقا قالايشا ادامدى بايلىققا باستاماق؟ بايلىقتىڭ بەلگىسى – تۇيە, ال باقۋاتتىلىققا جەتەلەيتىن جول – قازاقتىڭ ويۋ-ورنەكتەرى», دەيدى ويۋدىڭ قاسيەتىن زەرتتەپ جۇرگەن ورىس كەلىنشەگى. ونىڭ ويۋ-ورنەكتەرگە نەگىزدەلگەن جوباسى قىتاي ىلىمىنە مۇلدە قاراما-قارسى. ول ءتىپتى فەن-شۋيدىڭ ۋاقىتشا كومەك بەرەتىنىن, ال قازاقتىڭ ويۋ-ورنەگى ءومىر بويى قۋانىش پەن باقىتتىڭ قۇشاعىندا ۇستايتىنىن ايتىپ, سەندىرەدى. ال بۇل ءىلىمىن ءوزى بىلايشا تارقاتادى.
تۇيەنىڭ بايلىقتىڭ باسى بولىپ سانالاتىن سەبەبى, مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزى كۇندەلىكتى شارۋا مەن كۇنكورىسكە تۇيەنى پايدالانىپ قانا قويماي, ونى ايرىقشا قادىرلەگەن. شىعىستا داۋىرلەگەن ۇلى وركەنيەتتىڭ دە باستاۋىندا تۇيە تۇر. شىعىستان باتىسقا قاراي سوزىلعان ۇلى جىبەك جولىنىڭ بويىمەن تەڭ-تەڭ جۇك ارتىپ, التىن-كۇمىس, ارپا-بيداي ارقالاعان دا وسى ويسىلقارا جانۋارى بولاتىن. تۇيە – شولدە دە, شولەيتتە دە شىدامى بەرىك, ۇستىنە مىڭ-سان جۇك ارتىلسا دا, مىڭق ەتپەس ماڭعاز مىنەزىنەن اينىمايتىن ءتوزىمدى جانۋار. دۇنيە دە, مال دا الدىن ايناداي بولجاپ, ارتىن باعامدايتىن, باقىردى ەڭبەكپەن تاۋىپ, التىنعا اينالدىرعانشا بەل جازباي جۇمىس ىستەيتىن, قيىندىققا قارسى تۇرا الار قايسار مىنەزدى, از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن ادامدارعا بەرىلەدى. «ال بۇعان ويۋ-ورنەكتىڭ نە قاتىسى بار؟» دەگەن ساۋالعا, ەلەنا ۆلاديميروۆنا: «بايقاساڭىز, ويۋلاردا ارنا بولادى, ءبىر-بىرىمەن جالعاسىپ سالا-سالا بولىپ جاتادى. ادامنىڭ باسىنا ءبىر بىتكەن داۋلەت تە, ءسوز جوق, ارنا, ساي-سالا قۋالايدى, ياعني ۇرپاق قۋالايدى. ءىسى كەرى كەتىپ, شارۋاسى شاتقاياقتاپ, بانكروتقا ۇشىراعان ميلليونەرلەردىڭ قايتا تۇرىپ, بيزنەسىن وپ-وڭاي وڭالتىپ الۋىنىڭ استارىندا وسىنداي تامىر بەرىكتىگى, ارنا جالعاستىعى جاتادى», دەيدى. وسى باعىتتا ەلەنا جەتى ءتۇرلى ويۋ ۇسىنىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مازمۇنىن باياندادى. ەلەنا ۆلاديميروۆنانىڭ پايىمىنشا, ءار ويۋ كەمپىرقوساقتاعى جەتى سپەكتردىڭ تۇسىمەن جىكتەلەدى.
مىسالى, دەنساۋلىق ويۋى – دەنساۋلىقتى جاقسارتادى. وتباسى ويۋى – ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قارىم-قاتىناسىن نىعايتا تۇسۋگە سەپتىگىن تيگىزىپ, شاڭىراقتى بەرەكەگە تولتىرادى. ساتتىلىك ويۋى – ويعا العان ماقساتقا جەتۋگە كومەكتەسەدى. شىعارماشىلىق ويۋى – وي ارپالىسىنا ءتۇسىپ, توقىراۋدا جۇرگەندەردىڭ شابىتىن وياتادى. ال مۇنى قالاي پايدالانۋ كەرەك؟ ۇيىمىزدەگى ەڭ كوزگە تۇسەتىن بيىك جەرگە, كەڭسەمىزدىڭ وڭتايلى بۇرىشىنا الگى باقانى قالاي ورنالاستىرساق, ويۋ دا ءوزىمىز پايدالاناتىن ءاربىر بۇيىمنان كورىنىس تابۋى ءتيىس. ۇستىمىزدەگى كيىم-كەشەك, قولىمىزداعى ىدىس-اياق, داستارقان, جاتىن ورىن جابدىعى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كۇندەلىكتى تۇتىناتىن بۇيىمدارى ويۋمەن, ورنەكپەن كومكەرىلسە, ويعا العان ءىس تە بىرتە-بىرتە وڭعا قاراي قادام باسپاق. ويۋ – بويىنا ەنەرگيا جيناقتاپ, اقپارات سىڭىرگەن.
ارينە, ءبىز كوبىنە ويۋدى ادەمىلىك دەپ تانيمىز, ءسان ءۇشىن قولدانامىز, ال ونىڭ قىرىق قاتپارلى فيلوسوفيالىق مانىنە بويلاي بەرمەيمىز. ءاربىر ورنەكتىڭ تۇراقتاندىرىلعان جۇيە ەكەنىن, ونىڭ دەنە مەن پسيحيكاعا قولايلى اسەر ەتە الاتىن قاسيەتى بار ەكەنىن ەتنوگرافيا عىلىمىن ءبىر عالىمداي ەڭسەرگەن اقسەلەۋ سەيدىمبەك اعامىز دا تامسانا ايتىپ وتىراتىن ەدى. زەر سالىپ قاراعان ادام, ويۋلاردان جان-جانۋارلار الەمىن, اسپان الەمىن, وسىمدىكتەر ولكەسىن جازباي تانيدى. قازاق ويۋىنىڭ اتاسى ارقار ءمۇيىز بەن قوشقار مۇيىزدەن باستاپ, قۇس تۇمسىعى, قۇس قاناتى, اي, كۇن, جۇلدىز, گۇلدىڭ الدەنەشە ءتۇرى, ءسۇيىر, سوپاق, دوڭگەلەك ءپىشىندى ءتۇرلى گەومەتريالىق بۇرىشتار تابيعاتتان سىر تارتىپ قانا قويمايدى, ولار بويىنا قازاق حالقىنىڭ سانعاسىرلىق تاجىريبەسىمەن تەكسەرىلگەن ەنەرگيالىق اقپاراتتى دارىتقان, تارتىلىس قاسيەتى جوعارى ناعىز ماگيالىق مانگە يە وراسان كۇش بولىپ شىقتى. شىنىندا دا, اجەلەرىمىزدىڭ تەكەمەتى مەن الاشاسى كيىز ءۇيدىڭ كوركى عانا ەمەس, ونىڭ كولەمى مەن بوياۋى, سانى مەن ساپاسى سول ءۇيدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ كورىنىس-كورسەتكىشى بولعانىن ەسكە الايىقشى. ويۋ تەك كىلەم مەن سىرماققا عانا سالىنعان جوق, ويۋ-ورنەكتەر ەسىك كوزىندەگى ابدىرە مەن بۇيىردەگى ساندىقتان دا, ايران قۇيىلعان تورسىق پەن قىمىز ۇسىنىلعان توستاعاننان دا, جاعالاتا جايىلاتىن قۇراق كورپەلەردەن دە كورىنىس بەرىپ, كوزدى اربايتىن.
تۇركى, پارسى, اراب ويۋلارىنان قازاق ويۋلارىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. ەلەنانىڭ بۇدان ارعى جوسپارىندا قازاقتىڭ باسقا دا كەڭ تاراعان ورنەكتەرىنىڭ قىر-سىرىن تانىپ-ءبىلۋ بولىپ وتىر. ءتىپتى ول يوگتاردىڭ مەديتاتسياسى ءۇشىن قازاق ويۋ-ورنەكتەرى بەينەلەنگەن كىلەمشە شىعارۋدى ويعا الىپ وتىر. الداعى مامىر ايىنان باستاپ ۇلتتىق ويۋ-ورنەكپەن ادىپتەلگەن بالالار كيىمىنىڭ ءبىر لەگىن ساتىلىمعا شىعارىپ, ناتيجەسىن بايقاپ كورمەك. ەڭ قۋانارلىعى, ەلەنانىڭ اۆتورلىعىمەن دۇنيەگە كەلگەن«رادۋجنايا ماتريتسا» – «قۋانىشتى قالىپ» جوباسىنىڭ فرانچايزينگىن ۋكراينا كاسىپكەرى ساتىپ الىپ, ەكى جىلدان بەرى ءوز ەلىندە تابىستى جۇمىس ىستەپ جاتقان كورىنەدى. «قازاقتىڭ فەن-شۋيىن جوبالاپ شىققالى بەرى مەنىڭ ومىرىمدە ادام ايتسا نانعىسىز قۋانىش پەن جاقسىلىقتار بولىپ جاتىر. ەڭ باستىسى, نە نارسەنى ماقسات ەتىپ, ويىما السام, سول ورىندالادى», دەيدى ەلەنا. باقىتتى بولۋدىڭ فورمۋلاسىن بىلەتىن نيەتى ادال ادام باسقامەن بولىسۋگە اسىعادى ەمەس پە؟ قازاقتىڭ ويۋى قانى باسقا وزگەنى دە قۋانىشقا كەنەلتىپ جاتسا, ءتول ونەرىمىزدىڭ وزىمىزگە تيگىزەتىن اسەرى ءتىپتى عاجاپ بولار ما ەكەن؟
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
