ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋلەرى تۇرعىنداردىڭ ءومىر جاسى ۇزاق ەلدەردە اۋىر سىرقاتتار دەڭگەيى جانە قاتەرلى ىسىك, جۇرەك-قان تامىرى اۋرۋلارى مەن سۋسامىردان كوز جۇماتىندار سانى وتە از ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. ال, ءومىردىڭ ۇزاقتىعى مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ادام باسىنا قاراي بولەتىن شىعىندارىنا تىعىز بايلانىستى. زەرتتەۋ ناتيجەسىندە حالقىنىڭ دەنساۋلىق كورسەتكىشى جوعارى دەگەن 10 مەملەكەت انىقتالدى, سولاردىڭ الدىڭعى ۇشتىگىنە جاپونيا, يتاليا مەن شۆەيتساريا ەنەدى. جاپوندار دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا ءار ادام ءۇشىن 3,213$, يتاليالىقتار 3,012$, شۆەيتسار ۇكىمەتى 5,643$ بولەدى. اتالعان ەلدەردە حالىقتىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزاقتىعى 82 جاستان جوعارى.
سىرتتاي قاراعاندا مەديتسينا سالاسىنىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن جوعارىدا كورسەتىلگەن مەملەكەتتەردىڭ ۇزدىك تاجىريبەسىن كوشىرىپ الىپ, ءبىزدىڭ جۇيەگە ەنگىزە سالۋعا بولاتىنداي كورىنەدى. بىراق شىن مانىندە ولاي ەتۋ ۇلكەن قاتەلىك. وسى كۇنگە دەيىن شەتەلدىڭ تاجىريبەسىن ەشبىر وزگەرتپەي, سول كۇيىندە ەنگىزۋگە تالاي رەت تالپىنىس جاسالدى. ولاردىڭ ءالى كۇنگە ءبىزدىڭ جۇيەگە كىرىگىپ كەتە الماي جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
مەديتسينانى دامىتىپ, ۇلت دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءتۇرلى ەمدەۋ جۇيەسىن جاساۋ جەتكىلىكسىز. مۇنداي سحەمالار دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى. اۋرۋحانا سالۋ, قىمبات قوندىرعىلار ساتىپ الۋ, مامانداردى وقىتۋ دا اسا قيىن ەمەس. ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋ ءۇشىن جۇيەگە قاتىسۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋ قاجەت. سەبەبى, دارىگەرلەر ءوز قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە ىنتالاندىرىلماعان, پاتسيەنتتەر ءوز دەنساۋلىعىن كۇتۋگە, ساقتاۋعا قۇلىقسىز. بۇل ءوز دەنساۋلىعىنا دەگەن جاپپاي جاۋاپسىزدىقتى تۋدىرعان تەگىن جۇيەنىڭ سالدارى. تەگىن بولعان سوڭ قىزمەتتەردى پايدالانۋ كولەمى دە ارتادى, ودان ۇزىن-سونار كەزەك پروبلەماسى تۋىندايدى. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى مەن پاتسيەنتتەر اراسىنداعى قارىم-قاتىناس بۇزىلادى. بەلگىلى ءبىر مولشەردە بەكىتىلگەن جالاقى مەديتسينالىق قىزمەت ساپاسىنىڭ تومەندەۋىنە جانە كادر تاپشىلىعىنا ۇرىندىردى. ال كەز كەلگەن قىزمەتكە اقى تولەۋ نورماعا اينالعان قوعام مۇشەلەرىنىڭ مىنەز-قۇلقى دا وزگەشە بولادى. مىسالى, ەۋروپانىڭ, امەريكا نەمەسە جاپونيانىڭ ءار تۇرعىنى جىلىنا ءبىر رەت تەكسەرىلىپ, اۋرۋدى ەرتەرەك انىقتاۋدىڭ وڭايلىعىن جانە ونىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيىمدىلىگىن بىلەدى.
ددسۇ مالىمەتىنشە, جىل سايىن كەدەيلىك قامىتىن كيگەن 100 ملن-عا جۋىق ادامنىڭ مەديتسينالىق قىزمەت اقىسىن تولەۋگە شاماسى جەتپەيدى. سوندىقتان ءار ەل ءوز حالقىن بارىنشا قورعاۋ ماقساتىندا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن قارجىلاندىرۋدىڭ ءتۇرلى ۇلگىلەرىن ەنگىزىپ جاتادى. ولار بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا نەمەسە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جارنالارىن ەنگىزۋگە نەگىزدەلگەن.
الەمدە ساقتاندىرۋدىڭ بيسمارك ۇلگىسى (نەمىس), بەۆەرەدج ۇلگىسى (اعىلشىن) جانە سەماشكو ۇلگىسى (كەڭەستىك) دەگەن ءۇش ءتۇرى دامىعان. «بەۆەرەدجدىڭ» ساقتاندىرۋ ۇلگىسى بۇگىندە ۇلىبريتانيا, شۆەتسيا, دانيا, يرلانديا سياقتى بىرقاتار ەلدەردە كەڭىنەن تارالعان. بۇل مەملەكەتتەر رەتتەلەتىن مەملەكەتتىك (بيۋدجەتتىك) دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, ونى ساقتاندىرۋ ەلەمەنتتەرىمەن تولىقتىرعان. مۇندا پاتسيەنتتەر مەن جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جارنالارى دەنساۋلىق سالاسىن قوسىمشا قارجىلاندىرۋ كوزى ەسەبىندە قاراستىرىلادى.
گەرمانيا, اۆستريا, بەلگيا, نيدەرلاند, شۆەيتساريا, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ وزگە دە ەلدەرى «بيسماركتىك» ساقتاندىرۋ ۇلگىسىن تاڭداعان. مۇندا نەگىزگى ءرولدى مىندەتتى جارنا تولەيتىن جەكە كاسىپكەرلەر اتقارادى. ال كەڭەستىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى بۇرىنعى سوتسياليستىك بلوك ەلدەرىندە عانا ساقتالىپ قالعان.
كسرو مەديتسيناسى تەك ەكستەنسيۆتى سيپاتتا دامىدى. بار كۇش دارىگەرلەر, مەدبيكەلەر مەن اۋرۋحاناداعى ورىن سانىن كوبەيتۋگە جۇمسالدى. ەمدەۋ مەن دياگنوستيكا تاسىلدەرىن ەنگىزۋگە ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ ورنىنا «اۋرۋحاناداعى ورىن» سانىن قۋدىق. بۇل كەڭەستىك دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق جانە يدەولوگيالىق تۇرعىدان كۇيرەۋىنە اكەپ سوقتىردى. مۇنى اسىرەسە, 80-90-شى جىلدارى وتاندىق ستاتسيونارلار كومەگىنە جۇگىنگەن ازاماتتار ۇمىتا قويعان جوق. ول كەزدە وزىڭمەن بىرگە توسەك-ورىننان باستاپ, ءدارى-دارمەك, داكە سياقتى كەرەك-جاراقتى الا بارۋعا تۋرا كەلەتىن. سەبەبى, اۋقىمدى كورسەتكىشتەرگە نەگىزدەلگەن جۇيە ەكونوميكالىق قيىن زامان تۋعان كەزدە ومىرشەڭ ەمەستىگىن كورسەتىپ بەردى. ادەتتە حالىق «اق حالاتتى ابزال جان» دەپ قۇرمەتكە بولەپ جاتاتىن دارىگەر ماماندىعىنىڭ بەدەلى تومەندەدى. دارىگەرلەردىڭ 70 پايىزىن بۇگىندە ايەلدەر قاۋىمى قۇرايدى. ال ولاردىڭ ايلىعى ورتاشا ستاتيستيكالىق جالاقىنىڭ 70 پايىزىنان اسپايدى. مەديتسينا ماماندارىنىڭ جالاقىسى ءالى كۇنگە دەيىن جۇمىس ناتيجەسىنە ەمەس, ماماندانعان سالاسىنا, عىلىمي جانە بىلىكتىلىك دارەجەسىنە تاۋەلدى.
جالپى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار جانە مۇندا ادام دەنساۋلىعىنا تاۋار رەتىندە قاراۋعا بولمايدى. بۇل سالاداعى تاۋار – مەديتسينالىق قىزمەت. بىراق, نارىقتىق تەتىكتەر بۇل جۇيەدە دۇرىس جۇمىس ىستەمەيدى. سەبەبى, ولار شالا-جانسار شەكتەۋلەرمەن تەجەلگەن. مىسالى, ەمحانالار مەن ستاتسيونارلار مەملەكەت مەنشىگىندە, مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ نارىعى دامىماعان, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارى تەك بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبىنەن سالىنادى, ءتىپتى جەكە مەنشىك كلينيكالاردىڭ وزدەرى دە مەملەكەتتەن كوبىرەك اقشا الىپ, سونىڭ ەسەبىنەن كۇن كورۋگە تىرىسادى. جۇيەنىڭ جاپپاي ورتالىقتاندىرىلۋى جانە مەملەكەت تاراپىنان شەكتەن تىس «رەتتەلۋى» جاڭا تەحنولوگيالار مەن ادىستەردىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
بۇگىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا قارجى جەتپەيتىنىن مويىنداۋ كەرەك. سەبەبى, قازاقستان مەديتسينا سالاسىنا ءىجو-ءنىڭ 3-اق پايىزىن بولەدى. ال ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى ەلدەرى ءىجو-ءنىڭ 8 پايىزىن, اقش 17 پايىزىن دەنساۋلىق سالاسىنا بولەدى. وسىنشا قاراجات بولىنگەن سوڭ شەتەلدىك اۋرۋحانالاردىڭ جابدىقتالۋ دەڭگەيى مەن دارىگەرلەردىڭ جالاقىسى دا جوعارى بولاتىنى تۇسىنىكتى. ءبىزدىڭ كلينيكالارىمىزدىڭ قازىرگى جابدىقتالۋ دەڭگەيى شەت ەلدىكىنەن كەم تۇسپەيدى. بىراق بيۋدجەت قارجىسىنىڭ جەتىسپەۋى جانە قىزمەت سانى مەن كولەمىن قولدان شەكتەۋ سالدارىنان وتاندىق مەديتسينا تولىق دامۋعا مۇمكىندىك الا الماي وتىر. دەگەنمەن ءىجو-دەن قاجەتتى سومانى بولگەن كۇندە دە ەشتەڭە وزگەرمەيدى. اقشا رەفورمالانعان ورتاعا تۇسكەن كەزدە عانا ناتيجە بەرە باستايدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا دەنساۋلىق سالاسىن ءارى قاراي دامىتۋ ءۇشىن مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى.
ءبىز حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان داستۇرلەرىنە نەگىزدەلگەن جانە ونىڭ كۇندەلىكتى سۇرانىستارىنا جاۋاپ بەرەتىن مەديتسينالىق يدەولوگيا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. حالىقتى مەديتسينالىق قىزمەتپەن بارىنشا قامتىپ, دارىگەرلىك كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. وسى ماقساتتا قازاقستان دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى ءتۇرلى مودەلدەردىڭ جاعىمدى-جاعىمسىز جاقتارىن سارالاي كەلە, بارلىق تاراپتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن مىندەتتى الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ۇلگىسىن تاڭدادى.
البەتتە, بيزنەس وكىلدەرى بۇعان سكەپتيكالىق كوزقاراسپەن قارايدى. سەبەبى, ءوز قىزمەتكەرلەرىنىڭ دەنساۋلىعى ءۇشىن جاۋاپ-
تى بولۋ قيىن جانە بۇل مىندەتتى مەملەكەتكە ىسىرا سالۋ وڭاي ءارى كوپ شىعىندى قاجەت ەتپەيدى.
قازىرگى تەحنولوگيالار مەن مەديتسينانىڭ دامۋ قارقىنى سالاعا قوسىمشا قارجى قۇيۋدى تالاپ ەتەدى جانە مىندەتتى مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ جۇيەسىنەن باسقا بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تاۋىپ بەرەتىن جول جوقتىڭ قاسى. ۇلت دەنساۋلىعى ءۇشىن ورتاق جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزبەيىنشە مەديتسينانى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ مۇمكىن ەمەس. ورتاق جاۋاپكەرشىلىك دەگەندى شىعىندى مەيلىنشە ازايتىپ, سىرقاتتانىپ قالعان جاعدايدا مەديتسينالىق كومەكتى بارىنشا كوپ الۋ دەپ تۇسىنگەن ءجون. ساقتاندىرۋ جايلى ءسوز بولعاندا اۋىرمايتىنىن العا تارتقان كوپتەگەن ادامدار, اسىرەسە, جاستار «نەگە مەن بىرەۋ ءۇشىن اقشا تولەۋىم كەرەك» دەپ نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتادى. ال اۋىر دياگنوز قويىلعان جانە قىمبات ەم-دوم مەن ءدارى-دارمەك قابىلداۋعا ءماجبۇر بولعان ازاماتتار تەگىن مەديتسينالىق كومەك پەن ونىڭ قولجەتىمدىلىگى دەگەن نارسەنى جان-تانىمەن سەزىنەدى. سوندىقتان, ءبىز تولەگەن جارنالارىمىزدىڭ ءدال قازىر اۋرۋحانانىڭ رەانيماتسيا بولىمىندە جاتقاندارعا نەمەسە ورگان الماستىرۋعا ءزارۋ سىرقاتتارعا كومەكتەسە الاتىنىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. سالىق پەن ساقتاندىرۋ جارناسىنىڭ اراسىنداعى ايىرماشىلىق مىنە, وسىنداي.
ەكىنشى, بۇل كىمگە كەرەك؟ بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك دەگەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مودەلدەرىنىڭ ءبارى اۋرۋدىڭ الدىن الۋعا جانە بارلىق ەلدە ءولىم-ءجىتىم كورسەتكىشىنىڭ نەگىزگى سەبەبى بولىپ تابىلاتىن جۇقپالى ەمەس اۋرۋلارعا قارسى كۇرەسكە دەن قويىپ وتىر. بۇل ءۇردىستىڭ نەگىزىندە ادامداردى سالاماتتى ءومىر سۇرۋگە, دۇرىس تاماقتانۋعا جانە ءوز دەنساۋلىعىنىڭ قادىرىنە جەتە بىلۋگە ۇيرەتەتىن وتە قاراپايىم قاعيدا جاتىر. اتالعان شارالار جيىنتىعى ءولىم-ءجىتىمدى ازايتىپ, حالىقتىڭ ءومىرىن ۇزارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
كوپشىلىك دارىگەرگە اۋرۋى جانىنا باتقان كەزدە, ءتىپتى, ابدەن اسقىنىپ كەتكەندە باراتىن ءبىزدىڭ جۇيەدە بارىنە مەدي-
تسينانىڭ كىنالى بولىپ شىعا كەلەتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءۇردىستىڭ جىل سايىن كوبەيمەسە, ازايماي وتىرعانى وكىنىشتى. سالدارىنان ءبىز تەگىن ءدارى بەرەتىن, تيىسىنشە كۇتىم جاسايتىن ستاتسيونارلارعا «ىلىگۋگە» بارىمىزدى سالاتىن بولدىق. كوپتەگەن ادامدار ستاتسيونارعا جاي عانا جاتىپ, ءوزىنىڭ نەمەسە جاقىندارىنىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرتكىسى كەلەدى. وعان بىرەۋ تامىر-تانىس ارقىلى, ەندى بىرەۋلەر بارلىق ينستانتسيالارعا شاعىمدانا ءجۇرىپ قول جەتكىزەدى. وعان قوسا, ءبىز ءبارىمىز تامىردان ءدارى سالدىرعاندى جاقسى كورەمىز. دارىگەر ەمدەۋ قاعازىنا وسىنى قوسپاسا ەم-دومنىڭ ساپاسىنا, دارىگەردىڭ بىلىكتىلىگىنە كۇمان كەلتىرەتىنىمىز دە جاسىرىن ەمەس. وكىنىشكە قاراي, ءار جىلدارى ەنگىزىلگەن رەفورمالاردىڭ بىردە-ءبىرى ادامداردىڭ ءوز دەنساۋلىعىنا جانە دارىگەرگە قاتىستى تۇسىنىگى مەن مىنەز-قۇلقىن وزگەرتە المادى.
ەندى نەلىكتەن شەت ەلدىڭ دارىگەرلەرى كىشىپەيىل كەلەدى, پاتسيەنتتەردى قۋانا قابىلدايدى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ كورەلىك. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى وتە وڭاي. سەبەبى, ءار پاتسيەنت ونىڭ تابىس كوزى جانە ونىڭ بىلىكتىلىگى مەن بەدەلى قانشالىقتى جوعارى بولسا تابىسى دا سونشالىقتى كوپ بولماق. ال, بىزدە قالاي؟ ءبىزدىڭ جۇيەدە دارىگەردىڭ جالاقىسى ونىڭ ەمدەۋ مەكەمەسىندە وتكىزگەن ۋاقىتىنا, ياعني الاتىن «ستاۆكاسىنا» تاۋەلدى. مۇنداي جاعدايدا دارىگەرلەر ءۇشىن پاتسيەنتتەردىڭ از بولعانى وڭتايلى. بۇل بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ايتپاقشى, دارىگەردىڭ از عانا جالاقىسىنىڭ قالعان بولىگىن پاتسيەنتتەردىڭ ەسەبىنەن تولتىرۋعا اكەپ سوقتىرادى. جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتۋ ءۇشىن جۇيەگە نارىقتىق قاتىناستاردى ەنگىزۋ قاجەت. مۇنى ەلىمىزدە تابىستى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان جانە مەملەكەتتىك سەكتورداعى بىلىكتى دارىگەرلەردى جيناپ الاتىن جەكە كلينيكالاردىڭ تاجىريبەسىنەن بايقاۋعا بولادى. ساقتاندىرۋ پاتسيەنتكە كلينيكانى دا, ەمدەيتىن دارىگەردى دە تاڭداۋ قۇقىعىن بەرەدى. ويتكەنى, ول جۇيەگە اقشا اكەلەتىن نەگىزگى قاتىسۋشى جانە پاتسيەنت قانشا كوپ كەلسە اۋرۋحانا مەن بىلىكتى دارىگەر دە اقشانى سونشا كوپ الۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك سەكتورعا بۇل مودەلدى ەنگىزۋ قيىن. سەبەبى, بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجىنى باس دارىگەر بولىسكە سالادى. ال سول اقشانى تاپقان دارىگەر بەلگىلى ءبىر مولشەردە بەكىتىلگەن جالاقىنى قاناعات تۇتۋعا ءماجبۇر.
بۇدان جۇيەگە قاتىسۋشىلاردىڭ مىنەز-قۇلقىن وزگەرتۋ قاجەت دەگەن ەكىنشى قورىتىندى شىعادى. ساقتاندىرۋ مەديتسيناسى دارىگەرلەرگە ەڭبەكاقىنى ساعاتىنا قاراپ ەمەس, اتقارعان ەڭبەگىنە قاراي تولەۋ جۇيەسىنە كوشۋگە نەگىزدەلگەن. بۇل ەمحانالاردىڭ پاتسيەنتتەردى از شىعىنمەن تەز ەمدەپ جازۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. ناتيجەسىندە ەمدەلۋشى ەمحانا مەن دارىگەر تاڭداۋ قۇقىعىنا يە بولادى جانە جۇيە جۇمىسىنداعى باستى بۋىنعا اينالادى, دارىگەر ەڭبەكاقىسى كوبەيگەن سوڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىن ارتتىرىپ وتىرۋعا ىنتالى بولادى, مەملەكەت حالىقتىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن, پاتسيەنتكە باعىتتالعان مەديتسيناعا قول جەتكىزەدى.
ەرىك ءبايجۇنىسوۆ,
«الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» اق باسقارۋشى ديرەكتورى
