18 تامىز، 2017

قىزمەتتەگى مادەنيەت مايەگى

384 رەت كورسەتىلدى

پاتشانىڭ بارىمتاسىنا، كەڭەس­تىك كەزەڭنىڭ كۇندە قىرىق قۇبىلعان قۋلىعىنا بوي الدىرماي، تۇنىق ويىنا داق تۇسىرمەي وتكەن ناعىز ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحان: «ءتىرى بول­­سام، قازاققا قىزمەت قىلماي قوي­ماي­مىن. ۇلتىنا، جۇرتىنا قىزمەت ەتۋ − بىلىمنەن ەمەس، مىنەزدەن»، دەپ ەدى. شى­نىندا، ول كەزدە ءبىلىم كەم، مىنەز مىق­تى ەدى. قازىر ءبىلىم ۇشان-تەڭىز، ءبى­راق ۇلتتىق مىنەز ولقى، الا-قۇلا، ءتىل ءمۇ­كىس، نامىس پەن ار اقشاعا تاۋەلدى بولىپ بارادى.

ء «ۇش ءجۇزدىڭ بالاسى ءبارىڭ دە قا­زاقسىڭ. العان بايگەڭ قازاقتىكى بولادى. الدىرساڭ دا قازاقتى الدىراسىڭ»، دەسە مىرجاقىپ دۋلاتوۆ، ء«ۇمىت – مول ءبىر حالىق­پىز»، دەيدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى. «ۇلتتىق ەركىندىك پەن ازاتتىققا تالپىنۋ تابيعاتتىڭ بولماي قويمايتىن زاڭى ءتارىزدى»، دەپتى مۇستافا شوقاي. سول ارىستار ايتقان الاشتىڭ ۇلى مەن قىزى ەلدىگىنە قول جەتكىزىپ، تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. ءسويتىپ، ءۇمىتى مول ۇلت دەگەنىنە جەتتى. ەلباسىنىڭ كەمەل ىسىمەن ىلگەرى باسقالى قازاقتىڭ قادىرى كىمگە دە بولسا، بۇل كۇندە ارتىپ تۇر. كيەلى تاۋەلسىزدىگىمىزدى العاننان كەيىنگى جەردە مادەنيەت مايەگىنىڭ ءمان-ماعىناسىن تۇسىندىك پە، تۇيسىندىك پە، تەرەڭ ۇعىنا الدىق پا دەگەن وي مازالاي بەرەدى. كەيبىر وراشولاق ىسىمىزگە، قيۋىن كەتىرىپ العان جۇمىسىمىزعا ۇيالعاندا – «كوش جۇرە تۇزەلەدى» دەپ ءوزىمىزدى-ءوزىمىز جۇباتا قويا­مىز. وسىعان نە سەبەپ دەيسىز عوي؟ ۇلتتىق نامىستىڭ ويداعىداي بولماۋىنان با دەگەن كۇدىك كوكەيدەن كەتپەيدى. سوندىقتان دا بولار، ەلباسىنىڭ ۇلتتى رۋحاني جاڭ­عىرتۋ جونىندەگى ۇلى ويدى ورتاعا تاستاپ، جۇمىلدىرىپ وتىرعانى. 


قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىنا، ەمحا­نالارعا، قوعامدىق كولىككە مىنسەڭ، كوشەدە كەلە جاتساڭ نەبىر ادام ايتسا سەنگىسىز ءسوزدى ەستيسىڭ. ىڭعايسىز قيمىل-قوزعالىسقا كۋا بولاسىڭ. كەيدە داراقى مىنەز، جات قىلىق توبە شاشىڭدى تىك تۇر­عىزادى. ۇلكەندى سىيلاۋ، كىشىگە ءىلتي­پات جەتپەي جاتادى. الگى قوعامدىق كولىكتىڭ ورىندىقتارىندا ورىمدەي جاستار تەلەفوندارىن قىزىقتاپ وتىرادى دا، قالتىراعان قارتتار تىزەسى دىرىل­دەپ تىك تۇرادى. بۇل قالاي دەسەڭ، ولاردىڭ اراسىنان دۇرسە قويا بەرە­تىندەر، كەشەگى ءداۋىر كەتىپ، جاڭا ءداۋىر ورناعانىن ساناڭا سىڭىرەتىندەر تابىلا كەتەدى. ارينە، جاقسى ادەت تە بار. ءبىز جاقسىمىزدى قالىپتاستىرا وتىرىپ، احمەت بايتۇرسىن ۇلى ايتقانداي، جوعىمىزدى ىزدەپ تاپقان سوڭ، حالىقتىق قالىپپەن ونى ىلگەرى اپارۋعا ءتيىسپىز. 


مادەنيەتتى، تەرەڭ ءبىلىمدى ادام ەش ۋاقىتتا دا كەۋدەلەمەيدى. ۇلىق بولسا دا، كىشىك جۇرەدى. وسى كۇندەرى ەلدىڭ اراسىندا قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ مادەنيەتى تۋرالى الۋان اڭگىمەلەر ايتىلىپ قالىپ جاتادى. اسىرەسە، ول ماي قىزمەتكەرلەرىنىڭ وكتەمدىگىنەن، كەۋدەسىن ورگە ايداپ شىعا كەلەتىنىنەن، ساۋاتىنىڭ كەمشىندىگىنەن بايقالادى. ولار ء«بۇيتىپ جىبەرۋگە بولادى» دەپ ۇلكەن-كىشىنى ىقتىرىپ، ءوزىن بيىك ۇستاۋعا بەيىم تۇراتىنى اڭعارىلادى. سونداي كەلىسىمسىز ءىس وزگەلەردەن گو­رى، ءوز ۇلتىمىزدىڭ وكىلدەرىنەن از كەز­­دەس­پەي­دى. قازاقتىڭ حاس باتىرى قاسىم قايسەنوۆ ايتتى دەگەن ءبىر اڭىز ءسوز ويعا ءتۇسىپ وتىر. ول اقيقات تا بولۋى مۇمكىن. كەڭەس زامانىندا اق­شاڭ بولعانمەن ماشينا الۋ قيىننىڭ قيىنى بولاتىن. جوعارىداعىلاردىڭ شاپاعاتىمەن باتىر اعامىز «ۆولگاعا» قول جەتكىزىپتى. ونىڭ ءنومىرىن الايىن دەپ ءتيىستى مەكەمەگە كەلە جاتقان جولدا ءبىر ماي قىزمەتكەرى توقتاتقاندا، ء«اي، سەن، اناۋ جاقتان شىققان بۇيرىقتى ەستىمەگەن ەكەنسىڭ عوي. وتان سوعىسىنا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ ماشيناسىندا ءنومىر بولمايدى»، دەپتى باتىر قىزمەتكەردىڭ ساۋاتتىلىعىن بىلمەك بولىپ. اڭىرىپ قالعان جىگىت «ا-ا!»، دەپ كەشىرىم سۇراپتى. سوندا قاي­سەنوۆ باسىن شايقاپ، «مىنانىڭ ساۋاتى كەم، شيكىباس بىرەۋ بولدى-اۋ، ءا؟! مەن قۇتىلدىم، ال باسقالار تۇتىلادى»، دەگەن اتتەگەن-ايىن ايتقان كورىنەدى. 


تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزگە قازىر شەت­ەلدىكتەر كەلىپ-كەتىپ جاتىر. سولارعا قىز­مەت كورسەتۋ كەزىندە ارادان تابىس ءتۇسىرۋدى ويلاعاندار ۇياتقا قالىپ جات­­قانىن دا قۇلاق شالادى. سوندا وزگە جۇرت وكىلدەرى بۇلاردا قىزمەت كور­سەتۋ مادەنيەتى ءالى جەتىلمەگەن ەكەن دەمەيتىنىنە كىم كەپىل بولا الادى؟ وزگەنى قويىپ ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداۋعا بەيىم بولىپ بارا جاتقانىمىز دا راس. سول ىشتەگى سايراپ تۇرعان «شىندىقتى» سىرتقا شى­عارعاندا، جاساندىلىق كورىنبەي قالمايدى. مۇنداي ىڭعايسىزدىقتى اتام قازاق بىرەر سوزگە سىيعىزىپ، «ك­و­زىڭ ك ۇلىمدەپ تۇر عوي» دەمەيتىن بە ەدى. جەمقورلىقتىڭ جەگى قۇرتى مەن سى­بايلاستىقتىڭ ءورشۋى دە مادەنيەتتىڭ كەمدىگىنەن ەكەنى ءسوزسىز. ەندەشە، قىزمەت كورسەتۋ مايەگىن بەكىتۋ ءۇشىن بىرىنشىدەن، اقشا ەمەس اردى ويلاساق، ەكىنشىدەن، ۇلت نامىسى ءوز نامىسىمىز دەپ العا وز­دىرساق، ۇشىنشىدەن، ەلدىگىمىزدى باعا­لاپ، ونىڭ كيەلى ەكەنىن، يەسى «مەن» دەگەن ۇعىمدى ءار قازاق توبەگە تۋ ەتىپ كوتەرىپ جۇرسە، تورتىنشىدەن، وزگەنىڭ الەم-جالەمىنە كوز تىگە بەرمەسەك – ءبىر سوزبەن ايتقاندا، ء«بىر ادامنىڭ باقىتى – ءبىر ۇلتتى باقىتتى قىلۋعا جەتپەيدى. ۇلتىن، وتانىن كوركەيتۋ، قانداس، دىندەس، تىلدەس باۋىرلارىنىڭ قامىن جەۋ – بۇل جاقسى جۇمىس. ادامنىڭ ءوز باسىنىڭ كور­كەيۋىمەن ۇلت كوركەيمەيدى، ۇلتى كور­كەيسە – ءوزى كوركەيەدى»، دەگەن جۇسىپبەك اي­ماۋىت­ ۇلىنىڭ ءسوزىن كوكەيىمىزگە تۇيسەك، مادەنيەتتىڭ مايەگى وزىنەن ءوزى ءبۇر جارىپ، ءبۇتىن ۇلتتىڭ ۇرپاعى قالىپتاسار ەدى.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»

سوڭعى جاڭالىقتار

جەتىم كورسەڭ، جەبەي ءجۇر

ايماقتار • كەشە

ار الدىندا ارىلۋ

رۋحانيات • كەشە

كەدەي ەلدەرگە كومەك

ەكونوميكا • كەشە

عاسىر ءاجىمى

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار