مىسالى, الماتى قالاسىنداعى ورتالىق كينو-فوتوقۇجاتتار جانە دىبىس جازۋ ارحيۆىندە, شىنىن ايتقاندا, وراسان بايلىق جاتىر. العاشقى كينوسيۋجەتتەردەن باستاپ 1991 جىلدارعا دەيىنگى ەلىمىزدە تۇسىرىلگەن كوركەمسۋرەتتى, دەرەكتى, انيماتسيالىق فيلمدەر تۋرالى جازبا قۇجاتتاردىڭ بارلىعى سودان تابىلادى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىنان بەرگى دىبىستىق جانە بەينەمۇرالار تاريحى جيناقتالعان (جارتى ميلليونعا جۋىق ساقتاۋ بىرلىكتەرى) رەسپۋبليكاداعى بىردەن-ءبىر مامانداندىرىلعان ارحيۆ قورى كەشە مەن كەلەشەكتى جالعاپ تۇرعان التىن كوپىر ىسپەتتى قىزمەت ەتۋدە. وسىعان بايلانىستى, 2001 جىلى «اسىل مۇرا» جوباسى اياسىندا مۇراعات العاش رەت, تەحنيكالىق جاي-كۇيى ناشار دىبىستىق جازبالاردى تىڭداۋعا, قالپىنا كەلتىرۋگە, ساندىق تاسىعىشتارعا اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جابدىقتار العان ەكەن. مۇنان كەيىن دە قورداعى باعا جەتپەس بايلىقتى كوز قاراشىعىنداي ساقتاپ, كەيىنگى ۇرپاقتىڭ رۋحاني ازىعىنا اينالدىرۋ يدەياسى, ول ءۇشىن زاماناۋي تەحنولوگيانىڭ وزىق ۇلگىلەرىنە كوڭىل ءبولۋ ەش باسەڭسىگەن ەمەس. ارحيۆ قورىنداعى كينوحرونيكالاردى ساقتاۋدىڭ مۇندا وزگەشە ءادىس-تاسىلدەرى پايدالانىلادى. دەرەك بويىنشا ەڭ العاشقى كينوقۇجات 1925 جىلى تىركەلىپتى. كينودوكۋمەنتاليستيكادان «قازاقستان ءومىرى مەن تۇرمىسى» (1927 جىل), «تۇركسىب», «العاشقى پوەز» (1929 جىل), «التىن جاعالاۋلار», «ۇلتتىق پولك», «تۇركسىبتىڭ ۇشتاسۋى», «تۇركسىب اشىق» (1930 جىل) ءتارىزدى دىبىسسىز, سۋبتيترلەرى بار كينولار ساقتاۋلى.
سونىمەن قاتار, جاڭاعى فيلمدەردىڭ ادەبي, رەجيسسەرلىك ستسەناريلەرىنەن باستاپ (قانشا نۇسقاسى بولسا دا), ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلىپ بولعانعا دەيىنگى بارلىق قۇجاتتارىن وسى جەردەن تابا الاسىز. ءتىپتى, ءفيلمنىڭ تۇسىرىلىمىنە كەتكەن قارجىنىڭ بۋحگالتەريالىق ەسەپشوتتارى, ءارتۇرلى تۇسىنىكتەمەلەر مەن وتىنىشتەرگە دەيىن. كەيبىر فيلمدەردىڭ ادەبي, رەجيسسەرلىك ستسەناريلەرىنىڭ بىرنەشە نۇسقاسى بار جانە ءار نۇسقا بويىنشا كينوستۋديانىڭ ستسەناري بولىمىندە, كوركەمدىك كەڭەستە بىرنەشە دۇركىن تالقىلانعان حاتتامالارى ساقتالعان. وعان مونتاج الدىنداعى تۇسىرىلگەن كينوماتەريالدار مەن مونتاجدان كەيىنگى دايىن ءفيلمدى تالقىلاۋدىڭ حاتتامالارىن قوسىڭىز.
وسىدان ەكى-ءۇش جىل بۇرىن سول ارحيۆتە ءبىراز فيلمدەرگە قاتىستى قۇجاتتارمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بولدى. سونداعى ءبىر تۇسىنگەنىمىز – جالپى ونەر تاريحىنداعى بىردە-ءبىر قۇبىلىستىڭ ءوز-وزىنەن پايدا بولمايتىنى. ونىڭ قانداي دا ءبىر سەبەپتەرى بولادى. سول جولى 1960 جىلدىڭ 4 اقپان كۇنى شىققان «ستسەنارلىق جۇمىستى جاقسارتۋدىڭ ءىس-شارالارى» اتتى تاقىرىپتاعى بۇيرىقتىڭ كوشىرمەسىمەن تانىسۋعا مۇمكىندىك بولدى. وندا كينوستۋديالارداعى ستسەنارلىق بولىمدەردىڭ جۇمىسىن سىناي وتىرىپ, كينودراماتۋرگيا سالاسىنداعى جۇمىستى جولعا قويۋدىڭ شەشىمى رەتىندە جازۋشىلاردىڭ شىعارماشىلىعىنا سۇيەنۋ كەرەك ەكەندىگىنە نازار اۋدارىلادى. جازۋشىلاردىڭ كينوعا كەلۋى تۋرالى ماسەلە قوزعالادى. ال بۇل كينودراماتۋرگيا جۇمىسىن جاقسى جولعا قويۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى دەلىنگەن. ناتيجەسىندە كينو ونەرىنە قازاق ادەبيەتىنىڭ بەلگىلى وكىلدەرى تارتىلادى. 1960-1970 جىلدارى عابيت مۇسىرەپوۆ, اكىم تارازي, ولجاس سۇلەيمەنوۆ سەكىلدى قازاق ادەبيەتىنىڭ باسقا دا كوپتەگەن بەلگىلى وكىلدەرى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا جۇمىس ىستەيدى. كوپتەگەن كلاسسيكالىق فيلمدەردىڭ ستسەناري اۆتورلارى بولدى. جانە سول 60-جىلداردىڭ باسىندا ادەبيەت شىعارمالارى بويىنشا ەكرانداۋدى قولعا الۋ كەرەك دەگەن دە بۇيرىق شىعادى. ال مۇنىڭ سوڭى, بارىمىزگە بەلگىلى, «مەنىڭ اتىم – قوجا», «ارمان – اتامان», «قىز جىبەك», «قاراش-قاراش وقيعاسى» سياقتى تاعى دا باسقا كوپتەگەن كلاسسيكالىق فيلمدەردىڭ دۇنيەگە كەلۋىمەن ۇلاستى. ءتىپتى, سول ارحيۆتەگى قۇجاتتاردىڭ نەگىزىندە ءفيلمنىڭ ءتۇسىرىلۋ تاريحىن جازۋعا بولادى.
بۇل ماسەلەگە نەلىكتەن نازار اۋدارىلىپ وتىر؟ وسى بىزدەگى مەملەكەتتىك بولسىن (ارينە, «قازاقفيلمدە» تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ ماتەريالدارى كينوستۋديانىڭ ارحيۆىنە وتكىزىلەدى. بىراق, جوعارىدا ايتىپ وتكەندەي, قازىر اسا ماڭىزدى بولىپ كورىنە بەرمەيتىن, ەلۋ جىلدان سوڭ تاپتىرماس قۇندى دۇنيەگە اينالاتىن ءبىر بەت قاعازداعى جازباعا دەيىن ساقتالىنا ما؟), جەكە كينوستۋديالاردا بولسىن, سوڭعى جيىرما-جيىرما بەس جىلدا تۇسىرىلگەن فيلمدەردىڭ بارلىق ماتەريالىن قىرىق-ەلۋ جىلدان كەيىن ىزدەگەن ادام تابا الار ما ەكەن؟..
ويتكەنى, كينوارحيۆتە ساقتالعان ماتەريالدار وتكەنىمىزدى بۇگىنگە جالعاپ, بۇگىنگىمىزدى ەرتەڭگە اماناتتاۋ ءۇشىن وتە-موتە قاجەت ەكەنى بەلگىلى...
نازيرا راحمانقىزى,
كينوتانۋشى, ونەرتانۋ كانديداتى
