ولار ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە كوڭىل كۇيىنىڭ جوعارى بولۋىنا ايرىقشا ءمان بەرەتىن حالىق. ءبىرى-بىرىنە جىميا قاراپ, ك ۇلىمسىرەي سويلەسۋدى, شىن نيەت-پەيىلىمەن كومەكتەسۋدى جاپونداردان ۇيرەنۋ كەرەك. ولار وتە مەيىرىمدى, كەشىرىمدى. اياعىن باسىپ كەتكەن ادامنىڭ وزىنەن كەشىرىم سۇراپ, ءيىلىپ تۇرادى. بۇل – مەكتەپ, بۇل – تاربيە. اكە-شەشەسى مەن اعا-اپكەلەرىنىڭ, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ وسىلاي جاساپ جاتقانىن كورگەن بالا دا «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى». مەيلىنشە يناباتتى بولۋعا تىرىسادى. بولماشى نارسەگە كۇيىپ-ءپىسۋ, كۇيگەلەكتەنۋ, «جاڭبىر جاۋماي سۋ بولۋ» جاپوندارعا ءتىپتى ءتان ەمەس. قانداي جاعداي بولسا دا سابىرلىلىق تانىتۋعا تىرىسادى.
جاپوندار ادامدار اراسىنداعى سىپايى دا كىشىپەيىل قارىم-قاتىناسقا ەرەكشە ءمان بەرەدى. ءبىرىن-ءبىرى باعالاي بىلەدى.ءتىپتى تانىسا دا, تانىماسا دا ءبىر-بىرىنە ايرىقشا ءىلتيپات كورسەتىپ, كومەك قاجەت بولسا, قولۇشىن سوزۋعا دايار تۇرادى. بىلە بەرمەيدى ەكەنبىز, وسىنىڭ ءوزى ادامداردىڭ جاسىن ۇزارتادى ەكەن.
جاپونداردىڭ جاسى ۇلكەن كىسىلەرگە قۇرمەتپەن قاراۋى دا ەرەكشە. ولار اۋىرىپ قالعان جاعدايدا كوڭىل كۇيىن كوتەرىپ, قامقورلىق جاساۋعا تىرىسادى. تانىسىن-تانىماسىن وسىنداي شاراپاتى مول يگى ىستەرمەن اينالىسۋ – ولار ءۇشىن ۇيرەنشىكتى ادەت, قالىپتاسقان قاعيدا.
ال بىزدە قالاي؟ زاماننىڭ اۋىرتپالىعى مەن كۇيكى تىرشىلىكتى, جۇمىسباستىلىق پەن ۋاقىتتىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ, اۋىلداس اعايىندى بىلاي قويعاندا, اكە-شەشە, باۋىرلارىمەن جىلداپ حابار-وشار المايتىن, ولاردىڭ حال-جاعدايىن تىم بولماسا تەلەفون ارقىلى سۇراۋعا مۇرشاسى جوق بەزبۇيرەكتەر قاپتاپ كەتكەن جوق پا؟ اۋىلداعى اتا-انا بالانى ويلاپ, سارىۋايىمعا سالىنىپ, كۇيزەلىسپەن كۇن كەشىپ جاتسا دا, بەيقام بالانىڭ بۇيرەگى بۇلك ەتپەيدى-اۋ... بۇل نە سوندا؟ جاپوندار تۋعان-تۋىسقاندارىن ايتپاعاننىڭ وزىندە, ەلدى مەكەندە بىرگە تۇراتىن ادامدارمەن ۇدايى ارالاس-قۇرالاس بولىپ, حال-احۋالىن سۇراۋدى, قولدان كەلەر كومەگىن جاساۋدى حوش كورەدى ەكەن. جاساعان جاقسىلىعىنىڭ ورنىنا بىردەڭە دامەتپەيدى. بىراق, وسىنداي وڭ تىرلىگى ءوزىنىڭ دە, وزگەنىڭ دە ءومىرىن ۇزارتاتىنىن بەس ساۋساقتاي بىلەدى. سونى بىلگەندىكتەن دە وسىنداي قادامدارعا بارادى. وسىنىڭ ءبارى ۇلكەن-كىشىنىڭ ساناسىنا ابدەن ءسىڭىپ قالعان.
قازاق حالقىنا دا وسىنداي جاقسى قاسيەتتەر ءتان ەدى, سودان ايىرىلىپ بارا جاتقاندايمىز با, قالاي؟ ادامگەرشىلىك پەن قايىرىمدىلىقتى, مەيىرىمدىلىك پەن ءىلتيپاتتى ىسىرىپ قويىپ, ونىڭ ورنىنا قانىپەزەرلىك پەن قاتىگەزدىك جايلاپ بارا جاتقان جوق پا وسى؟ ءوز باسىنان باسقانى ويلامايتىن, كومەكتەسۋ مەن قولۇشىن سوزۋ بىلاي تۇرسىن, اعايىن-تۋىس پەن باۋىرلاردىڭ, اۋىلداستار مەن دوس-جاراننىڭ جاعدايىنا مويىن بۇرىپ قاراۋعا دا مۇرشاسى جوق پەندەلەر از با ارامىزدا؟
اعايىندى ايتپاعاندا, ءبىر-ءبىرىن تانىمايتىن ادامداردىڭ اراسىنداعى شىنايى دا سىپايى قارىم-قاتىناس پەن بەرىك بايلانىستىڭ ءوزى ءومىردى ۇزارتۋعا ۇلكەن سەپ بولادى ەكەن. جاپونداردىڭ ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءبىر سىرى وسى. ولار قولدا بار, باعا جەتپەس بايلىقتى باعالاي بىلەدى. بايلىعى – ادامدار. ولاردىڭ ءوزارا سىپايى, يناباتتى قارىم-قاتىناسى ادامداردى قوعامنىڭ دامۋى جولىنداعى ورتاق ىسكە جۇمىلدىرىپ, الىنباستاي كورىنگەن قامالداردان قينالماي ءوتىپ, ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتەلەيدى. مۇنىڭ ءوزى ادامداردى ايرىقشا ءبىر سەزىم كۇيگە ءبولىپ, ءومىر ءسۇرۋ مەن بولاشاققا دەگەن قۇلشىنىستارىنا سەرپىن مەن سەنىم بەرەتىنىن ماماندار عانا ەمەس, جاپوندار دا جاقسى بىلەدى. وسىنداي كوڭىل كۇيدى قالىپتاستىرۋ ءبىزدىڭ قولدان كەلمەي مە سوندا؟ البەتتە كەلەدى.
جاپوندار ابايسىزدا اياعىن باسىپ كەتكەن ادامنان كەشىرىم سۇرايدى دەدىك. ال بىزدە شە؟ اياقتى جانشىپ ءوتۋ, ارىنداپ كەلىپ يىقتان قاعىپ كەتۋ – كۇنىنە بىرنەشە مارتە تاپ بولاتىن جاعداي. ونداي كەزدە باج ەتە قالىپ, كوزىن الارتا قاراپ, ءتىپتى قاتتى-قاتتى ء«سوز شايقاسى» عانا ەمەس, جاعا جىرتىسۋعا دەيىن بارامىز. وسىنداي كەلەڭسىز جاعداي ەكى جاقتىڭ دا ءومىرىن قىسقارتۋعا الىپ كەلەتىنىن بىلەسىز بە؟ ويتكەنى, مۇنداي جاعداي جۇيكەگە سالماق ءتۇسىرىپ, كوڭىل كۇيىڭىزدى بۇزادى. اشۋعا بەرىلىپ, بۇلقان-تالقان بولاسىز. ماماندار وسىنىڭ ءبارى ادام ءومىرىن قىسقارتاتىنىن مالىمدەپ وتىر. جاپوندار وسىنداي جاعدايلاردىڭ ورىن الماۋىن ويلايدى. ولار كەرىسىنشە, مامىراجاي ءومىر شىرقىن بۇزباي, ءاردايىم كوڭىل كۇيلەرىنىڭ جوعارى بولعانىن قالايدى. سوعان ۇمتىلادى. جىلى قاباق تانىتىپ, جىلىۇشىراي امانداسىپ, بايەك بولۋ ارقىلى وزىنە دە, اينالاسىنداعى ادامدارعا دا جوعارى كوڭىل كۇي مەن ءومىر سىيلايدى. كوردىڭىز بە, قاراپايىم عانا قاعيدا.
ەلىمىزدەگى تانىمال سايتتاردىڭ ءبىرى استانا مەن ەكسپو-نى كورۋ ءۇشىن قىدىرىپ كەلگەن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ پىكىرىن بەردى. سونىڭ ىشىندە بىرەۋى «بايتەرەك» مۇناراسىنا كوتەرىلۋ ءۇشىن ءبىر-بىرىمەن يىق تىرەستىرىپ, قاعىسىپ قالعان ادامداردىڭ ەرسى ءىس-ارەكەتىن اشىنا ايتىپتى. بۇل كۇندە كورىپ جۇرگەن كوپ كورىنىستىڭ ءبىرى عانا. باسقاسىن ايتپاي-اق قويايىق, مادەنيەت سارايلارىنىڭ وزىندە شىعار ەسىككە كەپتەلىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى جانشىپ جىبەرەتىندەي, تاپتاپ وتەتىندەي سوراقى قىلىق كورسەتىپ جاتاتىنىمىز جاسىرىن ەمەس قوي؟ كيىم ىلگىشتىڭ كەزەگىندە تۇرعاننىڭ وزىندە ادامداردىڭ ۇستىنەن ەكپىندەپ, ەربەڭ-ەربەڭ ەنتەلەپ, ەرسىلىك كورسەتىپ جاتامىز. بۇل جاعداي باسقالاردىڭ جۇيكەسىن جۇقارتپايدى دەپ كىم ايتتى؟ جۇقارتادى. جاقسى سپەكتاكل نەمەسە كينو كورىپ, تاماشا اسەرمەن شىققان كۇننىڭ وزىندە, مىناداي ەرسى كورىنىس كوپ ادامداردىڭ كوڭىلىن قۇلازىتاتىنى انىق. ارتىق-اۋىس, بەيپىل سوزدەر دە وسىنداي جەردە ايتىلادى. مۇنداي كورىنىسكە «قاتىسۋشىلاردىڭ» دا, وعان كۋا بولعانداردىڭ دا وسىدان كەيىن كوڭىل كۇيى بۇزىلىپ, اۋرۋ-سىرقاۋعا ۇشىراپ, ونىڭ سوڭى ومىرلەرىن قىسقارتۋعا اكەلەتىنى حاق. بۇل ءبىزدىڭ ەمەس, ماماندار ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەگەن شىندىق. ال كۇندەلىكتى ومىردە وسىنداي كوڭىلگە كىربىڭ تۇسىرەتىن كەلەڭسىز كورىنىستەر بىرنەشە رەت قايتالانىپ جاتادى, ەسەپتەي بەرىڭىز, ءومىرىڭىزدىڭ قانشاعا قىسقارعانىن؟
جاپوندار «قارتايدىم, ەندى قوعامعا دا, ەشكىمگە دە كەرەگىم جوق» دەپ سارىۋايىمعا ەشقاشان سالىنبايدى ەكەن. قاشاندا وپتيميستىك كوڭىل كۇيدە بولۋعا تىرىسادى. مۇنداي ادامدار قارتايسا دا, ولاردان اۋرۋ-سىرقاۋ الشاق بولادى. اۋرۋعا شالدىققان كۇننىڭ وزىندە, ودان تەزىرەك جازىلاتىن كورىنەدى. ويتكەنى, وپتيميزم ادام ءومىرىن ايتارلىقتاي ۇزارتاتىنىن عىلىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, نيدەرلاند عالىمدارى ون بەس جىل بويى ءدال وسى ماسەلەگە بايلانىستى زەرتتەۋ جاساعان. سوندا بايقالعانى – قايعى مەن ۇرەيگە بەرىلىپ, تۇلا بويىن قورقىنىش بيلەگەن, اۋرۋىنان ايىعۋعا نەمەسە باسىنا تۇسكەن اۋىر جاعدايدان ارىلۋعا سەنىمى مەن جىگەر-قايراتى جوق پەسسيميستەردىڭ وپتيميستىك كوزقاراستاعى, كەلەشەكتەن ءۇمىتى زور ادامدارمەن سالىستىرعاندا جۇرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارىنان قايتىس بولۋى 55 پايىزعا جوعارى ەكەنى انىقتالعان. سونداي-اق, بۇل ەلدە 65 پەن 85 جاس ارالىعىنداعى 941 ايەل مەن ەر ادام ىشىندە پەسسيميستەرمەن سالىستىرعاندا وپتيميستەر اراسىنداعى ءولىم-ءجىتىم 45 پايىزعا تومەن ەكەندىگى انىقتالىپ وتىر.
جاپونيادا ءتىپتى جالعىزباستى قارت ادامداردىڭ ءوزى كوپتىڭ مەيىرىمى مەن قامقورلىعىنان شەت قالمايدى. كوپشىلىك ونداي جانداردىڭ جالعىزسىراپ قالماۋىن قاتاڭ قاداعالاپ, ومىردەن تۇڭىلۋىنە ەشقانداي دا جول بەرمەيدى. ولاردىڭ كوڭىلىن اۋلايدى, ءاردايىم كومەكتەسەدى. ادامداردىڭ وسىنداي قامقورلىعىن كورىپ, جانى جايلاناتىن قارتتار دا قوعامعا, ءوز ورتاسىنا كەرەك ەكەنىن سەزىنەتىنى ايدان انىق. كەيىنگى كەزدە مۇنى «الترۋيزم» دەپ ءجۇر. قازاقتىڭ جالپاق تىلىمەن ايتقاندا, بۇل دەگەنىڭىز, جانىڭداعى جاقىندارىڭ مەن اينالاڭداعى ادامدارعا جاقسىلىق جاساۋ دەگەن ءسوز. بۇل دا كوبىمىزدىڭ قولىمىزدان كەلەتىن, قانىمىزدا بار قاسيەت ەمەس پە؟ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ۇلكەنىمىز بار, كىشىمىز بار, باي-باقۋاتتى باعلاندارىمىز بەن قولى اشىق, جۇرەگى ىزگى جومارت جاندار بار, وسىنداي يگىلىكتى ىسكە بەلسەنە ارالاسىپ, شاپاعات شۋاعىن شاشاتىن بولساق, قازاق قوعامىندا دا ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ جاسى ءبىرشاما ۇلعاياتىنى انىق.
جەتىم-جەسىرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە دە وسىنداي قامقورلىق جاساۋعا تىرىسقان ابزال. بۇل دا ساۋاپتى ءىس, ادامداردىڭ ءومىرىن ۇزارتاتىن قايىرىمدى تىرلىك.
ءومىر جاسىڭىز ۇزاق بولسىن دەسەڭىز, ءبىز تىلگە تيەك ەتكەن قولداعى بار بايلىقتى باعالاپ, قايىرىمدى ىستەردەن قالىس قالماڭىز!
عالىم ومارحان,
"ەگەمەن قازاقستان"
