– 90-جىلدارى تەك قارابالىقتا عانا ەمەس, كوپتەگەن اۋدانداردا گازەت شىقپاي قالدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ قارابالىق اۋداندىق گازەتىن جەكەمەنشىككە بەرىپ, كەزدەيسوق ادامنىڭ قولىنا ۇستاتا سالدى. گازەت قۇلدىراپ كەتتى. پروكۋراتۋرا ارقىلى گازەتتىڭ سۇلدەرىن الىپ, تاقىر جەردەن ءىستى قايتا باستادىق. سەبەبى, قانشا تۇرمىس اۋىر بولعانىمەن, ادامدار اقپارات اشتىعىنا شىدامايتىن سەكىلدى, –دەيدى گازەت رەداكتورى ماريا ساپاروۆا.
ماريا ابۋتالىپقىزى «دەلا ي ليۋدي» دەپ اتالعان اۋداندىق گازەتتىڭ الدىمەن اتىن «اينا» دەپ وزگەرتتى. اتى وزگەرگەن باسىلىمنىڭ ەندى زاتىن دا وزگەرتۋ قاجەت ەدى. 90-جىلدارى اۋىل شارۋاشىلىعى ابدەن تۇرالاعان كەزدە اۋدانداردا گازەتتى قارجىلاندىراتىنداي مىقتى بيۋدجەت بولعان جوق. گازەتتى ساقتاۋ ءۇشىن ونى جەكەشەلەندىرۋ كەرەك بولاتىن. 2001 جىلى ماريا ابۋتالىپقىزى «اينا» قارابالىق اۋداندىق گازەتى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىن قۇردى. قارجى بولماسا گازەت شىقپايدى, سوندىقتان جارناما جاعىن كوبەيتۋگە, قارجى كوزدەرىن ىزدەۋگە تۋرا كەلدى. قارجى ۇنەمدەۋ ءۇشىن رەداكتسيا ۇجىمى گازەتتى وقىرماندارعا پوشتا ارقىلى ەمەس, وزدەرى جەتكىزىپ بەرۋدى ۇيىمداستىردى. ول ءۇشىن ءار اۋىلدان اۋدانعا قاتىنايتىن جەكە ادامدارمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن, شارۋاشىلىق باسشىلارىمەن كەلىسىمدەر جاسادى. جۇرتتىڭ نارىققا ءالى مويىنسۇنا قويماعان كەزى. شارۋاسى شايقالعان اۋىلدا كاسىپكەرلىك ەندى قىلاڭ بەرە باستاعان بولاتىن. گازەتكە جارناما نەگىزىنەن كاسىپكەرلەردەن تۇسەتىنىن نارىق ۇستانىمىن تۇسىنگەن ادام باعامدار ەدى. رەداكتسيا ۇجىمى اۋداندا ەندى پايدا بولا باستاعان كاسىپكەرلىك وكىلدەرىن شاقىرىپ, ولارعا ءوز ءىسىن, تاۋارىن جارناما جاساۋدى وقىتتى, ترەنينگتەر, ويىن فورماسىنداعى ساباقتار وتكىزدى. گازەت وقىرماننىڭ الدىندا ءجۇردى, ول كەرەگىن «اينادان» تاباتىنداي, اقىلداسۋعا «ايناعا» جۇگىنەتىندەي ەتۋدى ماقسات ەتتى.
2000 جىلدان باستاپ, ەلىمىز ەكونوميكاسى كوتەرىلۋگە بەت الدى. مۇنى قارابالىقتىقتار دا سەزىنە باستادى. سول جىلدارى ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ سول كەزدەگى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىن باسقارعان گۇلنار اسانباەۆا ۆاشينگتونداعى حالىقارالىق جۋرناليستەر ورتالىعىنىڭ (ICF) قازاقستانداعى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىنە ارنالعان كاسىبي وقىتۋ باعدارلاماسىنا قاتىسۋعا وبلىستان جۋرناليستەر تارتتى.
– گۇلنار دوسقاليقىزىنا بۇگىنگە دەيىن العىسىم شەكسىز. ءبىز وسى باعدارلاما اياسىنداعى كونكۋرسقا قاتىستىق. 60 قاتىسۋشىنىڭ اراسىنان جەڭىمپاز بولعان 8 ءجۋرناليستىڭ ءبىرى بولدىم. 2004 جىلى ورتالىق 8 ءجۋرناليستى امەريكاعا الىپ بارىپ, ءار شتاتتارعا ءبولىپ, سونداعى گازەتتەردە تاجىريبەدەن وتكىزدى. مەن ۆەرمونت شتاتىنداعى «The Chronicle» دەگەن شاعىن گازەتتە بولدىم. شاعىن دەگەن گازەتتىڭ 8 مىڭ تيراجى بار, 48 بەت بولىپ شىعادى. مەن قارابالىق اۋداندىق «اينا» گازەتىندەگى ءوزىمىزدىڭ جۇمىستى امەريكالىق گازەت تاجىريبەسىمەن سالىستىردىم. ولار دا گازەتتى ءومىردىڭ شىنايى ايناسى دەپ بىلەدى ەكەن. كۇندەلىكتى جاڭالىقتارعا كوپ ءمان بەرەدى, گازەتتىڭ ءوتۋىن, تارالىمىن قاداعالايدى. بىزدە ول جىلدارى ينتەرنەت ەندى-ەندى كورىنە باستاعان ەدى, ال «The Chronicle» گازەتىنىڭ سايتى بار ەكەن, ينتەرنەت-رەسۋرستارى بولدى. ءبىزدىڭ «اينا» گازەتى ول كەزدە اۋىر داعدارىستان كەيىن اياعىنان ەندى تۇرىپ كەلە جاتقان ەدى. سونىڭ وزىندە ولار ءبىزدىڭ كەيبىر تاجىريبەلەرىمىزگە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى. مىسالى, گازەتتى پوشتاسىز, رەداكتسيانىڭ ءوزى تاراتادى دەگەندە تاڭىرقاۋىن جاسىرعان جوق. ال مەن ولاردان باسەكەگە قابىلەتتى بولۋ كەرەك دەگەن تۇسىنىككە تۇشىنىپ قايتتىم جانە ولار قارجى تابۋدى جولعا قويعان. گازەت جارناماعا ءنومىر سايىن گازەتتىڭ تەڭ جارتىسىن بەرەدى. سونىمەن قاتار, امەريكالىق جۋرناليستەر شاعىن, وڭىرلىك گازەتتەردىڭ ماقالالارى ىلعي دا قىزىق بولادى دەپ ەسەپتەيدى. ولار ماعان ونى «وڭىرلەردە ادامدار ءبىرىن-ءبىرى تانيدى, ولار ءۇشىن تانىستارى تۋرالى گازەتتەن وقىعان ماقالانىڭ بارلىعى دا قىزىق, ءوتىمدى» دەپ ءتۇسىندىردى. قاراپ وتىرسام, راسىن دا سولاي ەمەس پە؟–دەيدى ماريا ساپاروۆا.
وقىرمان مەن گازەتتىڭ مۇددەسى ءبىر
ماريا ابۋتالىپقىزى گازەتتى دامىتقاندا الدىنا ەكى ماقسات قويدى. وقىرمانمەن ەتەنە ارالاسۋ جانە قارجىنىڭ قيىندىقسىز كەلۋىن ويلاستىرۋدى كوزدەدى. وقىرمان نازارىن اۋدارۋ ءۇشىن, ارينە جاقسى ماقالا كەرەك, وعان داۋ جوق. وقىرماندى ويلانتقان, كوكەيتەستى ماسەلەلەردى كوتەرەتىن قالامى ۇشقىر جۋرناليستەردى جينادى. «اينا» ۋاقىتتىڭ, زاماننىڭ, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ ايناسى بولعاندىقتان, گازەت ءۇشىن دە, وقىرمان ءۇشىن دە ۇساق-تۇيەك ماسەلە جوق, بارلىعى دا ماڭىزدى. اقپارات جەدەلدىگىن, جاڭالىقتاردىڭ بارىنشا الۋان تاقىرىپتا, قىزىقتى بولۋىن العا قويدى. رەداكتور ماريا ساپاروۆا رەداكتسيا جانىنان مۇگەدەك بالالارعا قۇقىقتىق, مورالدىق جانە ماتەريالدىق قولداۋ كورسەتەتىن «مەيىرىم مەن ءۇمىت ساۋلەسى» اتتى قوعامدىق قور قۇردى. جىل سايىن مۇگەدەك, اۋرۋ بالالاردى شەتەلگە نەمەسە استاناعا اپارۋ ءۇشىن اۋدان تۇرعىندارىنان اقشا جينالادى, ال گازەت وسى قورعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەدى. اۋداندىق گازەت بەتىندە اۋرۋ بالا نەمەسە باسىنا قايعىلى ءىس تۇسكەن, وقىس جاعدايعا ۇشىراعان جاندار تۋرالى وقىعان تۇرعىندار تاپقان-تايانعانىن الىپ, رەداكتسياعا كەلەدى. مىسالى, قازىر ون ءتورت جاسقا كەلگەن ياروسلاۆا ولەينيككە وسى جىلدار ىشىندە بىرنەشە وپەراتسيا جاسالدى. لەيپرا اۋرۋىمەن تۋعان قىزدىڭ بەت الپەتىن قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن تاعى دا وپەراتسيا جاسالۋى ءتيىس.
– ياروسلاۆانى ەكى ايلىعىنان باستاپ, ءبىزدىڭ وقىرماندار جاقسى بىلەدى. «كوپ تۇكىرسە – كول» دەمەي مە حالقىمىز؟ ونى قانشا رەت وپەراتسياعا اپارسا, سونشا رەت كومەك بەرىلدى. اقشالاي كومەكتى اتا-اناسى قىزىنىڭ ەمى بىتكەنشە استانادا ۋاقىتشا پاتەر جالداۋىنا, تاماعىنا, جول اقىسىنا جۇمسايدى. مۇنداي مىسالدار بىزدە وتە كوپ. مىسالى, بالالارى مۇگەدەك وتباسىنىڭ ۇيىنە پەشىنە دەيىن الىپ, كوگىلدىر وتىن كىرگىزىپ بەردىك, ونىڭ بارلىعى دا قارجىعا كەلىپ تىرەلەتىنى تۇسىنىكتى, – دەيدى ماريا ابۋتالىپقىزى.
وسى قورعا قارجى ءتۇسىرۋ ماقساتىمەن اۋداندا جىل سايىن «رومانس كەشى» وتەدى. گازەت اكتسياسىنىڭ ارقاسىندا وتەتىن كونتسەرتكە اۋدانداعى نەبىر تالانتتار, كاسىبي انشىلەر قاتىسادى. وسى كونتسەرتتەن تۇسكەن قارجىنىڭ بارلىعى قورعا تاپسىرىلادى. قارابالىق اۋدانى ورتالىعىنداعى №1 ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى كوركەم ايتباەۆانىڭ باستاماسىمەن سوڭعى 3-4 جىلدا ۇلكەن كونتسەرت قايىرىمدىلىق اكتسياسى رەتىندە وتەدى. وعان مەكتەپ وقۋشىلارى جانە ولاردىڭ اتا-انالارى مەن ۇستازدارى قاتىسادى. كونتسەرتتەن تۇسكەن قارجىنىڭ شەتى سىنباستان «مەيى-
ءرىم مەن ءۇمىت ساۋلەسى» قورىنا قۇيىلادى. اكتسيا وقىرماندى گازەتكە جاقىنداتا تۇسەدى.
جاقسى مەنەدجەرى بار گازەت رەداكتورى ارقاسىن تاۋعا سۇيەگەندەي ەكەن. ماريا ابۋتالىپقىزى تەك جارنامامەن اينالىساتىن جەكە ءبىر مامان ۇستاپ وتىر. ول قارابالىقتا جارنامانىڭ ء«يىسى شىعاتىن» ورىننىڭ بارلىعىن بىلەدى, ادامدارمەن سويلەسە الادى. قارجى تابۋعا ابدەن توسەلگەن. وبلىستاعى باسقا ءبىر گازەتتە دە مۇنداي تاجىريبە جوق. اپتاسىنا ءبىر رەت 16 بەت بولىپ شىعاتىن گازەتتىڭ جارتىسى جارناما مەن اۋدان اكىمدىگىنىڭ ءتۇرلى اكتىلىك قۇجاتتارىنا بەرىلەدى. قالعاندارى جۋرناليست, ديزاينەر, جازىلىم جونىندەگى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى الاڭداماي تىكەلەي ءوز جۇمىسىنا كوڭىل بولەدى. مۇنىڭ سىرتىندا گازەتتى وقىرماندارعا جەتكىزەتىن 38 پوشتاشى بار.
گازەت ءتىلشىسى تاتيانا ماكاروۆا ەلىمىزدەگى گەندەرلىك ساياساتتى قارابالىق اۋدانى مىسالىندا تالداپ جازعان بولاتىن. بۇل كوپشىلىك اراسىندا پىكىرتالاس تا تۋعىزدى. مىنە, اۋداندىق گازەتتەگى جاقسى ماقالانىڭ اۆتورى وبلىس دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىندا شۆەتسياعا بارىپ كەلدى. ال قازاق تىلىندە ماقالا جازاتىن جۋرناليست دينارا وتەشەۆا ورىس, قازاق تىلدەرىن جاقسى مەڭگەرگەن.
– گازەت رەداكتسياسىندا قىزۋ جۇمىس قايناپ جاتادى. كورشى چەليابى وبلىسىنىڭ اۋداندىق گازەتتەرىمەن ارالاسامىز. رەسەيدە جىل سايىن قارا تەڭىزدىڭ جاعاسىنداعى دوگامىس قالاسىندا 3 مىڭ ءجۋرناليستىڭ باسىن قوساتىن اۋداندىق جانە قالالىق گازەتتەر فەستيۆالى وتەدى. سوعان دا قاتىستىق. وندا كوپ ماسەلەلەر ايتىلادى. ءبىزدىڭ گازەتتى پوشتاسىز تاراتاتىن تاجىريبەمىز رەسەيلىكتەرگە دە قاتتى ۇنادى,–دەيدى ماريا ابۋتالىپقىزى.–وسىدان ەكى جىل بۇرىن چەليابى وبلىسىنداعى اۋداندىق گازەتتەر رەداكتورلارىن مەن دە قارابالىققا شاقىردىم, ەكسكۋرسيا جاساتتىق. ولار دا بىزدەگى تاماشا ىستەردى كورىپ تاڭدانىستى, ءبىزدىڭ گازەت تاجىريبەسىندەگى وزىق ۇلگىلەردى الاتىنىن ايتتى.
قازىر باسەكەنىڭ زامانى. باسەكەدە بايگەدەن قالۋعا بولمايدى, ايتپەسە نارىق يىرىمىندە تۇنشىعىپ قالاسىڭ. سول ءۇشىن «اينا» گازەتى قازىر ينتەرنەت رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانادى, سايتىن تۇرلەندىرەدى. گازەت اپتاسىنا ءبىر رەت شىققان سوڭ, جاڭالىقتاردىڭ بارلىعىن سايتقا سالىپ وتىرادى. «اينانىڭ» سايتىن وبلىستا, رەسپۋبليكادا پايدالاناتىندار از ەمەس. شەكارادا جاتقان اۋداندىق گازەتتىڭ تيراجى بۇگىندە 4300 دانانى قۇرايدى. بۇل اۋداننىڭ ءاربىر بەسىنشى ادامى باسىلىمدى جازدىرىپ الادى دەگەن ءسوز. بۇل – وڭىردەگى اۋداندىق, قالالىق باسىلىمدار اراسىنداعى جاقسى كورسەتكىش. باسپاسوزگە جازىلۋ ناۋقانى وزگەلەرگە قاراعاندا قارابالىقتا جاقسى جۇرەدى. ويتكەنى, رەداكتسيا مەن وقىرمان اراسىندا تىعىز بايلانىس بار. «اينا» دەسە – اينا بولىپ وتىرعان گازەتكە وقىرماندار ىنتا-ىقىلاسىمەن جازىلادى.بۇل ىزدەنىسى كوپ رەداكتوردىڭ تۇپكى ماقساتى بولاتىن.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي وبلىسى,
قارابالىق اۋدانى
