قازاقستاننىڭ جۇلدىزدى ساعاتى

14 قاڭتاردا ۆەنادا ەۋروپا­داعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتى­ماق­تاستىق ۇيىمى تۇراقتى كەڭە­سى­نىڭ وتىرىسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىعىنىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرى بولىپ, پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇيىمعا قاتىسۋشى مەملەكەتتەرگە ۇندەۋى ونىڭ باستى وقيعاسىنا اينالدى. ەقىۇ ءۇشىن بۇرىن-سوڭدى مۇنداي وقيعانىڭ بولماعاندىعىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنداعى وسى زامانعى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە جاسالعان تالداۋىنىڭ تەرەڭدىگى جانە بۇكىل قوعامداستىق ءۇشىن ستراتەگيالىق ءىس-قيمىل جوسپارى جونىندە شىن مانىندەگى تاريحي باعدارلامالىق ءسوزى ەلىمىزدىڭ ۇيىم ىشىندەگى “قارىم-قاتىناستار ەكولوگياسىن” قالپىنا كەلتىرۋگە, ەقىۇ-نىڭ بەلگىلى ءبىر داعدارىسىنا سوقتىرعان قاساڭدىقتار مەن قاتە تۇسىنىكتەردى, سەنىمسىزدىكتەر مەن كۇماندانۋشىلىقتى وزگەرتۋگە دەگەن بەرىك ۇمتىلىسىن كورسەتىپ بەردى. قانات ساۋداباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى. قاتىسۋشى مەملەكەتتەردىڭ تۇ­راق­تى وكىلدەرى اتاپ وتكەنىندەي, قا­زاقستان كوشباسشىسىنىڭ ايرىقشا جىگەرلىلىگى مەن ماقساتكەرلىگى ۇيىم­دى جاڭارتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرىپ, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى كەڭىس­تىكتە ارىپتەستىكتىڭ جاڭا كەزەڭىن باستاۋ ءۇشىن ۇجىمدىق كۇش-جىگەردىڭ پەرسپەكتيۆالارىن تۋىنداتتى. توراعالىق ەتۋشى مەملەكەت پرە­زيدەنتىنىڭ بۇكىل الەم ءۇشىن كۇردەلى كەزەڭدەگى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق ميسسياسى باعدارلاماسىنىڭ با­سىم­دىقتارى جانە ول ميسسيانىڭ قالاي اتقارىلاتىنى باياندالعان ۇندەۋى قازاقستان ءوز ميسسياسىنا ارتىپ وتىرعان جاۋاپكەرشىلىك پەن ءمان-ماڭىزدى تاعى دا اتاپ كورسەتتى. ەۋروپا وداعى اتىنان يسپانيا دەلەگاتسياسىنىڭ, رەسەي, اقش, نور­ۆەگيا, تۇركيا, ۆاتيكان, كانا­دا, شۆەيتساريا, قىرعىزستان, تاجىكستان, تۇركىمەنستان, ءازىر­بايجان, بەلارۋس, ارمەنيا, ليتۆا, گرەكيا دەلەگاتسيالارىنىڭ, سونداي-اق ەقىۇ-نىڭ ازيالىق جانە جەرورتاتەڭىزدىك ارىپتەستەرىنىڭ رەسمي مالىمدەۋلەرىندە مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان ۇيىمنىڭ جۇيە­لىك پروبلەمالارىن ەڭسەرۋدىڭ جانە وسىناۋ بىرەگەي ينستيتۋتتى ودان ءارى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق جوسپا­رى­نا قولداۋ ءبىلدىرىلدى. ءبىزدىڭ ارىپتەستەرىمىز ەقىۇ ءسام­ميتىن شاقىرۋ جونىندەگى ن.ءا.نا­زارباەۆ باستاماسىنىڭ دەر­كەزدىلىگىن جانە وزەكتىلىگىن, بۇل سامميت ونىڭ جاۋاپكەرشىلىك وڭى­رىن­دە­گى جاڭا سىناقتار مەن قاتەر­لەرگە تيىسىنشە جاۋاپ بەرىپ, ۇيىم­دى بۇگىنگى ناقتىلىققا بەيىمدەي الاتىنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعا­لىعىنىڭ رەسمي تۇساۋكەسەرى جاھان­دىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالىپ, زور ۇندەستىك تۋعىزدى. ءAssocىated Press, Agence France Presse, Reuters, BBC, Euronews سەكىلدى جەتەكشى الەمدىك اقپارات اگەنتتىكتەرى, سون­داي-اق اقش-تىڭ, رەسەيدىڭ, ۇلىبريتانيانىڭ, فرانتسيانىڭ, گەرمانيانىڭ, يسپانيانىڭ, اۆس­تريانىڭ جانە باسقا ەلدەردىڭ نەگىزگى باق-تارى ءوز ماتەريالدارىن قازاقستان تاقىرىبىنا ارنادى. ولاردىڭ حابارلارىنىڭ نەگىزگى ءمانى وسى زامانعى الەمدە قازاق­ستان­نىڭ جانە ونىڭ كوشباس­شىسىنىڭ الدەقايدا وسە تۇسكەن ءرو­لىن, العاشقى كۇننەن باستاپ بۇكىل الداعى ميسسياسىنا وپتيميزم بەر­گەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا تور­اعا­لىعىنان جوعارى ناتيجەلەر كۇتە­تىنىن مويىنداۋعا ساياتىن ەدى. *   *   * قازاقستان مەملەكەتىنىڭ باس­شى­سى “ەقىۇ توراعالىعى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەك سىرتقى ساياسي تابىس قانا ەمەس, جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى قۇندىلىق رەتىندە” قابىلدانا­تى­نىن ەرەكشە اتاپ كورسەتتى. نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى وسىناۋ تۇجىرىمدى تىركەستە توراعالىق ەتۋگە دەگەن ءبىز­دىڭ بۇكىل ۇمتىلىسىمىزدى جانە ونىڭ قازاقستان قوعامى مەن مەم­لەكەتى ءۇشىن تاريحي ماڭىزىن ناقتى بەينەلەپ بەردى. 2003 جىلى وسىناۋ بەدەلدى حا­لىقارالىق ۇيىمنىڭ ساياسي كوش­باس­شىلىعىن قابىلداۋعا دەگەن ۇم­تىلىسىن جاريا ەتكەن قازاقستان ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى بۇكىل اۋقىمدى كەڭىستىكتە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ جونىندەگى كۇش-جىگەرىن جالعاستىرۋ ازىرلىگىن كورسەتتى. ءبىزدىڭ مالىمدەۋىمىز سون­داي-اق ەلدىڭ بولاشاق دامۋىنا قا­تىستى قازاقستان قوعامىنداعى كون­سەنسۋستى تانىتىپ, قوعامدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرۋدى دايەك­تىلىكپەن ىسكە اسىرۋعا دەگەن ءبىز­دىڭ قۇلشىنىسىمىزدى بەينەلەپ بەردى. بۇل وسىناۋ ۇيىمنىڭ “قىرعي-قاباق سوعىستى” تۋىنداتقان قاساڭ­دىق­تارعا قاراعاندا ءبىر كەم ەمەس سىرە­سىپ قالعان داستۇرلەرى مەن پراك­تيكاسىنا قارسى بولۋ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە قازاقستاننىڭ كە­مەل­دىگىنە, ونىڭ ساياسي جانە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ دەڭگەيى­نە سىناق تا بولدى. بۇگىندە ءبىز قازاقستاننىڭ وسى­ناۋ سىننان لايىقتى وتكەنىن ماق­تانىشپەن ايتامىز – 2007 جىلعى جەلتوقساندا مادريدتە ەقىۇ-عا قاتىسۋشى بارلىق 56 مەملەكەت وسىناۋ ۇيىمعا 2010 جىلعى ءبىزدىڭ توراعالىعىمىز تۋرالى تاريحي شە­شىمدى ءبىراۋىزدان قابىلدادى. وسى­لايشا قازاقستان رەسپۋبليكاسى الەمدەگى اسا ءىرى وڭىرلىك قۇرىلىمعا جەتەكشىلىك ەتەتىن “ۆەنادان شى­عىس­قا قاراي” العاشقى ەلگە, تۇركى الەمى­نىڭ العاشقى ەلىنە, مۇسىلمان حال­قى باسىم العاشقى ەلگە اينالدى. ەقىۇ-عا توراعالىق زاڭدى تۇر­دە بۇكىل قازاقستان حالقىنىڭ تا­ريحي جەتىستىگى اتالادى, ول ەقىۇ-عا توراعالىقتىڭ باستى تىرەگى جانە نەگىزگى بەنەفيتسيارى بولا وتىرىپ, ءوزىنىڭ ەڭ جاڭا ساياسي تاريحىندا العاش رەت سۇبەلى حالىقارالىق جا­ريا­لىلىققا جانە ءوز ۇمتىلى­سىن­دا قولداۋعا يە بولدى. مادريد شەشىمى تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اسا كورنەكتى كوشباسشىلىعى مەن تاۋەلسىزدىكتىڭ از عانا جىلىندا ەلى­مىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامىتۋداعى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ تابىستارىن وبەكتيۆتى مويىنداۋ جانە ولارعا بەرىلگەن جوعارى باعا بولدى. ءبىزدىڭ تانىمال جالپىۇلتتىق كوشباسشىمىزدىڭ سارابدال دا سىن­دارلى ىشكى جانە سىرتقى سايا­ساتىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان بۇ­رىنعى وداقتىڭ باسقالار قاتارلى بولشەگىنەن ەكونوميكالىق جاعى­نان كۇشتى جانە سەرپىندى دامىپ وتىرعان دەموكراتيالىق مەملە­كەت­كە اينالدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باس­شىلىعىمەن قازاقستاندى ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق باسىم ەلىنە اينالدىرعان جان-جاقتى نا­رىق­تىق وزگەرىستەر جۇرگىزىلىپ, تۇر­لاۋلى ورتا تاپ قالىپتاستى, وسى زا­مان­عى مىڭداعان وندىرىستەر قۇرى­لىپ, ەلىمىزدىڭ ءوزىنىڭ اسەمدىگى جاعى­نان تاڭعاجايىپ جاڭا ەلورداسى تۇرعىزىلدى. قازاقستاندا ەتنوسارالىق جانە كون­فەسسياارالىق قاتىناستاردىڭ ۇي­لەسىمدى دامۋىنىڭ بىرەگەي سترا­تە­گيا­سى جۇزەگە اسىرىلىپ, 130-دان استام ەتنوس پەن 40-تان استام كون­فەس­­سيانىڭ وكىلدەرىن بىرىكتىرەتىن ۇل­كەن وتباسىندا بەيبىتشىلىك پەن تى­نىش­تىق سەنىمدى تۇردە ساقتالىپ وتىر. ەقىۇ-عا توراعالىق – بۇل پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ حا­لىقارالىق ارەناداعى بەلسەندى دە ماق­ساتتى قىزمەتىنىڭ تاڭعاجايىپ ناتيجەسى دە. ەقىۇ-عا قاتىسۋشى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىراۋىزدى قولداۋى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ وڭىرلىك تە, سونداي-اق جاھاندىق تا دەڭگەيدە بەي­بىت­شىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان سۇبەلى ۇلەسىن حالىق­ارا­لىق قوعامداستىقتىڭ مويىن­داي­تىنىن كورسەتىپ بەردى. الەم قازاقستان كوشباسشى­سى­نىڭ يادرولىق مۇرادان باس تارتۋ, الەمدەگى ىرىلىگى جاعىنان ەكىنشى سە­مەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جابۋ جانە يادرولىق قارۋسىز مەم­لەكەت رەتىندە تاراتپاۋ رەجىمىنە قو­سىلۋ جونىندەگى تاريحي شەشىمىن جو­عارى باعالادى. قازاقستان ورىن­دى تۇردە قارۋسىزدانۋ جانە تارات­پاۋ قاعيداتتارى سالاسىنداعى جاۋاپ­تى ساياساتتىڭ كورنەكى ۇلگىسى بولىپ تابىلادى. قازاقستان پرەزيدەنتى ەقىۇ-نىڭ ءوزى باستاپقى ۇلگىسى بولعان فو­رۋمدى – ازياداعى ءوزارا ىقپال­داس­تىق جانە سەنىم شارالارى جو­نىن­دەگى كەڭەستىڭ باستاماشىسى بو­لىپ, ونىڭ قۇرىلۋىن ىسكە اسىردى. بۇگىندە 10,5 ترلن. دوللاردان استام جيىنتىق ءىجو-ءسى بار ازيانىڭ 20 كوشباسشى مەملەكەتىن بىرىكتىرەتىن اوسشك قازىردىڭ وزىندە حالىق­ارا­لىق قاتىناستاردىڭ ناقتى فاك­تورى­نا اينالىپ, ازيا كونتينە­ن­تىن­دە ءوزارا ىقپالداستىق پەن سەنىمگە قول جەتكىزۋگە ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىر. بولاشاقتا ناق وسى ەقىۇ مەن اوسشك تۇعىرنا­ما­سىندا قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ ءبىرتۇتاس ترانسكونتينەنتالدىق جۇيەسى قالىپتاستىرىلۋى مۇمكىن. قازاقستان باتىستى شىعىسپەن جالعاستىراتىن, ءتۇرلى مادەنيەتتەر مەن حالىقتاردى جاقىنداستىراتىن كوپىر ءرولىن تيىمدىلىكپەن اتقارۋدا. استانادا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ بۇعان دەيىن وت­كىزىلگەن ءۇش وكىلەتتى سەزدەرى قا­زاق­ستاننىڭ جاھاندىق وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋعا قوسقان ناقتى ۇلەسىنە اينالدى. قازىرگى تاڭدا ەۋرازيانىڭ ۇلان-بايتاق كەڭىستىگىندە قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن سوندايلىق كوپ ءىس اتقارعان جانە اتقارىپ كەلە جات­قان نۇرسۇلتان نازارباەۆ سەكىلدى باسقا ادامدى اتاۋ قيىنعا تۇ­سەتىنى انىق. ادىلدىك ءۇشىن مىنانى ايتقان ءجون. ۇيىمعا قاتىسۋشى بارلىق مەم­لەكەتتەردىڭ ءبىزدىڭ توراعا­لى­عى­مىزعا ءبىراۋىزدى قولداۋ ءبىلدىرۋىنىڭ باستى فاكتورى ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىسىنىڭ زور حالىقارالىق بە­دە­لى, ونىڭ بەيبىتشىلىكتى, قاۋىپ­سىز­دىك پەن دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىنداعى ۇزاق جىلدارعى قا­جىماس قىزمەتى بولدى. ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ باي ساياسي جانە ومىرلىك تاجىريبەسى, باۋراپ الاتىن جارقىن قاسيەتى, ستراتە­گيا­لىق كورەگەندىگى, سيرەك كەزدەسەتىن ىش­كى كۇش-قۋاتى جانە قاعيداتشىل­دى­عى, اسقان ديپلوماتيالىق شە­بەر­لىگى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالى­عى­نىڭ باعا جەتپەس اكتيۆىن قۇرايدى. مەملەكەتتەر جانە ۇكىمەتتەر باس­شىلارىمەن سەنىمگە جانە ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلگەن قارىم-قاتى­ناس, ساياسي ۇزاق جاساۋشىلارمەن دە, سول سەكىلدى جاڭا فورماتسيا كوش­باس­شىلارىمەن دە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتىڭ بىردەي دەڭگەيدە وڭاي ءتىل تابىسۋى قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياسي تابىس­تارىنىڭ ايقىنداۋشى فاكتورى بولىپ تابىلادى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جاھاندىق ەكونوميكا داعدارىسىن ەڭسەرۋگە جانە الەمدى داعدارىستان كەيىنگى قۇ­رىلىمداۋعا ارنالعان تۇجىرىم­دا­مالىق ەڭبەكتەرى ونى وسى زامان­عى ەكونوميكالىق ويدىڭ بارىنشا كورنەكتى گەنەراتورلارى قاتارىنا شىعارىپ وتىر. بۇگىندە حالىقارالىق ساياسي يستەبليشمەنتتە ن.ءا.نازارباەۆ ەڭبەگىنە قاراي جانە ورىندى تۇردە شىنايى الەمدىك اۋقىمداعى كوش­باس­شى رەتىندە قابىلدانادى, مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننان ايرىقشا, جوعارى ناتيجەلەر كۇتۋدى الدىن الا ايقىنداپ بەرەدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ەقىۇ توراعا­سى­نىڭ لاۋازىمىنا بەدەلدى وڭىرلىك دەرجاۆا, تاراتپاۋ جانە وركەنيەت­تەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ جا­ھاندىق ۇدەرىستەرىنىڭ تانىمال كوش­باسشىسى, ءوزىنىڭ ەڭ جاڭا تاريحىن­دا قاندايدا ءبىر قاقتىعىستار مەن سىلكىنىستەرگە ۇرىنباعان پوستكەڭەس­تىك كەڭىستىكتىڭ بارىنشا تۇرلاۋلى مەملەكەتى مارتەبەسىندە كىرىسىپ وتىر. قازاقستاننىڭ گەوساياسي ءرولى سالماقتى ەكونوميكالىق ىرگەتاسقا نەگىزدەلەدى, ءبىز جاھاندىق ەنەر­گە­تي­كالىق تەپە-تەڭدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە بارعان سايىن وسكەلەڭ ءرول ات­قارا وتىرىپ, جاڭا ەنەرگەتيكالىق دەرجاۆا رەتىندە سەنىمدى تۇردە ور­نىعۋدامىز. قازاقستاننىڭ الەمدە العاشقىلار قاتارىندا بارىنشا از زالالمەن جاھاندىق ەكونوميكالىق داعدارىستان تۇرلاۋلى ەكونومي­كا­لىق ءوسۋ تراەكتورياسىنا شىعۋى ءبىزدىڭ ەكونوميكانىڭ جانە ونىڭ ايتۋلى الەۋەتىنىڭ قۋاتتالۋى بولدى. *   *   * ءبىز اتقاراتىن ميسسيامىزدى بۇكىل ەقىۇ قوعامداستىعىنىڭ ال­دىنداعى زور جاۋاپكەرشىلىك رەتىندە قابىلداپ, توراعالىققا ۇيىم جاۋاپ­كەرشىلىگىنىڭ كەڭىستىگىندە ءبىر­تۇتاس تا بارشانى قامتيتىن قاۋىپ­سىزدىكتى نىعايتۋعا ماڭىزدى ۇلەس قوسساق دەگەن تاباندىلىقپەن كىرىسىپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ نيەتىمىز ناقتى ىستەرمەن نەگىزدەلگەن جانە پرەزيدەنت ن.ءا.نا­زارباەۆ ءوز ۇندەۋىندە نازار اۋدارتقانىنداي, “بۇگىندە ەقىۇ الدىنداعى شەشىلۋى ءتيىس ەڭ وزەكتى تۇيىتكىلدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءار­دايىم ورىن الۋدا”. شىنىندا دا, قازاقستاندىق ديپ­لوماتيانىڭ ەرەكشە قاسيەتى ۇلت­تىق-مەملەكەتتىك مۇددەلەردى قور­عاۋدى جالپىوركەنيەتتىك دامۋ­دىڭ وزەكتى مىندەتتەرىن شەشۋمەن ۇشتاستىرا جۇرگىزۋ بولىپ تابىلا­دى. بۇل رەتتە ءبىز قازاقستان سەكىلدى ءىرى مەملەكەت ءۇشىن جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءىس-ارە­كەتىنە قاتىسۋ ونىڭ ىشكى دامۋىنا قولايلى سىرتقى احۋالدى قالىپ­تاس­تى­راتىن ايرىقشا قاجەتتىلىك بو­لىپ تابىلادى دەيتىن تۇسىنىكتى نەگىزگە الامىز. سوندىقتان قازاقستان توراعا­لى­عىنىڭ باسىم مىندەتى “ۆەنادان باتىس جاقتا” جانە “شىعىسقا قا­راي” ورنالاسقان ەلدەر اراسىنداعى سەنبەۋشىلىكتى ەڭسەرۋ, ەقىۇ-عا دەگەن سەنىم مەن قۇرمەتتى ارتتىرۋ بو­لىپ تابىلادى. بۇل ۇيىم كۇن ءتارتىبىنىڭ شەشۋشى ماسەلەلەرى بوي­ىنشا پەرسپەكتيۆالىق ۇنقاتىسۋ­دىڭ سۇلباسى ايقىندالىپ, “سو­زىل­مالى” جانجالداردى رەتتەۋدە العاشقى وڭ ىلگەرىلەۋلەر بەلگىلى بولعان, جەكەلەگەن ەلدەر اراسىن­داعى قارىم-قاتىناسقا “قايتا سالماق ءتۇسىرۋ” ءجۇرىپ جاتقان بۇگىنگى كۇندە ايرىقشا وزەكتى بولىپ وتىر. ەقىۇ-نىڭ ساياسي كوشباسشىسى رەتىندە ءبىز سايىپ كەلگەندە ۇيىم كەڭىستىگىندە ارىپتەستىكتىڭ جاڭا ءداۋى­رىن ۇجىمدىق كۇش-جىگەر ارقى­لى اشۋ ءۇشىن وسىناۋ وڭ ءۇردىستى دامىتپاقپىز. بۇعان ەڭ الدىمەن گرەك توراعا­لىعى باستاماشىسى بولعان ەۋرو­پالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بولاشاعىن تالقىلاۋدى جاتقىزۋعا بولادى. “كورفۋ ۇدەرىسى” تۇرعىسىندا ءبىز سونداي-اق رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت­تى ازىرلەۋ جونىندەگى ۇسىنى­سىن قاراستىرۋدى قولدايمىز. پراگماتيكالىق ويلاۋدى پاي­دالانۋ, بلوكتىق قاراما-قارسى تۇرۋ يدەولوگياسىنان, ەنجارلىقتان جانە بىتپەيتىن ءوزارا كىنامشىلدىك جۇگىنەن باس تارتۋ جاعدايىندا, ءبىز سون­دايلىق قاجەتتى العاشقى قادام­داردى جاساي الاتىنىمىزعا سەنىم­دىمىن. “ۆەنادان باتىس جاقتا” جانە “شىعىسقا قاراي” ورنالاسقان ەلدەر تەڭ دارەجەدە بىزگە سەنەتىنى جانە قا­زاقستان مەن ونىڭ كوشباس­شى­سى­نىڭ بۇگىنگى وپپونەنتتەردىڭ ۇستا­نىمدارىن جاقىنداستىرۋعا جانە ەقىۇ-داعى ءوزارا تۇسىنىستىكتى نى­عايتۋعا قابىلەتتىلىگىنە سەنەتىندىگى ءبىزدى جىگەرلەندىرەدى. مۇنداي كۇتۋشىلىك پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە “سوزىلمالى” جانجال­دار­دى رەتتەۋ جولدارىن تابۋعا قا­تىس­تى دا وزەكتى سانالادى. ءبىزدىڭ ەلى­مىزدىڭ قارسى تۇرۋشى بارلىق مۇد­دەلى جاقتارمەن سىندارلى ىن­تىماقتاستىعى, ءبىزدىڭ ورتاق تاريحي وتكەنىمىز بەن مەنتاليتەتتىك جا­قىن­دىعىمىز رەتتەۋ جولدارىن ىز­دەس­تىرۋ جونىندەگى جەمىستى جۇمىس ءۇشىن بارلىق قاجەتتى العىشارت­تار­دى جاساپ بەردى. مۇندا جانجال­داسۋ­شى ەلدەردىڭ حالىقتارىندا ن.ءا.نازارباەۆ, ونىڭ دانالىعى مەن ادىلدىگى يە بولىپ وتىرعان جو­عارى بەدەلى مەن سەنىمى ءبىزدىڭ باستى رەسۋرسىمىز بولىپ تابىلادى, ولار تمد اياسىندا كۇردەلى جانجال­دار­دى شەشۋگە تالاي رەت كومەكتەسكەن. ورتالىق ازيا مەملەكەتى رە­تىندە ءبىز ەقىۇ قوعامداستىعىنىڭ ءجىتى نازارىن اۋعانستاندى ساۋىق­تى­رۋ پروبلەماسىنا اۋدارماي تۇرا المايمىز, ونسىز ءبىزدىڭ ءوڭىردىڭ تۇ­راقتىلىعى تۋرالى عانا ەمەس, سو­نىمەن بىرگە ۇيىم جاۋاپكەرشى­لى­گىندەگى ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگى تۋرالى دا ايتۋ قيىنعا تۇسەدى. اۋعان حالقىنا قوعامدى قارۋلى قارسى تۇرۋشىلىقتان جاسامپازدىق ارناسىنا كوشىرۋگە جاردەمدەسۋ حالىقارالىق كواليتسيا ەلدەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە بۇكىل ءبىز­دىڭ ۇيىمنىڭ اسا ماڭىزدى مىندەتى بولۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. جانە ونى شەشۋگە قازاقستان لايىقتى ۇلەس قوسۋدا. ماسەلەن, ءبىز ەلەۋلى گۋما­نيتارلىق كومەك كورسەتىپ كە­لە­مىز, وسى جىلدان باستاپ ەكى جاقتى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمدى ىسكە اسىرۋ باستالادى, ول بويىنشا ءبىزدىڭ وقۋ ورىندارىمىزدا 1000 اۋعاندىق ما­مان: اگرونومدار, مۇعالىمدەر, دارى­گەرلەر, قۇرىلىسشىلار ازىرلەنەتىن بولادى. ءىس باسىنداعى توراعا رەتىن­دە قازاقستان ەقىۇ-نىڭ مۇمكىن­دىكتەرىن اۋعانستاندى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن تولىق پايدالانباق. ءوز الاۋىزدىقتارىن ەڭسەرىپ, بۇ­دان 35 جىل بۇرىن حەلسينكي­دە­گى­دەي ورتاق جوعارى ماقساتتارمەن بى­رىك­كەن ەقىۇ قوعامداستىعى بۇ­گىن­دە قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا الەم­دىك ءتارتىپتىڭ نەگىزگى سۇلبالارىن بىرلەسىپ جاساۋعا قابىلەتتى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىنىڭ ۇيىم ءۇشىن دە, سول سەكىلدى ونىڭ ءاربىر قاتىسۋشى مەم­لەكەتى ءۇشىن دە ايرىقشا قۇندىلىعى وسىندا بولىپ تابىلادى. قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ ۇسىنىسى – بۇل قاتىسۋشى ەلدەر ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى جاۋاپكەر­شىلىك ايماعىنداعى ۇلان-بايتاق كەڭىستىكتە پايدا بولعان جاڭا سى­ناقتار مەن قاتەرلەرگە تيىسىنشە جاۋاپ تابۋىنىڭ, ۇيىمدى بۇگىنگى ناقتىلىققا بەيىمدەۋدىڭ تاريحي مۇمكىندىگى. بۇل ساياسي ۇستانىمداردىڭ جاقىنداسۋى عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ەقىۇ ۇلتتارىنىڭ وسكەلەڭ باعالى توپتاسۋشىلىعى, ۆەناعا قاتىستى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى بويىنشا دا, سول سەكىلدى ءتۇرلى ەلدەر دا­مۋىنداعى تەڭسىزدىكتەر بويىنشا دا ونىڭ كەڭىستىگىندەگى سەگمەنتتىك توسقاۋىلداردى ەڭسەرۋى. سونىمەن قاتار, ەكىنشى جاھان­دىق سوعىس اياقتالۋىنىڭ 65 جىل­دى­عى, حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە قول قويىلۋىنىڭ 35 جىلدىعى, پاريج حارتياسىنىڭ 20 جىلدىعى جاڭا ەۋروپا ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ بۇ­گىنگى ءرولىن بايىپتى تالداۋعا جانە قاۋىپسىزدىك پەن ىن­تىماقتاستىقتىڭ كەڭ تۇرعىسىندا ونىڭ بولاشاعى تۋ­رالى ويلاسۋعا جاقسى سەبەپ بولادى. افينادا 2009 جىلعى جەلتوق­سان­دا ەقىۇ سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لەرىنىڭ كەڭەسىندەگى رەسمي قول­داۋ جانە قازاقستان توراعا­لى­عى­نىڭ ۆەناداعى تابىستى تۇساۋ­كە­سە­رى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدى ۇيىمداستىرۋ جونىندەگى ناقتى جۇ­مىستى باستاپ بەردى. ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشىلىك اي­ما­عىنداعى جاڭا سىناقتاردى ەسكە­رە وتىرىپ, ءبىزدىڭ مەملەكەتتىڭ باس­شى­سى ءادىل اتاپ وتكەنىندەي, جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدىڭ كۇن ءتارتىبى ەۋروپالىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بولاشاق جۇيەسى, اۋعانستاندى ساۋىقتىرۋ جانە توزىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ سە­كىلدى ماسەلەلەرگە شوعىرلانا الار ەدى. ەقىۇ ءسامميتىن قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن وتكىزۋ جالپىەۋروپالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە كووپەرا­تيۆ­تىك جانە ءبىرتۇتاس قاۋىپسىزدىكتىڭ قا­عيداتتارىن ودان ءارى نىعايتۋعا قۋات­تى سەرپىلىس بەرەتىنىنە سەنىمدىمىن. *   *   * ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتىمەن قاتار قازاقستاندىق توراعالىققا الەمدەگى اسا ءىرى كوپ قىرلى قۇرىلىمدى ءتيىمدى باسقارۋدى جولعا قويۋ جانە ۇيىم ماقساتتارىن ونىڭ قىزمەتى­نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمىندە ىلگەرى­لەتۋ جونىندەگى كۇندەلىكتى قاجىرلى جۇمىستى جۇرگىزۋ قاجەت بولادى. توراعالىق باعدارلاماسى سىرت­قى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى, توزىمدىلىك جانە كەمسىت­پەۋ­شىلىك جونىندەگى جوعارى دەڭگەي كون­فەرەنتسياسى, ەقىۇ پا-نىڭ ترانسازيالىق پارلامەنتتىك فو­رۋمى جانە باسقالارى سەكىلدى ءىرى شا­رالارىن قوسا العاندا 200-دەن استام ءتۇرلى شارالار, سونداي-اق ءىس با­سىنداعى توراعانىڭ ۇيىمعا قا­تىسۋشى ەلدەردىڭ كوپشىلىگىنە 30-دان استام ساپارىن وتكىزۋدى كوز­دەي­دى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ نۇسقاۋ­لا­رىنا سايكەس ءبىز ءوز توراعالى­عى­مىزدىڭ اياسىندا قازاقستاندىق كۇن ءتارتىبىن ناقتىلى ىلگەرىلەتۋ نيەتىن­دەمىز. بۇل شارالار تاراتپاۋ جانە يادرولىق قارۋسىزدانۋ رەجىمىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋى جونىندەگى قا­زاق­ستاننىڭ كۇش-جىگەرىنە ساياسي قول­داۋ ءبىلدىرۋدى, ەلىمىزدىڭ وسكەلەڭ مۇمكىندىكتەرىن ەنەرگەتيكالىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرگىزۋدى, سونداي-اق ارال تەڭىزى مەن سەمەي يادرولىق پوليگونىنداعى ۇلكەن ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ زياندى سالدارىن ەڭسەرۋگە باسا نازار اۋدا­رۋدى قامتيدى. قويىلعان مىندەتتەردى نەگىزگە الا وتىرىپ, قازاقستان بارىنەن بۇرىن ەقىۇ-نىڭ بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تونەتىن وسى زامانعى سىناقتار مەن قاتەرلەرگە الدەقايدا جەدەل ءارى تيىسىنشە دەن قويۋ ۇمتى­لىسىنا قاجەتتى سەرپىن بەرەدى. وسىعان بايلانىستى اسكەري-ساياسي ولشەمدە ءبىز لاڭكەسشىلدىك­پەن, ەكسترەميزممەن, ەسىرتكى زات­تا­رى­نىڭ زاڭسىز اينالىمىمەن, ۇيىمداسقان قىلمىسپەن, ادام ساۋ­داسىمەن كۇرەس بويىنشا ەقىۇ ايا­سىندا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ۇمتىلاتىن بولامىز. بۇل باعىتتاعى نەگىزگى شارا رەتىندە ءبىز استانادا لاڭكەستىككە جول بەرمەۋ جونىندە كونفەرەنتسيا وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. افينادا قابىلدانعان تاراتپاۋ جونىندەگى مينيسترلىك دەكلاراتسياعا سايكەس الەمدىك تاراتپاۋ ۇدەرىسىنىڭ تانىمال كوشباسشىسى بولىپ تابى­لاتىن قازاقستان يادرولىق قارۋسىز­دانۋ جونىندەگى جاھاندىق كۇش-جىگەرگە قولداۋ جاساۋداعى ەقىۇ ۇلەسىن ارتتىرۋ نيەتىندە. ەكونوميكالىق-ەكولوگيالىق ولشەمدە قازاقستان ترانسكون­تي­نەن­تالدىق ترانزيت پەن كولىك دالىز­دەرىنىڭ دامۋىن باسىمدىق رەتىندە انىقتادى, مۇنىڭ ءوزى بارلىق قا­تى­سۋشى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىنە ساي كەلىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە ونى جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرۋ قيسىنى ۇسىنىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى پىكىرتالاسقا وسى جىلدىڭ شىلدەسىندە “داعدارىس ساباقتارى جانە جاھاندىق جاع­دايىن­داعى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ داعدارىستان كەيىنگى مودەلى” تاقى­رىبىمەن وتەتىن ءىىى استانالىق ەكو­نوميكالىق فورۋم قوسىمشا سەرپىن بەرۋى ءتيىس. ءبىز سونداي-اق افينادا قابىل­دانعان مينيسترلىك شەشىمدەرىنە سايكەس كوشى-قون جانە ەنەرگەتي­كالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرماقپىز. ەكىنشى ولشەمدە توتەنشە وزەكتى جۇمىس سالاسى ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىز­دىك بولىپ تابىلادى, مۇندا ءبىز ەكولوگيالىق قاتەرلەر مونيتورينگى مەن ولارعا دەن قويۋ جونىندەگى ەقىۇ كەشەندى جۇيەسىنىڭ نەگىزىن سا­لۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل تۇر­عىدان قازاقستاندىق توراعالىق ارال تەڭىزىنىڭ پروبلەماتيكاسىنا اي­رىقشا نازار اۋدارا وتىرىپ, ۇيىم­نىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىن­داعى وزەكتى ەكولوگيالىق ماسەلەلەر بويىنشا ەۋروپا پارلامەنتىندە تىڭداۋ وتكىزبەك. سونىمەن قاتار, ەقىۇ-داعى قا­زاق­ستاندىق توراعالىقتىڭ قامقور­شى­لىعى جاعدايىندا حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىمەن, بۇۇ-نىڭ ەۋروپالىق ەكونوميكالىق كونفە­رەنتسياسىمەن جانە ورتالىق ازيا ءۇشىن الدىن الۋ جونىندەگى بۇۇ وڭىرلىك ورتالىعىمەن ىن­تى­ماقتاستىقتا ارال بويىنشا ار­ناۋلى نارلەندىرۋ كونفەرەنتسياسى شاقىرىلاتىن بولادى. وسىلايشا ارال پروبلەماتيكا­سى ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ايماعىنداعى ەكولوگيالىق پروب­لەمالاردى شەشۋدىڭ رەفەرەنتتىك مودەلىنە اينالادى. ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى نى­عاي­تۋداعى قازاقستاننىڭ كۇش-جى­گە­رى ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرى ءۇشىن قازاقستان توراعالىعى “قو­سىم­شا قۇننىڭ” قۇندىلىعى تۇر­عى­سىنان كورنەكتى بولادى. پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ءوز ۇندەۋىندە “قازاقستان ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تۇرلاۋلى دامۋى — اسا ماڭىزدى با­سىمدىقتىڭ ءبىرى” دەپ اتاپ كورسەتۋى كەزدەيسوق ەمەس. ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-نىڭ ساياسي كوشباسشىسى جانە ورتالىق ازياداعى حالىقارالىق قوعام­داس­تىقتىڭ شەشۋشى ارىپتەسى رەتىندە وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋدەگى وڭ سەرپىنى مەن وڭىرلىك دامۋعا اكەلەتىن ناقتى پراكتيكالىق كومەگى ءبىزدىڭ وڭىردەگى بارلىق حالىقتاردىڭ يگى­لىگىنە بۇگىن جانە بولاشاقتا ىق­پال­دى قىزمەت ەتەتىن بولادى. ادامي ولشەم ۇيىمنىڭ جانە ءبىزدىڭ توراعالىقتىڭ كۇن تارتىبىن­دەگى شەشۋشى تاقىرىپ بولىپ قالادى. قازاقستان دەموكراتيالىق ينستيتۋتتار مەن ادام قۇقىقتارى جو­نىندەگى بيۋرو (دياقب), از ۇلت­تار ىستەرى جونىندەگى جوعارعى كو­ميس­ساردىڭ, باق ەركىندىگى جونىن­دەگى وكىلدىڭ وفيستەرى سەكىلدى ەقىۇ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتىنە قولداۋ كورسەتۋدى جالعاستىراتىن بولادى. ۇلتارالىق جانە كونفەسسيا­ارا­لىق جانجالدار, ەۋروپانىڭ بارىن­شا ءساتتى دەلىنەتىن ەلدەرىندە باق-تى تيىستىلىگىنەن كەرى پايدالانۋعا بايلانىستى داۋ-دامايلار توزىم­دىلىك­تى, ءوزارا قۇرمەت پەن ءوزارا تۇسى­نىستىكتى نىعايتۋ جانە ىلگەرىلەتۋ ما­سەلەلەرى بۇگىندە قاندايلىق ومىر­لىك ماڭىزدى بولىپ تابىلاتىنىن بارىنشا ايقىن كورسەتىپ بەردى. سوندىقتان, ءوز ەلىمىزدە بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى ساقتاۋدىڭ ابدەن وڭدى تاجىريبەسىنە يە بولعان ءبىز ەقىۇ كەڭىستىگىندە توزىمدىلىك پەن مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى ءوز توراعالىعىمىزدىڭ اسا ماڭىزدى باسىمدىعى جاساۋ جانە ەقىۇ-نىڭ بۇكىل كەڭىستىگىندە گۋمانيتارلىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە سۇبەلى ۇلەس قوسۋ نيەتىندەمىز. استانادا وسى جىلدىڭ 29-30 ماۋسىمىندا ەقىۇ-نىڭ توزىمدىلىك پەن كەمسىتپەۋشىلىك جونىندەگى جو­عا­رى دەڭگەي كونفەرەنتسياسىن وتكىزۋ وسىناۋ ىزگى ماقساتقا ارنالادى. ادام قۇقىعىمەن جانە دەموكرا­تيا­مەن تىكەلەي بايلانىستى گۋما­ني­تارلىق ولشەمدە زاڭنىڭ ۇستەم­دىگى ورتالىق قۇراۋشى مىندەتتەمە بولىپ تابىلادى. وسىعان بايلا­نىس­تى ءبىز سوت جۇيەسىنىڭ تاۋەلسىز­دى­گىن نىعايتۋعا, سونداي-اق جەك­كورۋ­شىلىك نەگىزدەگى قىلمىسقا جول بەرمەۋ, قوزعالىس ەركىندىگى, روم مەن سينتي جاعدايى سەكىلدى جانە باسقا ماسەلەلەرگە ايرىقشا كوڭىل بول­مەكپىز. جىل سايىنعى ۆارشاۆا كەڭەسىن, ادامنىڭ, از ۇلتتاردىڭ ىرگەلى قۇ­قىقتارى مەن ەركىندىكتەرىن ساقتاۋ, سايلاۋ جونىندەگى مىندەتتەمەلەردىڭ ورىندالۋىنا شولۋدى وتكىزۋمەن قاتار, ەقىۇ-نىڭ كوپەنگاگەن قۇ­جاتىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان كونفەرەنتسيا دا وتكىزىلەتىن بولادى. ءبىز سونداي-اق بالالار ساۋداسىن دارالاي وتىرىپ, ادام ساۋداسىمەن كۇرەس تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋدى جەكە باسىمدىق رەتىندە قاراستىرامىز, مۇنىڭ ءوزى جاھاندىق اۋقىمعا يە بولىپ, ترانسۇلتتىق قىلمىستىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. گەندەرلىك ساياسات ماسەلەلەرىن ىل­گەرىلەتۋدىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز گەندەرلىك تەپە-تەڭدىكتى ىل­گەرىلەتۋ جانە ايەلدەردىڭ قوعام­دىق-ساياسي ومىرگە قاتىسۋى جونىندە كەڭەس وتكىزۋدى, دياقب-نىڭ ايەل­دەردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارعا قاتىسۋىن ۇلعايتۋ جونىندەگى باع­دارلاماسىنا قوسالقى دەمەۋشى بولۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. سونداي-اق ۇيىم كوشباسشىسى لاۋازىمىنداعى ءوز قىزمەتىمىزدە قالىپتاسقان پراكتيكامەن شەكتە­مەي­تىنىمىزدى اتاپ وتكىم كەلەدى, ويت­كەنى قازىرگى الەمدەگى ەقىۇ رەت­تەۋ­شىلىگى ونىڭ ءداستۇرلى تاقىرىپتار بويىنشا جۇمىسىنا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە جاڭا سىناقتارعا جەدەل دەن قويا ءبىلۋ قابىلەتىنە دە باي­لانىستى. كوپتەگەن ەلدەر وسى­عان ۇقساس ۇستانىمدا بولىپ وتىر جانە بىرقاتار جاھاندىق ماسەلە­لەر­گە جاۋاپتار ىزدەستىرۋدى ولار ناق ەقىۇ تۇرعىسىنان قاراستىرادى. وسىنداي ماسەلەلەر قاتارىندا ۇيىمنىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى ءۇشىن بىردەي وزەكتى بولىپ وتىرعان كليماتتىڭ وزگەرۋ پروبلەما­تي­كا­سىن اتاۋعا بولار ەدى. باسقا شەشۋشى پروبلەمالاردان ەقىۇ-نىڭ جاھاندىق داعدارىستى ەڭسەرۋ پروبلەمالارىن تالقىلاۋدان سىرت قالىپ قويۋ ءجايتىن اتاپ ايتار ەدىم. ال ەندى داعدارىس حالىقارا­لىق ماڭىزى بار تولىپ جاتقان پروبلەمالاردى قاي كەزدەگىگە قاراعاندا دا جالاڭاشتاپ كورسەتتى. ولاردىڭ قاتارىندا الەمنىڭ داعدارىستان كەيىنگى قالىپتاسۋىن ايتۋعا بولادى. مۇندا قيىن­دىق­تاردى دەربەس ەڭسەرە المايتىن ارتتا قالۋشى ەلدەردىڭ پايدا بولۋ قاۋپى بار. حح عاسىردىڭ ساباقتارى ءبىزدى ەلدەردىڭ ناق وسىنداي جىك­تە­لى­سىندە جاڭا قاقتىعىستىق يدەولو­گيا­نىڭ, ەكسترەميزم مەن رەۆان­شيزم­نىڭ پايدا بولۋ قاتەرلەرىنىڭ بو­لاتىنىنا ۇيرەتەدى. تاريحتىڭ مۇن­داي ساباقتارىن ۇمىتۋعا بولمايدى. تۇتاستاي العاندا, قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ باسىمدىقتارى پرە­زيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ حالىق­ارالىق ارەناداعى ءوز قىزمەتىنىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ باسشىلىققا ال­عان “جاسامپازدىق كوشباسشىلىق” فيلوسوفياسىن تولىق مانىندە بەي­نەلەيدى. ءبىزدىڭ بۇل ۇمتىلىس­تا­رى­مىزدى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ سەنىم, ءداستۇر, اشىقتىق جانە تو­زىم­دىلىك ءتارىزدى ۇستانىمى دا دالمە-ءدال تانىتادى. *   *   * قازاقستان ءۇشىن ەقىۇ-عا تور­اعا­لىقتىڭ ماڭىزىنا قاتىستى ءبىز­دىڭ كەيبىر سىنشىلارىمىز بەن تۇڭىلۋشىلەرىمىزگە جاۋاپ بەرىپ, مى­نانى ايتقىم كەلەدى: مەنىڭ تەرەڭ سەنىمىم بويىنشا ەقىۇ-داعى توراعالىق ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ شىن مانىندەگى جۇلدىزدى ساعاتى, قازاقستان تاريحىنداعى كەزەڭدىك وقيعا بولىپ تابىلادى, ول ەڭ ءساتتى دەگەن جاعدايدا 55 جىلدان كەيىن قايتالانۋى مۇمكىن. مەملەكەت باسشىسى ستراتەگيا­لىق ۇلتتىق باسىمدىق رەتىندە بەلگىلەگەن ەقىۇ-عا توراعالىق ەلى­مىزدىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىن سىرتقى الاڭدا ىسكە اسىرۋ تۇرعىسىنان دا, سول سەكىلدى قازاقستان مەملەكەتىن بولاشاقتا دامىتۋعا ءوزىنىڭ ىقپالى بويىنشا دا ول ماڭىزى جاعىنان بۇرىن-سوڭدى بولماعان وقيعا بولىپ تابىلادى. ەقىۇ-عا توراعالىق قازاقستان قوعامىندا بىرلىك پەن پاتريوتيزم سەزىمىن ارتتىرىپ, ەلدىڭ ودان ءارى دە­موكراتيالىق دامۋىنىڭ, قازاق­ستاندىقتاردىڭ تۇرمىس ساپاسىن ءوسىرۋدىڭ قۋاتتى جەدەلدەتكىشىنە اينالدى. ءبىر ناقتى مىسال كەلتىرەيىن. قا­زاقستاننىڭ ەقىۇ-عا 2010 جىلعى توراعالىعى تۇرعىسىنان مەم­لەكەت باسشىسى “ەۋروپاعا جول” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ازىرلەۋگە باستاما كوتەرىپ, ول ءوزىنىڭ ءمانى جاعىنان وسى زامانعى قوعام­نىڭ ەۋروپالىق تۇرپاتىنا باعدار­لا­نۋدى بەينەلەيدى, ءبىز ونى ءوزى­مىزدىڭ – قازاقستاندىق جولمەن ودان ءارى ءجۇرۋ بارىسىندا ەسكەرەتىن بولامىز. ءوز توراعالىعىمىزدىڭ اياسىندا ەقىۇ قىزمەتىندە گۋمانيتارلىق باعىتقا باسىم ماڭىز بەرە وتىرىپ, ءبىز بۇل ۇدەرىستى ءوز ەلىمىزدە نىق جاقتايتىندىعىمىزدى كورسەتەمىز. اسا ءىرى وڭىرلىك قۇرىلىمنىڭ تور­اعاسى مارتەبەسى ىسكەرلىك جانە قوعامدىق توپتاردىڭ قازاقستاندى وڭىردەگى تۇراقتىلىقتىڭ يندي­كا­تو­رى رەتىندە وڭدى قابىلداۋىن ارتتىراتىن مۋلتيپليكاتيۆتىك تيىمدىلىك بەرەدى, مۇنىڭ ءوزى الەمنىڭ باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 50 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ماقساتىنا قول جەتكىزۋگە جاردەمدەسەدى. ءبىز سونداي-اق قازاقستانعا وسى زامانعى قوعامداردىڭ بارىنشا وزەكتى پروبلەمالارىن تەرەڭ ساراپ­تامالىق ءتۇسىنۋدى, كەشەندى جانە كۇردەلى ساياسي ۇدەرىستەردى رەتتەۋدىڭ, ادامي جانە كادر الەۋەتىن جاقسار­تۋ­دىڭ وزىق ادىستەرىن اكەلۋ تۋرالى ءسوز قوزعاپ وتىرمىز. ساياسي ديۆيدەندتەر بىلاي تۇر­عاندا ەقىۇ-عا توراعالىق ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ مادەني جانە رۋحاني قۇندىلىقتارىن ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن بىرەگەي مۇمكىندىك بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ مادەني الەۋە­تى­نىڭ سانالۋاندىلىعى مەن مولدىعى قازاقستاننىڭ وڭ ءيميدجىن ىلگەرى­لەتۋ­دىڭ قۋاتتى ءبىر قۇرالى بولۋى ءتيىس, بۇل يميدج مادەنيەت پەن ونەر­دىڭ امبەباپ ءتىلى ۇلتتىق قاتىس­تىلىعى مەن سەنىمىنە قاراماستان اركىمگە قولجەتىمدى بولاتىن قوعام­نىڭ جوعارى دامۋ دەڭگەيىن تانى­تادى. ەقىۇ-عا توراعا ەل لاۋازىمى – بۇل قوسىمشا رەسۋرس جانە قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرى قاۋىپ­سىزدىكتى, تۇراقتىلىق پەن ىنتى­ماقتاستىقتى بارىنشا نىعايتۋدى تالاپ ەتەتىن حالىقارالىق ساياسات پەن مەملەكەتارالىق قاتىناستار سا­لاسىندا ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق ماق­ساتتارىمىزعا قول جەتكىزۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى. ەقىۇ ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرازيالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەك­تۋرا­سىنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى بولىپ تابىلادى. ۇيىمنىڭ قىزمە­تىنە تولىق قۇقىلى قاتىسۋ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق بەدەلىن نى­عايتۋ جانە قازاقستاندى حالىق­ارا­لىق كوورديناتتار جۇيەسىندە جاڭا­شا تانىتۋ ءۇشىن بىرەگەي مۇمكىندىك بەرەدى. جاۋاپكەرشىلىك ايماعى ۆانكۋ­ۆەر­دەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىن سو­زىلاتىن ەۋرازيالىق-اتلانتيكالىق ۇيىم بولا وتىرىپ, ەقىۇ ءبىزدىڭ ۇلت­تىق مۇددەلەرىمىزدى حالىقارا­لىق-قۇقىقتىق, اسكەري-ساياسي, ەكو­نو­ميكالىق-ەكولوگيالىق جانە گۋ­مانيتارلىق سالالاردا جاھاندىق دەڭگەيدە تاراتۋدىڭ جاريا ارنا­سى­نا اينالادى. بۇل قازاقستاندى جالپىەۋروپالىق كەڭىستىك پەن كونتينەنتالدىق ۇدەرىستەردىڭ ەلەۋلى بولىگى ەتۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولما­عان مۇمكىندىگى, وسىنىڭ ناتيجە­سىن­دە كونيۋنكتۋرالىق ساياسي تەربەلىس­تەرگە دەگەن ءبىزدىڭ سىرتقى ساياسي ۇستانىمىمىزدىڭ تۇراقتىلىعى وسە بەرەدى. *   *   * ەقىۇ توراعالىعى لاۋازىمىنا كىرىسە وتىرىپ, ءبىز بۇگىندە جاڭا قازاقستاندا تۇرىپ جاتقانىمىزدى ماقتانىشپەن ايتا الامىز. بۇل وقيعا حالىقارالىق قوعامداستىق­تىڭ ءبىز قول جەتكىزگەن بيىكتەردى وبەك­تيۆتى مويىنداۋى عانا بولىپ تابىلمايدى, سونىمەن بىرگە الدى­مىز­دان تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ساپا­لىق جاڭا دامۋ كەزەڭىن اشىپ بەرەدى.