قازاق ەلىنىڭ دەربەس ەل بولىپ جەتىلگەنىن, وركەندەگەنىن ماقتانىشپەن كەۋدەسىن كەرە ايتا الاتىن قازاق ۇرپاعى بۇگىن قالىپتاستى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ از ۋاقىت ىشىندەگى قول جەتكىزگەن تەڭدەسسىز تابىستارى, بىرىنشىدەن, الەم كارتاسىندا بولماعان مەملەكەت – تاۋەلسىز قازاقستان قۇرىلدى, مەملەكەتتىك شەكارامىز حالىقارالىق دەڭگەيدە بەكىتىلىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ كونستيتۋتسيا نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان ءتيىمدى جۇيەسى قۇرىلىپ, زاماناۋي قارۋلى كۇشتەر مەن قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە يە بولدىق. ەكىنشى – ءانۇرانىمىزدى دۇنيەجۇزىنىڭ كوگىندە اۋەلەتتىك, ەلتاڭبامىزدى ماڭگىلىك مورگە اينالدىردىق, ءتول تەڭگەمىزدى ەنگىزىپ, مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدى الەمنىڭ ەڭ بيىك مىنبەلەرىنەن سويلەتتىك. سونىمەن قاتار, قازاقستان – ىنتىماقتاستىقتىڭ بارلىق ماسەلەلەرى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىكتى ارىپتەس بولىپ تابىلادى. ءۇشىنشى – جەتەكشى حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا, ەلىمىز الەمگە قازاقستاننىڭ «ەكونوميكالىق عاجايىبىنىڭ» جارقىن ۇلگىسىن كورسەتتى. اتاپ ايتار بولساق: دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ «Doing Business» رەيتينگى بويىنشا, قازاقستان ءبىر جىلدا 51-ورىننان 35 – ورىنعا سەكىردى; الەمدىك ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سوڭعى 50 جىلدا بولعان ءىرى وقيعانىڭ ءبىرى ول – قاشاعان مۇناي جانە گاز كەنىشىنىڭ ىسكە قوسىلۋى. ءتورتىنشى – «مەن – قازاقستاندىقپىن, بۇل – مەنىڭ ەلىم, مەن مۇندا باقىتىمدى تاپتىم!» – دەپ ايتا الاتىن ادىلەتتى مەملەكەتتىك قوعامدى ورناتتىق. بەسىنشى – استانا-پلانەتامىزدا XXI عاسىردا فانتاستيكالىق پايدا بولعان ءبىرىنشى ەلوردا بولدى. التىنشى – ەكونوميكالىق عاجايىپتىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى جاقساردى; كەدەيشىلىك شەگىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى 12,5 ەسەگە, ياعني 2,5 پايىزعا دەيىن ازايدى; جۇمىسسىزدىق 2,6 ەسەگە قىسقاردى; ورتا ەسەپپەن سوڭعى 5 جىلدا 270 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى; ورتا ەسەپپەن ەڭبەكاقى مەن زەينەتاقى 10 ەسەدەن استامعا ۇلعايىپ, اۋىلدى كوتەرۋدىڭ اۋقىمدى باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ اۋىلدىقتاردىڭ تۇرمىس دەڭگەيى ءوستى; تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى ساياساتتىڭ ارقاسىندا 1 ميلليوننان استام وتباسىنىڭ باسپانا جاعدايى جاقساردى; ەلىمىز بويىنشا 2700-دەن استام بالاباقشا مەن جەكەمەنشىك شاعىن ورتالىقتار اشىلىپ, ەلىمىزدىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە 1350 مەكتەپ جاڭادان بوي كوتەردى. جەتىنشى – الەمدىك دەڭگەيدەگى نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەت بىلىكتى دە ءبىلىمدى العاشقى ماماندارىن دايىنداپ شىعاردى; بارلىق وڭىرلەردە 20 زياتكەرلىك مەكتەپ اشىلدى; «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا 12 مىڭ جاس ورەنگە الەمنىڭ ەڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا ستيپەنديا بەرىلدى. سەگىزىنشى – وسى ۋاقىتتا 1300-دەن استام دەنساۋلىق ساقتاۋ نىسانى سالىنىپ, ولار ەڭ زاماناۋي قۇرالدارمەن جابدىقتالدى; ءبىزدىڭ ەلىمىز جاساندى جۇرەك ترانسپلانتاتسياسىنىڭ ۇزدىك ءادىسىن ەنگىزدى. توعىزىنشى – بۇگىندە ارمەنيا, بەلارۋس, قىرعىزستان جانە رەسەيمەن بىرگە ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا قاتىسۋدا; الەمنىڭ ونداعان مەملەكەتى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقپەن, سونىڭ ىشىندە ەركىن ساۋدا ايماعىن قۇرۋ ارقىلى ىنتىماقتاستىقتى قالىپتاستىردى. ەۋرازيالىق ينتەگراتسيانىڭ ماڭىزدى اسپەكتىلەرى اوسشك جانە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى الەمدىك دەڭگەيدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇيىمدار قۇرىلدى. ونىنشى – الەمدىك جەتەكشى ساياساتكەرلەر مەن حالىقارالىق ساراپشىلار قازاقستاندى جاھاندىق انتيادرولىق قوزعالىستىڭ كوشباسشىسى جانە جۇيەلى بىتىمگەرشى رەتىندە مويىندايدى. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى كۇنىنەن باستاپ-اق بۇكىل الەمدى قامتيتىن يدەيالار جارىق كورۋدە. يادرولىق ارسەنالدان باس تارتىپ, سەمەيدەگى يادرولىق سىناق پوليگونى جابىلدى. وسى وقيعامەن بايلانىستى اتاۋلى كۇن بۇكىل الەمدە يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە اتالىپ وتەدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ شيرەك عاسىرلىق بەلەسىنىڭ نەگىزگى ءتۇيىنى ەل دامۋىنىڭ باستى بەس يدەولوگياسىنا سۇيەندى. ولار: بوستاندىق, بىرلىك, تۇراقتىلىق, جاسامپازدىق جانە وركەندەۋ.
مەن بۇل ون وزگەشەلىكتى نەگە ءتىزدىم دەگەنگە كەلەر بولسام, ەل تىرەگى بولعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كەمەل ەڭبەگىن, اقىل-پاراساتىن كورسەتۋ ەدى. بۇل ۇلى وقيعالار, ۇلى ەڭبەك ەمەس پە؟!
مەملەكەت باسشىسى 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى جۇزەگە اسىرۋ بويىنشا «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداۋدىڭ تاجىريبەلىك كەزەڭى باستالعانىن حالىققا جاريا ەتتى. بۇل اسا ماڭىزدى قۇجاتتا كاسىبي مەملەكەتتىك اپپارات قۇرۋ, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, يندۋستريالاندىرۋ جانە ەكونوميكالىق ءوسىم, بىرتەكتىلىك پەن بىرلىك, ەسەپ بەرەتىن مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ سياقتى بەس ينستيتۋتتسيونالدى رەفورما بەلگىلەنگەن. بۇل رەفورمالاردا ءبىزدىڭ ەلىمىز العا قويعان نەگىزگى ماقساتى – قازاقستاندى الەمنىڭ ەڭ وزىق 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسۋ مەحانيزمدەرى بەلگىلەنگەن.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان – 70-تەن استام حالىقارالىق ۇيىمدارعا مۇشە. ەلىمىزدىڭ اسا ىقپالدى حالىقارالىق ۇيىمدار – ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى مەن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى – قازاقستاننىڭ جوعارى بەدەلىن ايعاقتايدى.
بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 70-ءشى سەسسياسىندا «قازاقستاننىڭ جاھاندىق ستراتەگيالىق باستاما-2045» جوسپارىن جاساۋ باستاماسى جاريا ەتىلدى. بۇل جوسپار سوعىستار مەن جانجالداردىڭ تۇبەگەيلى سەبەپتەرىن جويۋدى كوزدەيدى. قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەردىڭ ىشىندە ءبىرىنشى بولىپ نارىقتىق ەكونوميكالىق مەملەكەت رەتىندە تانىلدى. قايتالاپ ايتامىن, بۇل دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر.
ءبىز ەندىگى اڭگىمەنى رۋحاني جاڭعىرۋعا قاراي بۇرساق دەيمىز. اتا-بابالارىمىزدىڭ ارمانداعان سوناۋ عاسىرلار قويناۋىندا كۇلتەگىن يدەياسىنىڭ نەگىزىندە جازىلعان «ماڭگىلىك ەل» ۇعىمىن جالپىۇلتتىق يدەياعا اينالدىرىپ, ەلدىگىمىزدىڭ XV عاسىرلىق تامىرىنا ءنار بەردىك, ماڭگى جاسىل ەتىپ گۇلدەندىردىك. وسىناۋ ارشىندى قادامداردىڭ بارشاسى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستاندى «ماڭگىلىك ەلگە» اينالدىرۋداعى ابىرويلى ىستەردى « ۇلى دالا» ەلىنىڭ كەلەشەگىن كەڭەيتە تۇسەتىنى اقيقات.
وسى جوعارىدا ايتىلعان ۇلى تابىستاردى جالعاستىرىپ, دامىتىپ سونى حالىقتىڭ بويىنا ءسىڭىرۋ ماقساتىندا ەلباسى قازاق ەلىنىڭ ماڭگىلىك بولۋىنا, ونىڭ ىرگەتاسىن قالاعان تابىستارىن ءارى قاراي دامىتۋدا قازاق حالقىنا مىناداي جولداۋ ارنادى:
ءبىرىنشى – رۋحاني جاڭعىرۋ; ەكىنشى – تۋعان جەر; ءۇشىنشى – سانا; ءتورتىنشى – پراگماتيزم; بەسىنشى – «نۇرلى جول».
ەلباسى بولاشاققا باعدار رەتىندە «رۋحاني جاڭعىرۋ» يدەياسىن ورتاعا سالدى. ۇلت رۋحىنىڭ ارقاۋى نەدە؟ كەيىنگى جاستاردىڭ تۇسىنبەۋى, ونى رۋحاني جاڭعىرۋدى بىلمەۋى جايلى اقپاراتتىق جۇيەدە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جەتكىزىلمەگەن.
تۋعان جەردىڭ ەرەكشەلىگىن كورسەتۋ, ادەت-عۇرىپتى جاڭعىرتۋ اقپارات كوزدەرىندە ءجيى كوتەرىلەدى, ونىڭ جاڭعىرۋى دەگەن نە؟ وركەندەگەن ەلدەردەگى اقىل-وي يەسىنىڭ جوعارى ساتىسىنداعى قالىپتاسقان ءداستۇر.
«ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران». جالپى, ۇلتتىق يدەيا قانداي ۋاقىتتا داميدى؟ ۇلتتى كەمسىتۋدەن ۇلتتىق رۋح ويانىپ, ۇلتتىق سەزىم پايدا بولادى. نامىسسىزدىقپەن كۇن كەشىپ, 300 جىل رەسەيدىڭ قول استىندا بولدىق. نامىستى تۋىنداتاتىن, ونى قوزعايتىن اسەر بولمايىنشا, قالىپتاسقان وي-سانا كەيىنگى ۇرپاققا رۋحاني ازىق بولا المايدى. ءبىزدىڭ ويشىلدارىمىز, ابىزدارىمىز وي-سانانىڭ دامۋىنا ىقپال ەتىپ, جاڭالىق اشۋعا يتەرمەلەگەن. ول جاستاردى ىلعي دا ز ۇلىمدىقپەن كۇرەسۋگە, ونى وزگەرتۋگە, جاڭارتۋعا باعىتتاعان. ونى ءوزىنىڭ بولاشاق ومىرىنە پايدالانا بىلۋىنە جول سىلتەگەن. قازىر سانانىڭ وي-ءورىسى قاتتى دامىعان. ءتىپتى, سانانىڭ توقىراۋ كەزىنىڭ دالەلى رەتىندە عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ تۋىنا اكەلگەن. ارقاشاندا سانانىڭ دامىعان كەزىندە ادامداردىڭ الەۋمەتتىك دەڭگەيدەگى بۇگىنگى بولىپ جاتقان كەلەڭسىز سوعىستاردىڭ شەشىمىن تابۋعا, سوعىسپەن ەمەس كەلىسىممەن ادامنىڭ ساناسىنىڭ كەلىسۋىمەن ۇشتاستىرا ءبىلۋ كەرەك. سانا وسى ارقىلى كەلەڭسىزدىكتى جەڭە بىلۋگە ۇمتىلادى. مىسالى, الەمدەگى بولىپ جاتقان ءتۇرلى وقيعالار تۇسىنىكتى جەتكىزىلىپ, ءبىلىمنىڭ نەگىزىنە سۇيەنە وتىرىپ شەشىلۋى ءتيىس. سيريا ماسەلەسىن شەشۋدىڭ جولىن تابۋدا, ءبىر كەلىسىمگە كەلتىرۋ ماقساتىندا استانادا ءۇش رەت باس قوسۋ بولدى. مۇنداعى باستى تۇجىرىم قازاقتىڭ ەرتە كەزدىڭ وزىندە ەل ارالىق داۋدى ورتاق كەلىسىممەن شەشكەنىن اڭعارتۋ بولسا كەرەك.
سانانىڭ ەڭ جەتىلگەن ءتۇرى – ورتاق كەلىسىمگە كەلۋ. سانا ارقاشاندا بىلىكتىلىكتەن, بىلىمدىلىكتەن دامىپ ءوربيدى. كەز كەلگەن عىلىم سالاسىنىڭ ويشىلدارى, سانانىڭ جەتىلۋىنە ۇلەس قوسقان.
سانانىڭ وزگەرىسى مىنادا: ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناس جاساۋدا توماعا تۇيىق ءوز ءتىلىمىزدىڭ اياسىندا دا باسقا ەلدەرمەن قاتىناس جاساۋىمىزعا دا بولار ەدى. بىراق دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكالىق تەرميندەرى اعىلشىن تىلىندە بولعاندىقتان كوپ مەملەكەتتەر ساۋدا-ساتتىقتىڭ, وندىرىستىك قارىم-قاتىناستىڭ بارلىعىن دا اعىلشىن تىلىندە جۇرگىزىپ وتىر. دەگەنمەن, ولار وزىندىك ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن دە ساقتاي بىلگەنىن ايتا كەتەيىك.
قازاقتىڭ ءبىر كەزدە قولدانۋ اياسىنان شىعىپ قالعان لاتىن ءارىپى بولاشاق جاستاردىڭ نەگىزگى قورى بولىپ تابىلاتىن يدەيانىڭ قايتا تۋى, سونىمەن بىرگە ۇلتتىق سانامىزدى جاڭعىرتا وتىرىپ, ەلدىڭ وزگەرۋىنە ۇلكەن جول اشارى حاق. سونىڭ ايعاعى رەتىندە ءبىز توماعا-تۇيىقتان قۇتىلىپ, الەمدىك دەڭگەيدەگى دامىعان ەلدەردىڭ جاڭالىعىن الىپ يگەرۋگە بولادى. سول كوپ تىلدىلىكتى يگەرە وتىرىپ, سونىڭ ىشىندە اعىلشىن تىلىنە باسىمدىق بەرىلدى. بۇل ەلباسىنىڭ وسى ماقالاسىندا ايتىلعان, كەز-كەلگەن دامىعان ەلدىڭ تەحنيكاسىنىڭ, عىلىمىنىڭ, ساۋدا قارىم-قاتىناسىنىڭ تەتىگىن ءبىلۋ ءۇشىن اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋىمىز – مىندەت.
وسىنداي جاعدايدا ءبىزدىڭ دە ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى ساقتاي وتىرىپ, شەت ەلدەرمەن ەكونوميكالىق قاتىناستا سول ەلدىڭ ءتىلىن بىلۋگە, ۇيرەنۋگە اسىرەسە تەحنيكالىق پروگرەستىڭ نەگىزى اعىلشىن تىلىندە جاتقاندىقتان ۇعۋىمىز كەرەك. قازىر ءبىلىم جانە عىلىم جۇيەسىنە اعىلشىن ءتىلىن ەنگىزۋ, سول سياقتى اعىلشىن ءتىلىن ساياسات ءۇشىن ەمەس, ەكونوميكالىق دامۋدىڭ دارەجەسىن انىقتاپ, دامىتۋ كەرەكتىگى بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىنان تۋىنداپ وتىر. اسىرەسە, بۇل ماڭگىلىك ەل بولۋدىڭ تۇراقتىلىعىن, ەكونوميكالىق جەتىلۋىن, باسەكەلەستىكتىڭ ءتۇيىنىن شەشەتىن باعىت. بۇعان بايلانىستى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇلكەن شارالار جۇرگىزىپ جاتىر.
جوعارىدا ايتىلعان يدەيالاردىڭ نەگىزى ءوز ەلىڭنىڭ تابيعي ەرەكشەلىگىن, تۋعان جەردىڭ قاسيەتىن جەتكىزە وتىرىپ, كيەلى جەرىڭدى ماداقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدىردى.
ءبىلىمنىڭ دامۋىن قاراپايىمنان باستاپ, ارتىنان كۇردەلەندىرىپ, جەتىلدىرىپ, جانداندىرىپ ۇشتاستىرا ءبىلۋ كەرەك. قازىرگى جاستاردىڭ نەلىكتەن مەكتەپ وقۋلىعىن وقىمايتىنى ماسەلە بولىپ تۇر. وتباسىندا كىتاپ وقۋدى دارىپتەپ قالىپتاستىرۋدىڭ ورنىنا «iPad» «جۇمىس» جاسايدى. بالالار ءوز بەتىمەن وقىپ ءبىلىپ, ۇلتتىڭ وتكەن تاريحىن تانۋعا, كونە ادەبيەتتەردى بىلۋگە تىرىسپايدى.
قازىرگى كەزدە وي-سانامىزدا, ەكونوميكانىڭ ءار سالاسىندا قولدانىلاتىن تەرميندەردى بىلمەي, ونىڭ ءوسۋ جولدارىن ەسكەرمەي, جۇمىس ءبىر جاقتى قاراستىرىلاتىنىن جوققا شىعارا المايمىز.
نارىقتىق ەكونوميكا دامۋىنىڭ زاڭدىلىقتارى حالىققا دۇرىس ناسيحاتتالماۋ جاعى دا بارشىلىق. قالدىقسىز تەحنولوگيانى ۇقساتۋدى ۇيرەنۋدى تولىق مەڭگەرە الماي كەلەمىز, مىسالى, قازاقستانداعى جەڭىل ونەركاسىپتىڭ قۇلدىراۋى كەرەمەت قازىنا قويدىڭ ءجۇنىن وڭدەيتىن ونەركاسىپ تەحنولوگيالارىنىڭ بولماۋى ويلاندىرادى. بۇل تازا تابيعي شيكىزاتتى تەك ورتەپ جىبەرەتىن بولدىق. نارىقتىق ەكونوميكانى جەتە تۇسىنبەگەندىكتەن ءاربىر قوجالىقتاعى شارۋاشىلىقتان تۇسەتىن پايدا مەن ونىڭ ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋداعى تيگىزەتىن اسەرىندە وڭدىرا الماي كەلەمىز. ايتالىق, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە تيگىزەتىن پايداسى ءبىر عانا ءسۇتتىڭ وزىنەن الىناتىن ءونىم تۇرلەرىنىڭ تيىمدىلىگىن بىلەتىن ءاربىر قوجالىقتا ماماندانعان مەنەدجەرلەر بولۋ كەرەك. مىسالى, تۇيەقۇستان, ەتتى-ءسۇتتى ءىرى قارا مالدان تۇسەتىن ونىمدەردىڭ ەكونوميكانى دامىتۋداعى ءرولىن بىلمەي دامىتۋعا بولمايدى. ول حالىققا, سول حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋگە نە بەرەدى؟
كوپ جاعدايدا ءونىمنىڭ ءوسىمى عانا ەسەپتەلەدى. ال ونىڭ بولاشاعىن, تۇراقتى دامۋىن ەسكەرمەيدى. ءسويتىپ, جەردى توزدىرادى, مالدىڭ جەم-ءشوپ قورىن ازايتادى.
مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبىمىز, شەتەلدەرگە بەرەتىن تاۋارلارىمىزدىڭ ساپاسى جاقسى بولۋ كەرەك. مىسالى, اكادەميك ت.شارمانوۆ جەتەكشىلىگىمەن جىلقى سۇتىنەن ءارتۇرلى ونىمدەر – بالمۇزداق, بيوايران, ءبيوسۇت, بالالارعا ارنالعان ءسۇت-ىرىمشىك ونىمدەرى جاسالىپ, ساتىلۋدا جانە ول كەڭىنەن ناسيحاتتالۋدا. بۇل – ساۋدا-ساتتىق نارىعىنىڭ ەكونوميكالىق جولى اشىلادى دەگەن ءسوز.
قازاقستاندا شىعارىلاتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ, تاماق ونەركاسىبىنىڭ ونىمدەرىنىڭ وزىندىك قۇنى وتە جوعارى. حالىقتى نارىقتىق ەكونوميكامەن ساۋاتتاندىرۋ كەرەك. ەلباسىنىڭ «پراگماتيزم – ءوزىڭنىڭ ۇلتتىق جانە جەكە بايلىعىڭدى ناقتى ءبىلۋ, ونى ۇنەمدى پايدالانىپ, سوعان سايكەس بولاشاعىڭدى جوسپارلاي الۋ, ىسىراپشىلدىق پەن استامشىلىققا, داڭعويلىق پەن كەردەڭدىككە جول بەرمەۋ دەگەن ءسوز» دەپ ناقتى اتالىپ وتكەن.
مەن «قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» دەپ اتالاتىن كىتاپ جازدىم. ەڭبەكتىڭ جازىلۋ ماقساتى «جەر تاريحى – ەل تاريحى» بولعاندىقتان مەنىڭ بۇكىل عىلىمي ەڭبەگىم قازاق ەلى تابيعاتىنىڭ قالىپتاسۋى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە ارنالعاندىقتان, سوناۋ كونە داۋىردەن قازاقستان جەرى جايلى بەرىلگەن ماعلۇماتتاردى جيناقتاپ, ونى قازاق ەلىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىمەن بايلانىستىرۋ. «قازاق ەلى – ماڭگىلىك ەل» دەگەن مۇنداي تاريحي شەشىمگە كەلۋگە ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىك الۋىمەن ونىڭ وتكەنى مەن بۇگىنگىسى تۇگەندەلىپ, ىرگەتاسىنىڭ قالانۋى, الەمدىك دەڭگەيدە مويىندالۋى, قازاق حالقىنىڭ وزىندىك ۇلتتىق دارەجەسىنىڭ نىعايۋى مەن يندۋستريالدى-الەۋمەتتىك جاعدايى جاقسارعان وركەنيەتتى مەملەكەتتەردىڭ قاتارىنا جەتۋىمىز تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا عانا قول جەتكەن ۇلى تابىستارىمىز ەكەنى داۋسىز.
«قازاق ەلى», «ماڭگىلىك ەل» دەگەن اتاۋلاردىڭ ماعىناسى ءبىر-بىرىمەن مازمۇنداس, ءبىر ەلدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى ويلاردى جيناقتاپ كورسەتەتىن ۇعىمدار. ەرتە كەزدەن-اق سىرت ەل ءبىزدى «قازاق ەلى» رەتىندە مويىنداعانى, سولاي اتاۋدى قالىپتاستىرعانى تاريحتان بەلگىلى. قازاق ەلىن بۇرىن ەشكىم بىلمەسە, بۇگىن الەم تاعدىرىنا قاتىستى ماسەلەلەر ەلباسىنىڭ قاتىسۋىنسىز شەشىلمەيتىن بولعانىن دا كورىپ وتىرمىز.
سارىارقا تورىندە استانادا «قازاق ەلى» دەگەن مونۋمەنتتىڭ قويىلۋى, «ماڭگىلىك ەل» سالتاناتتى قاقپاسى پرەزيدەنتتىڭ سارا ساياساتىنىڭ ءتۇيىنى سەكىلدى «ماڭگى قازاق ەلى» دەگەن تۇجىرىممەن استاسىپ تۇر ەمەس پە؟!
ەلباسى اتىراۋ قالاسىنداعى زياتكەرلىك مەكتەپتىڭ وقۋشىلارىمەن كەزدەسكەندە, ولارمەن ادەمى اڭگىمە وتكىزدى. سونداعى اڭگىمەسىندە زيالى قاۋىم مەن شەنەۋىكتەردىڭ الدىندا دا ءوزىنىڭ بۇرىننان تولعانىپ جۇرگەن ويىن ورتاعا سالدى. جاس بۋىنداردى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋ, اتا-اناسىن قۇرمەتتەۋ, كەشەگى وتكەن ەل تۇلعالارىن جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرە وتىرىپ تاربيەلەۋدى العا تارتتى.
كەشەگى وتكەنىمىزگە ۇڭىلسەك, كەڭەس ۇكىمەتى, كەڭەس حالقى, كەڭەس قوعامىنداعى ۇعىمدار ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدى بىرىكتىرىپ كەلگەنىن بىلەمىز. بىراق ونىڭ ۋاقىتى وتكەن. وتكەندى سارالاماي, بولاشاققا جوسپار قۇرۋعا بولمايدى. سەبەبى, شىڭعىس ايتماتوۆ ايتىپ كەتكەندەي, ونداي ەل «ماڭگۇرتكە» اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. ورىستار «سۆەتايا رۋس» دەيدى, قىرعىزدار «قاسيەتتى قىرعىز ەلى» دەيدى. قىتايدى «اسپاناستى ەلى», جاپونيانى – «كۇنشىعىس ەلى» دەيدى». «قازاق ەلى» ۇعىمى دا وسى تىركەستەرمەن ۇندەسىپ جاتىر. قازاق ەلى دەگەن اتاۋ ءوزىنىڭ تاريحي تامىرىمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىقتان, ونى وتە ءساتتى شەشىم دەپ باعالاۋ كەرەك سەكىلدى.
«قازاق ەلى» دەگەن اتاۋ حالقىمىزدىڭ سيپاتىن ەرەكشەلەيتىن ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ ءوسىپ-ءونۋىن كورسەتەتىن جانە ولاردىڭ ماقتانىشىنا اينالاتىن ۇعىم ەكەنىن دالەلدەدى.
ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ءيميدجىن جاڭا ساتىعا كوتەرىپ, قازاقستاندا «جاسىل» ەكونوميكانىڭ وركەندەۋىنە جول سالاتىن ەكسپو-2017 حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كورمەسىن وتكىزىپ جاتقانىمىز قازاقستان ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە بولىپ تابىلادى.
بۇل دا ەلباسىنىڭ ەرەن ەڭبەگى دەپ بىلەمىن. ءيا, قازاق ەلى ماڭگىلىك ەلگە اينالىپ كەلەدى. ءتاڭىرىم ءتىل-كوزدەن ساقتاسىن!
ءاليا بەيسەنوۆا,
اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا جانە ەكولوگيا عىلىمي-ادىستەمەلىك ورتىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
