قازاقتىڭ جاۋىنگەر حانى سالقام جاڭگىر 1652 جىلى ولگەن سوڭ, داعدارىسقا تۇسكەن قازاق مەملەكەتىن قايتا قۇراپ, ونىڭ ساياسي ينستيتۋتتارى مەن ءداستۇرلى قوعامدىق جۇيەسىن قايتا جاڭعىرتۋ وڭاي بولماعان. قازداۋىستى قازىبەك وسى ءبىر اۋىر كەزەڭدە اتقا مىنگەن تۇلعا جانە ول زاماننىڭ احۋالىن ءتۇسىنۋ وڭاي ەمەس. بۇل جاعىنان بىزگە قازاق اراسىندا ساقتالعان بابامىزعا قاتىستى اڭىزدار مەن جىرلار جاقسى جولباسشى بولادى.
وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنگە دەيىن حVII- حVII عاسىرلارداعى قازاقتىڭ تاريحى مەن وسى تاريحتى جاساعان ەلەۋلى تۇلعالارى تۋرالى تۇششىمدى عىلىمي ەڭبەكتەر از. قولدا باردىڭ كوپشىلىگى كوركەم ادەبيەت تۇرىندە, نە كولەمدى پۋبليتسيستيكا دەڭگەيىندە جازىلعان ماقالالار مەن كىتاپتار. كاسىبي تاريحشىلار مەن عالىم-زاڭگەرلەردىڭ قولىنان شىققان ءداستۇرلى قازاق مەملەكەتى مەن ونىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى تۋرالى ەڭبەكتەر سيرەك. وسىعان بايلانىستى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا ءبىز قازداۋىستى قازىبەكتىڭ ءومىرى مەن قايراتكەرلىك قىزمەتىنە ارنالعان بىرنەشە ەتيۋدتى وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.
«قونتاجىگە بارعانىڭ,
ون سەگىزدە سول كۇندە»
قازاق اراسىنداعى ءارتۇرلى اڭگىمەلەردە قازىبەك العاشقى ەلشىلىككە 13-14 جاسىندا بارعان ەكەن دەگەن ءسوز بار. شىن مانىندە قىزى ماڭقاننىڭ جوقتاۋىندا كورسەتىلگەندەي ون سەگىز جاسىندا بارعان. سونىمەن بىرگە, قازىبەك اكەسى كەلدىبەكتىڭ جانىندا ءاز تاۋكە حان ورداسىندا ءجۇرىپ ديپلوماتيالىق جۇمىستارعا دايىندالعان دەۋگە بولادى.
1681-1683 جىلدارى جوڭعاريادان اتتانعان قوڭتاجىنىڭ نەمەرە ءىنىسى سىبان رابتان باسقارعان قالماقتىڭ ءىرى اسكەرى قازاقتىڭ وڭتۇستىك بولىگىن شاپتى, تاشكەنت-تۇركىستان ماڭىنداعى كورنەكتى قالالاردىڭ كوبى قالماق قولىنا ءوتتى. بۇل وقيعا قازاق شەجىرەسىندە «ساۋران اينالعان» دەگەن اتپەن بەلگىلى. قازاق قالالارىنىڭ ىشىندە ەڭ كوپ قارسىلىق كورسەتكەنى دە, قيراعانى دا سايرام قالاسى بولدى. وسى جولعى شابۋىلدىڭ كەزىندە تەك قالالار عانا ەمەس, ونىڭ ماڭىنداعى كوشپەلى ەلدەن دە جاۋ قولىنا تۇسكەندەر بولدى. سىبان رابتان قازاقتى جەتىسۋعا قاراي كەرى قۋىپ, ونىڭ ىشىنەن تاڭداپ مىڭ ءۇيدى قاراتال وزەنى, ىلە بويىندا وتىرعان قوڭتاجىگە سىيلىققا تارتتى دەلىنەدى.
قازاق شەجىرەسى بۇل جاعدايدى بىلايشا تۇسىندىرەدى: ء«بىر جىلدارى قالماق حانى قوڭتاجى قازاقتىڭ مالىن, مالىمەن قوسا ۇلى مەن قىزىن اكەتەدى. ەل «قىزىمىزدى كۇڭ, ۇلىمىزدى قۇل قىلىپ وتىرا المايمىز» دەپ سوعىسقا دايىندالادى. سوندا تاۋكە حان «الدىمەن ەلشى جىبەرەيىك, ءجۇز كىسىنى باستاپ قاراكەسەك كەلدىبەك قالماقتىڭ ورداسىنا بارسىن», دەيدى. كەلدىبەكتىڭ شاۋ تارتىپ قالعان كەزى بولسا كەرەك, ءوزىمنىڭ ورنىما بالالارىمنىڭ ءبىرىن جىبەرەيىن دەپ رۇقسات سۇراپتى». بۇدان ءارى قاراي شەجىرەشى اۋىز ادەبيەتىنىڭ سۇيىكتى قاھارمانى تەلقوڭىر دەگەن تايدى اڭگىمەگە قوسادى, ۇلى قازىبەكتى سوعان مىنگىزىپ, تاۋكەنىڭ ورداسى تۇركىستانعا جىبەرەدى:
«تاۋكە حاننىڭ كوزى ەڭ الدىمەن كەرمەدە تۇرعان وسى تەلقوڭىر تايعا ءتۇسىپتى دەيدى. اۋىزدىعىن قارش-قارش شايناپ, بۋسانىپ, ەلەڭدەپ تۇر ەكەن. سودان كەيىن بارىپ سالەم بەرىپ جانىنا كەلگەن قازىبەكتەن:
– سەن باسشى بولعىڭ كەلە مە, جوق قوسشى بولعىڭ كەلە مە؟ – دەپ سۇراپتى.
– مەن اۋىلدا جۇرگەندە بالالاردىڭ باسشىسى ەدىم, ەندى اعالارىمنىڭ اتشىسى بولايىن دەپ كەلدىم. تاي بايگەسى مەن قۇنان بايگەسىن كورىپ ەدىم, ەندى ات بايگەسىنە قوسىلايىن دەپ كەلدىم, – دەگەندە تاۋكە قارق-قارق ك ۇلىپ:
– جارايدى, بالام, جارايدى, بارساڭ بار. تايىڭ دا جاقسى ەكەن, ءوزىڭ دە جاقسى ەكەنسىڭ! – دەيدى».
سونىمەن تاۋكە حان: – جات ەلدىڭ الدىندا جاقسى ەلدىڭ بالاسى قۇساپ تۇرىڭدار. قالماقتىڭ حانى قوڭتاجى تاسىپ جۇرگەن حان ەدى! قول باستايتىن باتىر بولۋ دا قىمبات, جول باستايتىن كوسەم بولۋ دا قىمبات, بارىنەن دە ەل تاعدىرىن شەشەتىن شەشەن بولۋ قىمبات. ەلدەستىرمەك ەلشىدەن, جاۋلاستىرماق جاۋشىدان. ەلدەسە الماي جاۋلاسا كەتسەك, سەندەردىڭ شەبەرسىزدىكتەرىڭنەن بولادى. جاۋدى الماس قىلىشپەن دە كوندىرۋگە بولادى, وتكىر سوزبەن دە كوندىرۋگە بولادى, مىلتىقپەن دالدەپ اتىپ جىعۋعا دا بولادى, سوزبەن دالدەپ ايتىپ جىعۋعا دا بولادى. اۋىزدان شىققان ءسوز اتىلعان وقپەن بىردەي, قايتىپ الا المايسىڭدار. ءسوز سويلەگەندە ويلاپ سويلەۋ كەرەك, – دەپ ەلشىلىكتى شىعارىپ سالادى.
ەلشىلەر ءبىراز قيىنشىلىقتاردى باستان كەشىپ, سۇراستىرا كەلە تارباعاتاي تاۋىنىڭ تاڭ جاعىندا, التاي تاۋىنىڭ وڭ جاعىندا وتىرعان حان ورداسىنا بارىپ جەتەدى. ەرتەڭىندە قالماقتىڭ ىڭعايلى اتقا مىنگەندەي, ىقشام كيىم كيگەندەي جىگىتتەرى كەلىپ: «سوزگە دامەلىڭ قالماڭدار», دەپ شاقىرىپ كەلەدى. قازىبەك تە اتتىڭ ىشىندە قالماي, جىگىتتەرمەن بىرگە حان ورداسىنا كىرىپ كەلەدى. سوندا حان تۇرىپ اشۋلى جۇزبەن, ءتۇسىن سۋىتىپ, مۇرتىن تىكىرەيتىپ:
– ءيا, قازاقتار, نەمەنەگە كەلدىڭدەر, ايتاتىڭدارىڭ بولسا, ايتىڭدار, – دەپتى. بۇلاردىڭ باسشىسى تايكەلتىر بي اسىپ ايتپايتىن كىسى ەكەن, ء«ا» دەگەننەن شارقىلداسىپ, شاڭقىلداسىپ قايتەمىز دەگەن كىسىشە:
ولەڭدى وزگەگە بەردىك,
ورلىكتى تومەنگە بەردىك.
الديار تاقسىر, الدىڭا كەلدىك.
بەرسەڭ الدىق,
بەرمەسەڭ قالدىق.
ءسوزدى وزىڭە سالدىق! – دەپ ءۇش-ءتورت اۋىز تاقپاقپەن ءسوزدى تاستاي بەردى. سوندا اسىپ تۇرعان تاكاپپار قوڭتاجى حان تايكەلتىردىڭ تومەندەپ سويلەگەن سوزىنە مەرەيى ۇستەم بولىپ:
– ولاي بولسا, كەشكە شەيىن ءبىر جاۋاپ قايتارارمىن, جاۋاپ قايتپاي قالاتىن كۇن بولسا, ات-توننىڭ اماندىعىندا ەلدى تاپقان دا تەرىس بولماس, – دەپتى. ءسويتىپ, تايكەلتىر ءۇش-ءتورت اۋىز تاقپاقپەن ءسوزدى تاستاي بەرىپ ەدى, حان ونى ەكى اۋىز سوزبەن ءۇزىپ تاستادى. ۇزىلگەن ءسوزدى جالعاپ قازاق جاعىنان ەشكىم ەشتەڭە دەي المايدى. قازاق-قالماق تارازىعا ءبىر تۇسكەندەي بولدى. قازاق ەلشىلەرى تىعىرىققا تىعىلعانداي بولىپ قالدى. سوندا قازىبەك ەسىك جاقتا ءوزىنىڭ نوكەر جىگىتىنىڭ جانىندا ەركەلەگەندەي بولىپ وتىر ەدى, اينالا ءبىر قاراپ, ەشكىم ەشتەڭە دەمەگەن سوڭ, ورنىنان اتىپ تۇرىپ, وزدەرىنىڭ باسشىسى حان بەرتىسكە جەتىپ باردى.
– ەردەن ەردىڭ نەسى ارتىق.
ەپتەستىرگەن ءسوزى ارتىق.
مالدان – مالدىڭ نەسى ارتىق,
ءبىر-اق اسىم ەتى ارتىق.
جەردەن – جەردىڭ نەسى ارتىق,
ءبىر-اق ۋىس ءشوبى ارتىق.
مىندەتىنە العان سوزدەن,
شەگىنگەن جىگىتتەن,
ولگەن ايۋدىڭ ءوتى ارتىق, – دەيدى. سودان كەيىن قوڭتاجىگە جەتىپ كەلىپ, قارسى تۇرا قالىپ:
– ەل ەبەلەك ەمەس, ەر كەبەنەك ەمەس, دات! – دەدى. سوندا حان: «وي, ءوزىڭ ءجونىڭدى ايتشى, اتىڭ كىم؟» – دەپتى.
اتىم – قازىبەك, اكەم – كەلدىبەك, حالقىم – قازاق, رۋىم – قاراكەسەك, – دەپتى.
– داۋىسىڭ قازدىڭ داۋىسىنداي قاڭقىلداپ تۇر ەكەن, ال داتىڭدى ايتشى! – دەپتى حان. مىنە, وسى تۇسقا دەيىن اڭىز ەلشىلىكتىڭ اڭگىمەسىن اجەپتاۋىر شىنايى باياندايدى. بىراق ءارى قاراي ء«بىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز» دەپ باستالاتىن قازىبەكتىڭ 1743 جىلى قالدان سەرەنگە ايتقان ءسوزىن ماتىنگە سالىپ جىبەرەدى.
شىن مانىندە قازىبەكتىڭ ايتقان ءسوزى:
وردىڭ جالعىز اعاشىنا تاڭبا
سالعىزدىڭ,
و دا سەنىڭ ونەرىڭ-ءدى.
مۇعالجاردان تاس العىزدىڭ,
و دا سەنىڭ ونەرىڭ-ءدى.
ەرتىستەن تەمەكى تارتىپ, ات سۋارتتىڭ,
و دا سەنىڭ ونەرىڭ-ءدى.
اينالادا التى حان بار ەدى,
وزىڭنەن ارتىق كىم بار ەدى؟
قاتتى قارعىسىڭ بولسا,
قايىرلى جارىلعاسىنىڭ بار ەدى,
سول جارىلعاسىنىڭنان ءۇمىت
قىلىپ كەلدىك!
Cوندا قونتاجى جاس جىگىتتىڭ سوزىنە تاڭ قالىپ, ءسۇيسىنىپ:
– ءوزىڭ سوزگە كەلەتىن بالا بولساڭ, وتىرعان ورنىڭ قانداي تومەن ەدى, بىلاي جوعارى شىقشى, جوعارى, – دەپ قولتىعىن اشا بەرىپتى. سوندا قازىبەك: ء«بىزدىڭ قازاقتىڭ ادەتىندە جاسىنا قاراي وتىرىپ, جاعىنا قاراي ءسوز سويلەي بەرەدى, وزىمنەن ۇلكەن اعالارىم توردە وتىرسا, ماعان توبەدە وتىرعانىممەن بىردەي», دەپ جالت بۇرىلىپ, ورنىنا قايتا بارىپ وتىرادى.
– مەن حان بولعالى, باسىما باقىت قونعالى ەشبىر ادامعا تىزە بەرىپ كورگەن جوق ەدىم, جىعىلعانىمدى ءبىلدىرىپ, سىزدەرگە ءبىراز سىي قىلايىن, – دەپ بۇلاردىڭ باسشى ادامىنىڭ ارقايسىسىنا ءبىر توعىزدان سىي بەرىپتى. قازىبەككە قاراپ:
– جانىم, قازىبەك, سەن جاڭا ۇيرەتكەن جاس تۇلپار ەكەنسىڭ, سەنىڭ ايتقان سوزىڭە مەنىڭ بۋىنىم شىداماي, سىرەسىپ تۇرا المادىم. سوندىقتان, ساعان ەكى ءتۇرلى بەلگى بەرەمىن. بىرەۋى – سەنىڭ داۋىسىڭ قازدىڭ داۋىسىنداي قاڭقىلداپ شىعادى ەكەن, سوندىقتان سەنىڭ اتىڭ بۇدان بىلاي «قازداۋىستى قازىبەك» بولسىن; ەكىنشى – «قوس توعىز جۇلدەنى» ساعان ارناپ بايلادىم, بۇدان بىلاي سەن ەكى سىباعالى بول! – دەپتى.
ولاي بولسا بابامىزدىڭ «قاز» اتاعىن الۋى 1684 جىلدان باستالادى دەپ جورامالداي الامىز.
قاز ءسوزىنىڭ ماعىناسى
ءبىز كوپ زامان قازىبەكتىڭ «قازداۋىستى» اتانۋى قوڭتايشىنىڭ «سەنىڭ داۋىسىڭ قازدىڭ داۋىسىنداي قاڭقىلداپ شىعادى» دەۋىنەن باستالادى دەپ ءجۇرمىز. بۇل وتە قاتە پىكىر, اۋىز ادەبيەتى ماتىندەرىن سىننان وتكىزبەي قابىلداۋعا ۇيرەنىپ العاننىڭ, حالىقتىق قاراپايىم تۇسىنىكتەردەن شىقپاعانىمىزدىڭ ناتيجەسى. تۇركى-مۇڭعىل كوشپەلىلەرىنىڭ قوعامدىق ءومىرى دەموكراتيالىق تارتىپكە نەگىزدەلگەنى بەلگىلى. بۇل ەلدەردىڭ ىشىندە بايى مەن كەدەيى, سۇلتانى مەن قاراشاسى بولعانىمەن, ولاردىڭ قارىم-قاتىناسىن الەۋمەتتىك قايشىلىق, قاناۋشىلىق ماعىناسىندا ءتۇسىنۋ مۇمكىن ەمەس. قوعامدى ۇستاپ تۇرعان ۇلى كۇش – تۋىستىق, رۋلاردىڭ ءبارى دە ءبىر-بىرىمەن اعايىندى, ءبىرى ۇلكەن, ءبىرى كىشى. وسى ورتادا حانداردىڭ بيلىگى دە شەكتەۋلى بولۋى زاڭدى, ولاردىڭ بارلىق كۇشى رۋ كوسەمدەرىنىڭ نيەتىنە, ىقىلاسىنا قاراي ولشەنەدى. ەل قولداسا كۇشتى, جاۋگەرشىلىك بولسا تىزگىن قولدا. ەل كوڭىلىنەن شىقپاسا بيلىكتەن قالىس. سول سەبەپتەن قازاقتىڭ دا, قالماقتىڭ دا قالىڭ ورتاسىندا مەملەكەت پەن قوعام ءومىرىنىڭ ماڭىزدى دەگەن ماسەلەلەرى بۇكىل ەل باسشىلارى مەن قارۋلى ازاماتتار قاتىسقان جيىندا شەشىلەدى. وسى ۇلى ءنوپىر جيىندى «قاز» دەپ اتايدى. ونىڭ وتكىزىلۋ سالتى دا, شەشەتىن ماسەلەسى كۇلتوبەدەگى «جەتى جارعىنىڭ» وتىرىستارىنان, حان سارايىندا, استاردا وتەتىن ءارتۇرلى كەڭەستەردەن (توعاناق كەڭەس, تۇرىمتاي كەڭەس, ت.ب.) بولەك.
«قاز» دەگەنىمىز – جالپى جاۋىنگەر جاساقتىڭ ءماجىلىسى, جيىنى. كوشپەلىلەردىڭ ءتارتىبى بويىنشا مۇنداي جيىنعا استىندا اتى, قولىندا بەس قارۋى جوق ادام قاتىسا المايدى. كوشپەلى قوعامدا ونداي ادامدى وزگەلەر وزىنە جانە تەڭ سانامايدى. ماسەلەن, ءبىر جەردەن قىز ايتتىرامىن دەسە دە, الدىمەن الەۋمەت شارۋاسىنا قاتىسى بار ما, سوعان قارايدى. قازعا ادام كوپ جينالادى, ونىڭ شەشىمدەرى دە داۋىستىڭ باسىمدىلىعىمەن شەشىلەدى. داۋ بولىپ ەل ەكىگە جارىلسا قاي جاعىنىڭ داۋىسى باسىم, سول جەڭەدى. مىنە, وسىنداي جەردە بي-شەشەننىڭ شەبەرلىگى, داۋىسىنىڭ كۇشتىلىگى جارىسقا تۇسەدى. بۇكىل قازاقتىڭ جيىنىن مەڭگەرىپ كەتۋ وڭاي ەمەس. قازدا مەملەكەتتىڭ سىرتقى ساياساتى, حان مۇراگەرلىگى, جەر يەلىگى مەن ەل بيلىگى سياقتى جالپى حالىقتىق ماسەلەلەر تالقىلانادى, سول سەبەپتەن بۇقار جىراۋ ابىلاي حاندى توقتاتقىسى كەلسە :
اشۋلانبا, ابىلاي,
اشۋلانساڭ, ابىلاي
كوتەرەرمىن, كورەرمىن
كوتەرىپ قازعا سالارمىن, – دەيدى.
قاي ماسەلەنى قازعا سالۋ حالىقتىق جيىنداردا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ, رۋ باسى كوسەمدەرىنىڭ قولداۋىمەن شەشىلەدى. ەگەر وسى ۇسىنىستاردى قاز قولداسا, وندا بۇكىل ەل قىرىلىپ-جويىلسا دا سول شەشىمدى ورىندايدى.
قازاق يدەياسىنىڭ نەگىزى بولعان «قاز» ۇعىمى ەۋرازيا حالىقتارىنىڭ كونە تاريحىنا باستايدى. كاۆكاز تاۋلى ءوڭىرىن مەكەندەگەن وسەتين جانە كاباردين حالىقتارىنىڭ نارت اتالاتىن ەپيكالىق جىرلارىندا «توت نا حاسە بىت دوستوين, كتو مەچوم رازرۋشيل گورى, كتو پوزنال پروستورى ميرا, كتو پروشەل موريا ي سۋشۋ, زاكاليايا دۋشۋ ۆ بيتۆاح», دەگەن قازعا ارنالعان جارقىن شۋماقتار بار.
بۇل جەردە «قاز» (حاسا) ەڭ اتاقتى جاۋىنگەرلەردىڭ كەڭەسى, قازىرگى تىلمەن ايتساق, پارلامەنت دەگەندى بىلدىرەدى. ەپوس قازعا تەك اسكەري سىننان وتكەن, جاۋگەرشىلىكتە شىڭدالعان ازاماتتار عانا قاتىسا الادى دەيدى. كاپ تاۋىنداعى كاباردا, بالقار, قاراشاي حالىقتارىندا ەل جاقسىلارىنىڭ جيىنىن ءالى كۇنگە «قاز» (حاسا) اتايدى. قازىرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرىنشە «حاسە, كاك ي ستولەتيا نازاد, ياۆلياەتسيا پرەدستاۆيتەلنىم ورگانوم ۆلاستي نارودا, پولنوموچنىم پارلامەنتوم سۋۆەرەننوگو گوسۋدارستۆا. نا حاسە پەريوديچەسكي پرينيماليس رەشەنيا, وچەن ۆاجنىە دليا وبششەستۆا».
«اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى...»
قازداۋىستى قازىبەكتىڭ ء«بىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز; ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز, باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز, ءدام تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز, اسقاقتاعان حان بولسا, حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى, انادان قىز تۋسا, كۇڭ بولامىن دەپ تۋمايدى.ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز» دەپ باستالاتىن تولعاۋى 78 جاسىندا, 1743 جىلى قالدان سەرەن قولىنان ابىلايدى بوساتۋعا بارعاندا ايتىلادى. بۇل ونداعان جىلدارعا قازاق پەن قالماقتىڭ جاۋگەرشىلىگىن اۋىزدىقتاعان كەزدەسۋ بولدى.
«بەرسەڭ جوندەپ ءبىتىمىڭدى ايت, بەرمەسەڭ دىرىلدەمەي ءجونىڭدى ايت. نە تۇرىساتىن جەرىڭدى ايت!» دەگەن ءسوزدى ءبىر جاعىنان, ومىردەن كورگەنى مەن تۇيگەنى, اقىلى مەن ايلاسى جاراسقان ادام, ەكىنشى جاعىنان وزىنە, مەملەكەتىنە, ونىڭ كۇشىنە سەنەتىن ادام ايتادى. بۇل كەزەڭدە دۇربەن-ويرات ءشۇرشىت-مانچجۋر شابۋىلىنىڭ وتىندە بولدى. قالدان سەرەن حالحا-موڭعولدى دۇربەن-ويراتقا ەندى قايتا قوسىپ المايتىنىنا كوزى جەتتى. قازاقتار بولسا «اقتابان شۇبىرىندى, القاكول سۇلامادان» ەسىن جيناپ الدى, قازاق ساۋداسى ءبىر جاعى ەسكىلىكتى ماۋرەنناحرمەن, تۇركىستانمەن جۇرسە, ەكىنشى جاعىنان رەسەيدىڭ شەكارالىق القاپتارىنان وزىنە جاڭا ساۋدا كوزدەرىن تاپتى. ەندەشە ەكونوميكالىق جاعىنان قازاق قايتا كۇش جيناي باستادى دەگەن ءسوز. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرگەن قالدان سەرەن ابىلپەيىزدى اماناتقا الىپ قالىپ, ابىلايدى بوساتتى, وعان رەسەي مەن قىتايعا توتەپ بەرۋ ءۇشىن وزىمەن جاۋ ەمەس, اسكەري وداقتاس حالىق كەرەك ەدى. بۇدان ءارى ابىلپەيىز ءوزىنىڭ بالا-شاعاسىمەن, باققان مالىمەن قالماق اراسىندا ەكى ەلدىڭ وداقتاستىعىنىڭ كەپىلى بولىپ جۇرمەك. ابىلاي سۇلتان بولسا زور قۇرمەتپەن ەلگە ورالدى.
شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر
قازاق حالقىنىڭ مەملەكەت جانە بيلىك تاريحىن زەردەلەۋ مەن ءتۇسىنۋدىڭ ءبىر جولى – بيلەر ينستيتۋتىنا نازار اۋدارۋ. ونى قاپەردەن شىعارىپ العان زەرتتەۋشى قانشا جەردەن كۇش سالسا دا ءبىزدىڭ وتكەن تاريحىمىزدان مەملەكەت دەگەن ۇلى قۇرىلىمدى تاني المايدى. ۇلت تاريحناماسىنىڭ وسال جەرى دە وسى. قانشا جەردەن ادەمى باياندالعان, كولەمى مول ەڭبەك بولسا دا ونىڭ ىشىندە مەملەكەت پەن ءداستۇرلى بيلىكتىڭ ۇيىتقىسى بولعان بيلەر ينستيتۋتى كورسەتىلمەسە, ول ەڭبەكتىڭ ءبىر جاعى ويسىراپ تۇرادى. ءبىز رۋ-تايپا ماسەلەسى دەگەندە بىردەن ترايباليزم دەپ باسىمىزدى الا قاشپاي, ولاردىڭ قازاق حاندىعىنىڭ اكىمشىلىك-تەرريتوريالىق قۇرىلىمىن تۇزەتىن بىرلىكتەر ەكەنىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. وسى بىرلىكتەردى باسقارىپ جانە قارىم-قاتىناستارىن رەتتەپ تۇراتىن تەتىك – بيلەر ينستيتۋتى.
ارينە, ءداستۇرلى قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ جوعارى ساياسي ينستيتۋتتارى بار, ولار ءبىر ورتالىققا باعىنۋدى قامتاماسىز ەتەتىن حان بيلىگى, وردا, اتالىقتار, تولەڭگىتتەر. بىراق ولار ايسبەرگتىڭ جوعارعى جاعى سياقتى, نەگىزگى اۋىر بولىگى رۋ-تايپالىق قۇرىلىمدار سۋدىڭ استىنان اسا كورىنبەيدى. تەك حاندىق بيلىك السىرەگەن ۋاقىتتا, نە جاۋگەرشىلىك كۇشەيگەندە, ياعني ساياسي داعدارىستار كەزىندە رۋ-تايپا باسشىلارىنىڭ جاۋاپتىلىقتى وزدەرى الا باستاعانىن كورەمىز.
اسىرەسە, ەكى عاسىردىڭ جاپسارىندا ء(حVىى-ءحVىىى ع.ع.) ءبىر جاعى جىبەك جولى بويىنداعى ۇلكەن ساۋدانىڭ توقتاۋىنا, ەكىنشىدەن, قالالىق ءوڭىردىڭ داعدارىسىنا, جاۋگەرشىلىكتىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ تۇرعان قازاق ەلىنىڭ بيلەرگە ۇلكەن ءۇمىت ارتقانى بايقالادى. بۇل كەزەڭدە «كۇلتوبەنىڭ باسىندا كۇندە كەڭەس» وتكىزىپ, جاڭا زاڭ جوباسىن جاساپ, ونى ءاز تاۋكە حان بيلەگەن قازاق مەملەكەتىنىڭ قۇقىقتىق تۇعىرى ەسەبىندە ومىرگە كىرگىزگەن تولە, قازىبەك, ايتەكە سياقتى ۇلى بيلەردىڭ ورنى بولەك. بۇل اتالعان بيلەر ءاز تاۋكە حان زامانىندا پايدا بولعان جوعارى كونستيتۋتسيالىق كەڭەس «جەتى جارعىنىڭ» قۇرامىندا بولدى. ولار ورتالىق ازيا ەرتە زاماننان مەكەندەگەن ۇلىستاردىڭ زاڭ ەرەجەلەرىنىڭ نەگىزىندە «جەتى جارعىنى» قالىپتاستىردى. سونىمەن بىرگە قازاقتىڭ ۇلى بيلەرى سىرتقى ساياساتقا دا بەلسەنە قاتىسىپ, ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ كىندىك ولكەسىن مەكەندەگەن قازاقتى جان-جاعىنان انتالاعان جاۋلارىنان قورعاشتادى. قازاق-قالماق, قازاق-قىتاي, قازاق-ورىس اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ ءحVىىى عاسىردا ءبىزدىڭ ەلدىڭ پايداسىنا شەشىلۋى داڭقتى بيلەردىڭ تەك قانا مامىلەگەر رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە رۋ-تايپالىق جۇيەنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرىن پايدالانىپ حالىقتى اۋىر كەزەڭدە ساقتاي بىلۋىندە دەر ەدىك.
تاريح جانە تۇلعا تۋرالى قالام تارتقان باتىستىق ۇلى عالىم ك.ياسپەرس. ءبىزدىڭ تاقىرىبىمىزدىڭ كونتەكسىندە ونىڭ زامان جانە تۇلعاعا قاتىستىلىعى بار كەلەسى ءبىر پىكىرىنە نازار اۋدارۋعا بولار ەدى: «تاريح – تۇراقتى جانە تاباندى قيمىل, جەكەلەگەن ادامداردىڭ العا جاساعان قادامدارى. ولار وزگەلەردى وزدەرىنىڭ سوڭىنان ەرۋگە شاقىرادى. ولاردى ەستىگەندەر جانە تۇسىنگەندەر بۇل قوزعالىسقا قوسىلادى. الايدا, سونىمەن بىرگە تاريح تەككە ايتىلعان, ەشكىم سوڭىنان ەرمەيتىن, ەشكىم قۇلاق قويمايتىن ۇرانداردىڭ, كوپ تۋىندايتىن تاريحي وقيعالاردىڭ جاي عانا جيىنتىعى بولىپ قالا بەرەدى».
ك.ياسپەرس تاريحتى تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ادامزاتتىڭ رۋحاني مادەنيەتىنىڭ شارىقتاۋى ىسكە اسقان بەلدىك ۋاقىتتىڭ باستاۋىن جەكە تۇلعالاردىڭ قايراتكەرلىگىمەن بايلانىستىرادى. بۇل ءبىزدىڭ قازاق شەجىرەسى پەرسونوفيكاتسيالانعان, ياعني جەكە تۇلعالارعا بايلانعان تاريح دەگەن انىقتامامىزبەن وتە سايكەس كەلەدى. وسى تۇرعىدان قازاق مەملەكەتشىلدىگىنىڭ سىنعا تۇسكەن, زامانا سىنىنا توتەپ بەرگەن جانە سانادا وشپەس ۇلگى قالدىرعان قازداۋىستى قازىبەك ءداۋىرىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى.
جامبىل ارتىقباەۆ,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
