الاتاۋدىڭ جازيرالى بوكتەرىن «تۇسكە دەيىن مەنىكى, تۇستەن كەيىن سەنىكى» دەپ بىرگە جايلاعان, ءبىر-بىرىنە تىرەك بولىپ كەلگەن قازاق پەن قىرعىزدىڭ رۋحاني جاقىندىعىن ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى قىرعىز اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ تورىندە بەس كۇن بويى وتكەن فەستيۆال ءتىپتى شەگەلەي ءتۇستى. جەكە دراماتۋرگتىڭ اتىنداعى فەستيۆال قىرعىز ەلىندە وسىمەن ەكىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىر. ءبىرىنشى مارتە قىرعىز ۇلتىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ءداۋىر داۋىسى اتانعان ءتول پەرزەنتى – شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ شىعارمالارى بويىنشا ۇيىمداستىرىلسا, ەكىنشى رەت قازاق جازۋشىسى – راحىمجان وتارباەۆتىڭ دراماتۋرگياسى نەگىزىندە وتكىزىلىپ, ەنشىسى بولىنبەگەن ەكى ەلدىڭ باۋىرلاستىعى قاناتىن جازباي بىرگە سامعاعان كۇيى قاراشاڭىراق تەاترىنىڭ ءتورىن دە بىرگە ءبولىستى. ءبىر نارسە انىق, قازاق دراماتۋرگىنىڭ فەستيۆالى قىرعىز ەلىندە داڭق-داقپىرت ءۇشىن ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان جوق. تايعاناقتاماي, تۋرا سويلەيتىن, شىعارماشىلىعى قۇرىشتان قۇيعانداي شىمىر ر.وتارباەۆتىڭ قىرعىز ەلىمەن تامىرلاستىعى تاۋەلسىزدىكپەن تۇسپا-تۇس باستالدى. شىن مانىندە, دراماتۋرگ رەتىندە وتارباەۆتىڭ تۇساۋىن العاش قىرعىز تەاترى كەسكەن. سوندىقتان حالىقارالىق دارەجەدەگى فەستيۆال وتكىزۋىنە ونىڭ تولىق حاقىسى بار. الدىمەن ء«ابۋتالىپ اپەندىسىن», ىزىنشە «اباي سوتى» پەساسىن قىرعىزدىڭ عاجايىپ رەجيسسەرى ەسكەندىر رىسكۋلوۆ ساحنالاپ, قازاق قالامگەرىنىڭ قارىمىن قىرعىز جۇرتىنا تانىتقان ەدى. دراماتۋرگتىڭ ايتۋىنشا, الىپ تۇلعا ابايدىڭ ءرولىن قىرعىزدىڭ ۇلكەن اكتەرى سوۆەتبەك جۋماديلوۆ ورىنداعان ەكەن. ءوز فەستيۆالىنىڭ شىمىلدىعىن جيىرما جىلدان ارتىق ۋاقىت جۇرەگى باردى تەگىس جىلاتىپ, ساحنادان تۇسپەگەن اتاقتى «جاميلاسىمەن» ەمەس, راحىمجان باۋىرىنىڭ «اباي-سوتىمەن» اشقىزعان ادامزات اقىل-ويىنىڭ كوشباسشىسى شىڭعىس تورەقۇل ۇلىنىڭ ءوزى كەلىپ تاماشالاعان ەكەن سوندا. قىرىقتىڭ قىرقاسىنا ەندى شىققان قازاقتىڭ جاس جازۋشىسىنا قولداۋىن بىلدىرگەن قىرعىزدىڭ سونداعى مادەنيەت ءمينيسترى, كسرو حالىق ءارتىسى, اتاقتى ءبيشى چولپونبەك بازارباەۆتىڭ ءوزى الدىڭعى قاتارعا كەلىپ جايعاسىپ, ۇلى ابايدىڭ قىرعىز ساحناسىندا تىرىلگەنىن كورىپ, قاناتتانعاننان ارقاسىنان قاققان الاقانىنىڭ تابى الپىستان اسقان اۆتوردىڭ جاۋىرىنىن ءالى كۇنگە جىلىتىپ كەلەدى. سودان بەرى ارادا 22 جىل ۋاقىت ءوتىپتى. 22 جىلدان بەرى ءبىر جاعى وش, ءبىر جاعى تالاس, اراداعى بىشكەك, نارىن, كول تەاترلارى ر.وتارباەۆتىڭ 11 پەساسىن ساحناعا شىعاردى. ۇلتقا, ادەبيەتكە, قالامگەرگە كورسەتىلەر قۇرمەتتىڭ ۇلكەنى وسىنداي-اق بولار.
ر.وتارباەۆ دراماتۋرگياسىنا ارنالعان فەستيۆالگە قىرعىز ەلىنىڭ توعىز تەاترى قاتىسىپ, اپتاعا جۋىق ۋاقىت بۇگىنگى قىرعىز ساحنا ونەرىنىڭ قارىمىن, باعىت-باعدارىن تانىتىپ, ناعىز ونەر جارمەڭكەسىن جاسادى. قىرعىز تەاترلارىنىڭ قازىرگى كاسىبي دەڭگەيى قاي شامادا, رەجيسسەر تالانتى, اكتەر شەبەرلىگى, ستسەنوگرافيا جاڭالىعى, وسى سالاعا كەلگەن جاس بۋىننىڭ اياق الىسى – ءبارى-ءبارى سىنعا ءتۇستى.
سوناۋ شەكسپير داۋىرىنەن بەرگى دراماتۋرگتەردىڭ ىزدەۋدەن شارشاماي كەلە جاتقان ءبىر عانا سۇراعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماڭىزىن جوعالتپاي كەلەدى: ادامنىڭ ىشىندەگى ىزگىلىك ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتپەي مە؟ ادام قايتسە ادام بولىپ قالادى؟ قولىنا قالام ۇستاعان ادامدى دراماتۋرگيامەن اينالىسۋعا ءماجبۇر ەتەتىن دە, ماڭگىلىك جاۋابى تابىلمايتىن دا سۇراق وسى بولسا كەرەك.
«ناشاقور تۋرالى نوۆەللا» – ر.وتارباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ شىڭى ەمەس شىعار, بىراق ونىڭ دراماتۋرگياسىنداعى رەجيسسەرلەر نازارىن اۋدارىپ, ەڭ كوپ قويىلعان تاپ وسى شىعارماسى. الەۋمەتتىك تاقىرىپتاعى بۇل پەسانى قىرعىزدىڭ ەكى تەاترى – ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى اكادەميالىق دراما تەاترى «تاعدىر» دەگەن اتاۋمەن ساحنالاسا, ىسسىق-كول وبلىستىق تەاترى «جارىق قايدا؟» دەپ قويدى. قىرعىزدار ناشانى «باڭگى» دەيدى. ءبىر-بىرىنە عاشىق ەكى جاس قول ۇستاسىپ باقىتتى ومىرگە ەندى قادام باسقالى تۇرعاندا تاعدىرىن وسى باڭگى كەلىپ تالقاندايدى. ۇيىققا تۇسكەننەن كەيىنگى ءومىردىڭ سوڭى بەلگىلى. باس كەيىپكەر جالقىتاي سوتتالىپ, جازاسىن وتەپ, ۇيىنە ورالعاندا, نە اكە-شەشەسى جوق, نە سۇيگەن قىزى, نە دوستارى جوق, جاپاندا جالعىز ءوزى قالادى. ءبىر دوسى وتارباەۆتان: «سەن وسى ناركوتيك دەگەندى كوزىڭمەن كوردىڭ بە؟» دەپ سۇراپتى. «كورمەپپىن. بولسا, تاۋىپ بەرشى, كورەيىن» دەگەن ەكەن. ازاماتتىق كوزقاراس پەن شىعارماشىلىق قيال تۋعىزعان دراماتۋرگتىڭ ويىن رەجيسسەر ەگەمبەردى بەكبوليەۆ تەرەڭدەتكەن سپەكتاكلدىڭ قاراشاڭىراق تەاتردىڭ ساحناسىنان تۇسپەي كەلە جاتقانىنا, مىنە, بيىل ون ەكى جىل بولىپتى. وسى ۋاقىت ارالىعىندا اكتەرلەردىڭ ەكى-ءۇش قۇرامى اۋىسىپ ۇلگەرگەن. كەشەگى فەستيۆالدە 530-ءشى رەت قويىلدى. 500-ءشى قويىلىمىن دراماتۋرگتىڭ تۋعان جەرى اتىراۋ قالاسىندا تاماشالاعان ەدىك. «بۇل الەمدىك قاسىرەتتەن جاستاردى ساقتاندىرسام, ساناسىنا ينەنىڭ جاسۋىنداي بولسا دا, ساۋلە تۇسىرسەم, جاماندىقتان جيىركەندىرسەم, بۇل – مەنىڭ باعىم. بۇل مەنىڭ ازاماتتىق مىندەتىم, قالامگەرلىك پارىزىم ەدى. وسى پارىزىمدى وتەي السام بولعانى», دەيدى اۆتور. ال قاسىمالى جانتوشەۆ اتىنداعى ىسسىق-كول وبلىستىق تەاترىنىڭ «جارىق قايدا؟» قويىلىمىنىڭ ويىن ورنەگى «تاعدىردان» بولەك, مۇلدە بولەك رەجيسسەرلىك شەشىم قابىلداۋىمەن ەستە قالدى.
جۋرناليست تە, عالىم دا, دەپۋتات تا دراماتۋرگ بولىپ جاتقان زاماندا, ناعىز دراماتۋرگتى اڭسايتىن تەاتر ساحناسى ادامعا بايلانىستى تۋىندايتىن, ادام تۋىنداتاتىن, جالپى ادام جانىن ايناداي ەتىپ كورسەتەتىن تۇشىمدى پەساعا قاشان دا سۋساپ وتىرادى. «اكتريسا» اتتى اڭگىمەنىڭ نەگىزىندە جازىلىپ قاعازعا تۇسكەن كومەديانى تاماشالاي وتىرىپ, زاماناۋي سپەكتاكلدىڭ «ناق وسى جەردەگى», «تاپ وسى قازىرگى» ماسەلەنى كوتەرۋى مىندەتتى ەمەس, وقيعانىڭ وتەتىن مەزگىلى مەن ۋاقىتتىڭ بار بولعانى شارتتىلىق بولىپ ەسەپتەلەتىنىن, ەڭ باستىسى, زاماناۋي ءتىل مەن ويدى بەرۋدىڭ ءتاسىلىن تابا بىلۋدە ەكەنىن تۇسىندىك. شەكسپير ايتقان ء«ومىر – تەاتر, ال ادامداردىڭ ءارتىس» ەكەنىن, ءبىر عانا تەاتر ىشىندەگى تىرشىلىك ارقىلى جالپى ومىردەگى ادىلەتسىزدىكتى كورسەتە وتىرىپ, اتاق-داڭق, بايلىق-بەدەلگە جەتۋ جولىندا ادامداردىڭ ءبارىن دە شىمىرىكپەي تاپتاپ وتە شىعاتىنىن رەجيسسەر ەركىن ەگەمبەرديەۆ جالاڭاشتاپ, جايراتىپ كورسەتتى دە سالدى. گوگولدىڭ «ۇيلەنۋىن» وقيعا جەلىسى ەتىپ الىپ, ادام حاراكتەرىن شەكسپيرشە شەگەندەگەن قىرعىز اكتەرلەرىنىڭ ارقايسىنىڭ ويىنىنداعى ويلىلىق, ەركىندىك, ءوز ماقساتىن دۇرىس ءتۇسىنۋ سپەكتاكل تارتىمدىلىعىن ارتتىرا ءتۇستى. اكتەرلەر پەسانىڭ مەلودرامالىق ينتوناتسياسىن شەبەر مەڭگەرگەن. رەجيسسەردىڭ تۇپكى ويىن تولىقتاي ىسكە اسىرعان. «اكتريسانى» العاش بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي وقىپ, «راحىمجان, سەنىڭ مىناۋ كومەدياڭدى قوناقۇيدە جاتىپ وقىپ ەدىم, تۇسكە دەيىن ك ۇلىپ ءجۇردىم. بىراق سەن مۇنى نەگە جازدىڭ؟ قازاقتار قويا المايدى عوي», دەگەن ەكەن. «اعا, قويماي-اق قويسىن. ءوزىم جازدىم» دەگەن ەكەن. بالكىم, وسىنداي ءتۇرلى سەبەپتىڭ اسەرى بولار, «مونو ليزانىڭ», «قوشالاقتاعى وقيعانىڭ», «اكتريسانىڭ» تۇساۋىن قىرعىز تەاترى كەستى. وتارباەۆ فەستيۆالىنىڭ باستى قويىلىمى دا وسى «اكتريسا» بولدى. اكادەمتەاتردىڭ جانىنداعى وقۋ جايى جاستارىنىڭ كۇشىمەن دايىندالعان «اكتريسا» باس جۇلدەگە لايىقتى دەپ تابىلىپ, تۋىندىسىن ابىرويمەن الىپ شىققانىنا كوڭىلى تاسىعان اۆتور جاڭاشىل, تالانتتى جاستاردى تۋعان توپىراعىنداعى تەاتردا ونەر كورسەتۋگە شاقىردى.
قازىلار القاسىنىڭ توراعاسى, بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىسى, ع.مۇسىرەپوۆ اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ەركىن جۋاسبەك فەستيۆال جۇمىسىن جان-جاقتى سارالاپ, ويىن تۇيىندەي كەلە, رەجيسسۋراعا, اكتەرلىك ويىنعا, جالپى قىرعىز تەاترلارىنىڭ بۇگىنگى دامۋىنا باعا بەردى. «ەڭ باستىسى, ءتۇرلى تەاترلاردىڭ, اكتەرلەردىڭ تەاتر سالاسىنداعى مامانداردىڭ باس قوسىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ شەبەرلىكتەرىن بايقاۋ, پىكىر, تاجىريبە الماسۋ ۇلكەن ولجا بولدى. ارينە, تابىستى سپەكتاكل بولدى, كەيدە كىلتىن, شەشىمىن تاپپاي جاتقان, وڭ جامباسىنا كەلمەگەن سپەكتاكلدەر دە بولدى. بۇل فەستيۆالدە ءبىر سپەكتاكلدى ءار تەاتر ءارتۇرلى قويىپ جاتتى. مۇنىڭ دا ءوز قىزىقتارى بار. ءبىر كەيىپكەردى ءار اكتەر وزىنشە جاسايدى. كەيىپكەر جاساۋ ءۇشىن اكتەردىڭ قيالى كوپ اسەر ەتەدى عوي. دراماتۋرگتىڭ جازعانى سول ارقىلى تۇرلەنەدى. ر.وتارباەۆتىڭ وتكىر ءتىلىن, ۇشقىر قيالىن, استارلاپ جەتكىزەتىن شەبەرلىگىن تاۋىپ, ونى ساحنالىق ۇلگىدە ادەمى دۇنيە جاساعان ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردىڭ جانىنان قۇرىلعان ستۋديانىڭ «اكتريسا» سپەكتاكلى بولدى. جاستار وسى سپەكتاكلى ارقىلى تەك تەاتردىڭ ىشىندەگى ماسەلەنى ەمەس, جالپى ادامدىق ماسەلەنى كوتەردى», دەپ قورىتىندىلادى.
اقيقات سالىستىرعاندا انىقتالادى. مۇنداي فەستيۆالدىڭ ەڭ ۇتىمدى جاعى, ءبىر سپەكتاكلدى ءار تەاتر وزىنشە ساحنالاعاندا, سالىستىرا وتىرىپ كورۋدىڭ مۇمكىندىگىنە يە بولعان كورەرمەن ەڭ جاقسىسىن ءوزى تانىپ الادى. ءبىر عانا «مونو ليزانى» قىرعىز ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترى, قوشقار مۋزىكالىق دراما تەاترى جانە ب.قىدىكەەۆا اتىنداعى جاس كورەرمەندەر تەاترىنىڭ ۇجىمى ءۇش ءتۇرلى ەتىپ كورسەتۋ ارقىلى ساحنانىڭ سان ءتۇرلى بوياۋىنىڭ سيقىرىن اشتى. دراماتۋرگتىڭ دە, رەجيسسەردىڭ دە ماقساتىن ساحناعا اكتەر ارقالاپ شىققان سوڭ, كەيدە بار كەمشىلىكتىڭ ءبارى تەك اكتەرگە تيەسىلى سياقتى كورىنەتىنى بار. جوق, ولاي ەمەس. رەجيسسەر و باستان ماقساتتى دۇرىس بەلگىلەمەسە, دراماتۋرگتىڭ ايتقىسى كەلگەن ويىن تۇسىنبەسە, اكتەردى كىنالاۋدىڭ قاجەتى جوق. قىرعىز ۇلتتىق اكادەميالىق دراما تەاترىنىڭ رەجيسسەرى ەكسپەريمەنتتى ۇناتاتىن جاڭاشىل كوزقاراستاعى شىعارماشىلىق ادامى بولسا كەرەك, ارتىق ءىستىڭ تىرتىعى كورىنىپ, ەرسى شتريحتارمەن بۇكىل ساحنا ەستەتيكاسىن بۇزعانى قىنجىلتتى. ونەر مەرەكەسىنە ەڭ ادەمى «مونو ليزانى» سوناۋ ءبىر تۇكپىردەن كەلگەن قوشقارلىقتاردىڭ سىيلاعانىن كوپشىلىك كۇتپەدى, «ايىلدان» كەلسە دە, اكتەرلەر ساحنا احۋالىن جاقسى سەزىنەدى, ليريكالىق سەزىم مەن رومانتيكانىڭ كىندىگىن كەسكەن يتاليانىڭ كىشكەنتاي كوشىرمەسىن ساحنادا كەسكىندەي العانى ءۇشىن كوپتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى.
فەستيۆالگە قاتىسقان تەاترلاردىڭ بىردە-ءبىرى جۇلدەسىز, ماراپاتسىز قالعان جوق. «ەڭ مىقتى دەبيۋت» «مونو ليزا» سپەكتاكلىندە بارىستىڭ ءرولىن سومداعان قانبولات اتاقان ۇلى, «ەكىنشى پلانداعى ەڭ ۇزدىك ايەل ءرولى» ءۇشىن ەليزا تانسىكوۆا (قوشقار مۋزىكالىق دراما تەاترى, «مونو ليزا – مونچوك» سپەكتاكلى), «ەكىنشى پلانداعى ەر ادامنىڭ ءرولى» ءۇشىن شارشەن دۇيشونكۋلوۆ (قاسىمالى ءجانتوشوۆ اتىنداعى ىسسىق-كول وبلىستىق تەاترىنىڭ «جارىق كايدا؟» قويىلىمىندا كورشى شالدىڭ بەينەسى), ء«بىرىنشى پلانداعى ەر ادامنىڭ ءرولىن ۇزدىك ورىنداعانى» ءۇشىن ماحمۋد راحماتوۆ (بابىر اتىنداعى وش مەملەكەتتىك اكادەميالىق وزبەك تەاترى, «كۇزگۇنۇن سىرى» قويىلىمىنداعى اتانىڭ ءرولى ءۇشىن), «ايەل زاتىنىڭ ءرولىن ۇزدىك سومداعانى» ءۇشىن ايسالقىن وسپانوۆا (ت.ابدۋمومۋنوۆ اتىنداعى قىرعىز اكادەميالىق دراما تەاترى, «تاعدىر» دراماسى), «تاقىرىپتى كاسىبي دەڭگەيدە اشىپ بەرگەنى ءۇشىن» ش.تەرمەچيكوۆ اتىنداعى شۋ وبلىستىق تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق توبى («قوشالاقتاعى وقيعا») جانە ب.كىدىكەەۆا اتىنداعى جاس كورەرمەندەر تەاترىنىڭ شىعارماشىلىق توبى («مونو ليزا») ماراپاتتالدى.
ەگەر جەكە اۆتوردىڭ اتىنداعى فەستيۆال وتكىزگىلەرى كەلسە, قىرعىزدا دا كەرەمەت دراماتۋرگتەر جەتىپ ارتىلادى. كەزىندە كۇللى كەڭەس وداعىنا اتى ءماشھۇر بولعان مار بايدجيەۆ, بەكسۇلتان جاكيەۆ, مىرزا قاپاروۆ, سۇلتان راەۆ سەكىلدى دراماتۋرگيانىڭ قيا-قاتپارىن جاقسى مەڭگەرگەن قالامگەرلەرى بار. بۇل دراماتۋرگتەردىڭ دە شىعارمالارى قازاق ساحناسىنا جات ەمەس, رەجيسسەرلەردىڭ قۋانا, قۇلشىنا قولعا الاتىن اۆتورلارىنا اينالىپ, تەاتر رەپەرتۋارلارىنان ەلەۋلى ورىن الىپ كەلەدى. سوعان قاراماستان, قازاق ادەبيەتىنە, وسى ارقىلى قازاق ۇلتىنا زور ىقىلاس-قۇرمەتىن كورسەتكەنى ءۇشىن راحىمجان وتارباەۆ مادەنيەت جانە اقپارات, تۋريزم ءمينيسترى تۇگەلباي قازاقوۆ مىرزاعا, تەاتر ىسمەرلەرى سويۋزىنىڭ پرەزيدەنتى جانىش قۇلمانبەتوۆكە, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى پۇسىرمان ودۋراكاەۆقا جانە توعىز تەاتردىڭ باسشىلارىنا العىسىن ءبىلدىردى.
ءبىر ۇلتتىڭ دراماتۋرگياسىن ەكىنشى ۇلتقا تانىستىرۋدا مۇنداي فەستيۆالدىڭ ماڭىزى وتە زور. تەاترلار بىرىنشىدەن, ءوز رەپەرتۋارىن بايىتادى, ەكىنشىدەن, كورشى ەل دراماتۋرگىنىڭ شىعارمالارىمەن تانىسادى. بۇل تۇرعىدان العاندا, دراماتۋرگيادا دارا قولتاڭباسىن قالىپتاستىرىپ, وقىرمانى مەن كورەرمەنىن بىردەي ساۋلەلى ويعا جەتەلەپ جۇرگەن وتارباەۆ فەستيۆالى ءوز مىندەتىن ورىندادى.
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى – بىشكەك – الماتى
