ۇلت ماڭگىلىگىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى

قازاق رۋحانياتىنىڭ ارداگەر ابىز­دارىنىڭ ءبىرى عابيت مۇسىرەپوۆ: “انا ءتىلى دەگەنىمىز – سول ءتىلدى جاساعان, جاساپ كەلە جاتقان حالىقتىڭ ماڭگىلىگىنىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى” دەگەن ەكەن. وسى ماڭگىلىگىمىزدىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن ءالى دە تۇسپەگەندىگىن كەشە الماتىداعى ۇلتتىق كىتاپحانادا مادەنيەت جانە اقپارات ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدتىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسى كورسەتىپ بەردى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قوعامدىق جانە مادەني ءومىردىڭ سان-سالاسىنداعى تۇيتكىل­دەرى, قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيى سوڭعى ۋاقىتتا زيالى قاۋىمدى شىنىندا دا كوبىرەك تولعاندىرا باستاعانداي. وسىعان وراي ەلباسىنىڭ ارنايى تاپسىرماسىنا سايكەس مادەنيەت جانە اقپارات مينيستر­لىگى ءتىل ساياساتىنىڭ الداعى كەزەڭدەگى ستراتەگيالىق ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ايقىنداپ, ونىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى مەن ناقتى ىسكەري تەتىكتەرىن بەلگىلەيتىن جاڭا مەملەكەتتىك باعدارلاما ازىرلەۋگە كىرىسكەندىگى كوپشىلىكتى ءبىر سەرپىلتىپ تاستايتىنداي جاعىمدى جاڭالىق ەكەندى­گىنە ءسوز جوق. الدىن الا ايتا كەتسەك, وتىرىستىڭ باسىندا-اق مينيستر م.قۇل-مۇحاممەد جەتەكشىلىك ەتەتىن وسى ارنايى جۇمىس توبىنا عىلىمي جانە شىعارما­شىلىق, ءارتۇرلى الەۋمەتتىك-ساياسي توپتار مەن مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى تارتىلعاندىعى بەلگىلى بولدى. سونداي-اق بۇل قۇرامعا ەلىمىزگە تانىمال عالىم-لينگۆيستەر, زاڭ­گەرلەر, قوعام قايراتكەرلەرى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, بارلىعى ەلۋدەن استام ازا­ماتتار ەنگىزىلگەن ەكەن. وتىرىس بارىسىن­دا جۇمىس توبى تولىق­تىرىلا ءتۇستى. توپ جە­تەكشىسىنىڭ ورىنباسارلىعىنا “مەملە­كەت­تىك ءتىل” رەسپۋبليكالىق قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ توراعاسى, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى مۇحتار شاحانوۆ لايىقتى دەپ تابىلدى. توراعانىڭ تاعى ءبىر ورىنباسارى – مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى جاننا قۇرمانعاليەۆا. ارينە, مۇنداي سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن اۋقىمدى جۇمىس توبى بۇرىن-سوڭدى قۇرىلماعاندىعىن بىلەمىز. مۇنىڭ ءوزى قوعامداعى ءتىل ساياساتىنا دەگەن قازىرگى تەرەڭ الاڭداۋشىلىقتى ەسكەرە وتىرىپ, ەلدىك مۇراتتار مۇددەسىنە نەگىزدەلەتىن ماڭىزدى ستراتەگيالىق قۇجاتتى بارىنشا اشىق, ءارالۋان پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى جان-جاقتى ەسكەرۋگە بيلىك تاراپىنان شىنايى دا ىنتالى ىقىلاس تانىتى­لۋى­نىڭ ءبىر بەلگىسى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز. مي­نيستر دە ەشكىمنىڭ پىكىرىنە تۇساۋ سالمادى. ءسويتىپ, جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسى ءار­الۋان پىكىرلەردىڭ شىن مانىسىندەگى تو­عىسىنا اينالدى. “اشىنعاننان شىعادى اششى داۋىسىم” دەگەندەي, ءتىل توڭىرەگىندەگى جانايقايلاردىڭ ءتۇپ توركى­نىندە ۇلت تاعدىرىنا دەگەن جاناشىرلىق جاتقان­دى­عى دا انىق. ارتىق-كەم ايتىلعان ءسوز­دەردىڭ ءبارى دە دۇرىس ۇعىلىپ, دۇرىس قا­بىلداندى. ەڭ تاماشاسى, سونىڭ بارىنەن ورتاق ءىستىڭ كادەسىنە جارارلىق پايدالى وي-تولعامدار ىلكىمدىلىكپەن ءىلىنىپ الىنا ءبىلدى. م.قۇل-مۇحاممەد جۇ­مىس تو­بى­نىڭ العاشقى جۇزدەسۋىندە جيىلعان قاۋ­ىمدى يگى ءىس­تىڭ باستالۋى­مەن قۇتتىق­تاي وتىرىپ, وسى بارىس جى­لىندا انا تىلىمىزگە كەڭ ءورىس اشىل­سىن دەگەن اق تىلەگىن ايتتى. سونىمەن بىرگە بارشاسىنا ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جاڭا كەزەڭىنە ارنالعان باعدارلامانى ازىرلەۋگە بەلسەنە قاتىسۋعا شىنايى نيەت تانىتىپ, مينيسترلىكتە قۇرىلعان ارنايى جۇمىس توبىنىڭ قۇرامىنا ەنۋگە كەلىسىم بەرگەندەرى ءۇشىن العىس سەزىمىن ءبىلدىرىپ ءوتتى. مينيستر ايتسا ايتقانداي, ارنايى توپقا ەنگەندەردىڭ قاي-قايسىسى دا ەل مۇددەسىن بارىنەن بيىك قويىپ جۇرگەن ەلجاندى ازاماتتار ەكەندىگى بۇرىننان بەلگىلى ەدى. ال انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋ – ەڭ ءبىر شوقتىعى بيىك مۇرات. وسىعان ورايلاس: “مەن دە ءوز ورتالارىڭىزدان شىققان, بارلىق شىعار­ماشىلىق, قوعامدىق-مەملەكەتتىك قىزمە­تىم كوز الدارىڭىزدا ءوتىپ كەلە جاتقان قازاق ازاماتتارىنىڭ ءبىرىمىن. تاۋەلسىزدىك رۋحىنا, ەلدىك مۇراتتارىمىزعا ادالدى­عىما ەشقايسىڭىز دا كۇمان كەلتىرە قويماسسىزدار دەپ ويلايمىن” دەگەن مۇحاڭنىڭ سوزىنە جيىلعان جۇرت قولداۋ بىلدىرمەي تۇرا المادى. سونىمەن, وتىرىستىڭ نەگىزگى ماقساتى­نا, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ازىرلەنۋگە ءتيىس تىلدەردى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جونىندە كەڭ تۇرعىدا اشىق پىكىر الماسۋعا ارنا تارتىلىپ, جول اشىلدى. قازىرگى ۋاقىتتاعى باستى ۇستانىم­دار­دىڭ ءبىرى – ەلىمىزدەگى رەفورمالاردىڭ بارلىعى ءبىر عانا باستى قۇجات – قازاق­ستاننىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ستراتەگياسىنىڭ نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلماق. الايدا, ءتىل ساياساتىنىڭ ەرەكشە ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ەلباسى مەن ۇكىمەتتىڭ وسى سالادا ارنايى مەملەكەتتىك باعدار­لاما ازىرلەۋ جونىندە شەشىم قابىلداۋى ۇلت مۇددەسىنە ابدەن ورايلاسىپ تۇرعان جوق پا. مينيستر جاڭا باعدارلامانى ازىرلەۋ قارساڭىنداعى جۇمىستارعا كەڭىنەن توق­تالدى. بۇل كەزدە قوعامدىق پىكىرگە با­رىن­شا كوڭىل ءبولۋ جۇمىس توبى قىزمەتىنىڭ باستى قاعيداسى بولماق. وسى رەتتە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ تاپسىرىسى بويىنشا وتكەن جىلى ماقساتتى تۇردە جۇرگىزىلگەن ءۇش بىردەي عىلىمي-الەۋمەتتىك زەرتتەۋ قورىتىندى­لارى دا ءتيىمدى پايدالانىلاتىن بولادى. ول زەرتتەۋلەر ەلىمىزدەگى جالپى تىلدىك احۋالدى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ رەسمي مەكەمەلەردەگى جانە قوعامدىق ءومىردىڭ ءارتۇرلى سالالارىنداعى قولدانىس اياسىن, تۇيتكىلدەرى مەن كەلەشەگىن, كورنەكى اقپارات جانە ونوماستيكا جايىن, شەت ەلدەگى قانداستارىمىزدىڭ انا ءتىلىن ساقتاۋ ماسەلەلەرىن تالداۋعا ارنالعان بولاتىن. كەيبىرەۋلەر ويلايتىنداي, بيلىك تە قازاق تىلىنە قامقور بولماي وتىرعان جوق. قازىرگى ۋاقىتتا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قاعازدارىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ۇلەسى 70 پايىزعا تاقاپ وتىر. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك تاراپىنان اي سايىن مونيتورينگ ۇيىم­­داستىرىلۋدا. رەسپۋبليكا ايماقتارىندا جۇزدەن استام مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ورتالىقتارى اشىلىپ, الداعى جىلعا دەيىن ولاردىڭ سانى 120-عا جەتكىزىلمەك. وتكەن جىلى عانا ءارتۇرلى سالالاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلىپ, 260 مىڭ تارا­لىممەن ەكى-ءۇش ءتىلدى سەگىز ءتۇرلى سوزدىكتەر شىعارىلدى. بۇلار مەديتسينا, سپورت, تەحنيكا, قۇقىق, ونوماستيكا, ەكونوميكا جانە باسقا سالالاردى قامتىعان. ينتەرنەت جەلىسىندە 2008 جىلدان بەرى مەملەكەتتىك ءتىل پورتالى ىسكە قوسىلىپ, كوپتەگەن تۇتىنۋشى ازاماتتار ونداعى ماتەريالداردى پايدالانۋدا. بۇگىندە ولاردىڭ ۇزىن سانى 200 مىڭنان اسقان. سونداي-اق الەمدىك تاجىريبەلەردى پاي­دالانا وتىرىپ, حالىقارالىق ستاندارتتار­عا ساي 19 اتاۋلى ونىمدەردەن تۇراتىن “مەملەكەتتىك قىزمەتشىنىڭ تىلدىك پورت­فەلى” اتتى وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنى ءازىر­لەنىپ شىعارىلدى. ون سالا بويىنشا جالپى تارالىمى 40 مىڭ دانامەن جارىق كورگەن قازاقشا-ورىسشا تىلدەسكىشتەر دە يگىلىكتى مۇراتقا قىزمەت ەتۋدە. قازاق ءتىلدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىن دامىتۋعا دا مينيسترلىك تاراپىنان جان-جاقتى كوڭىل ءبولىنىپ وتىرعان كورىنەدى. بىلتىر مەملەكەت تاراپىنان 47 قازاق ءتىلدى رەسپۋبليكالىق گازەت-جۋرنال قارجىلاندىرىلىپ تۇرعان. ولاردىڭ اپتالىق جالپى تارالىمى 1 ميلليون 200 مىڭ داناعا جەتكەن. ال بولىنگەن قاراجاتتىڭ مولشەرى 850 ميلليون تەڭگەنى قۇرادى. تەك تاۋەلسىز رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك تەلەراديو ارنالارعا 315 ميللي­ون تەڭگە ءبولىنىپ, ولار ءۇش مىڭ ساعاتتىق باعدارلامالار جاساپ تاراتتى. سونىمەن بىرگە مەملەكەت قارا­جاتىمەن جارىق كو­رە­تىن 500-گە جۋىق اتاۋلى ادەبيەتتىڭ جال­پى تارالىمى 1 ميل­ليون 200 مىڭ بو­لىپ, وعان 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى جۇمسالعان ەكەن. بي­ىل بۇل كورسەتكىش­تەر­دىڭ ەداۋىر ارتا تۇسە­تىنىن ەسكەرسەك, بۇل دا ۇلت مادە­نيە­تىنە, قازاق تىلىنە جاسالىپ وتىرعان قامقور­لىقتى بىلدىرەتىنى انىق. ەلباسىمىز ايتقانداي, ءتىل زاڭىنىڭ تالاپتارىن ورىنداۋ كەرەك, دەدى ودان ءارى م.قۇل-مۇحاممەد. ەلىمىزدەگى قازاقتىڭ ۇلەسى 65 پايىزعا جەتكەن قازىرگى كەزدە بۇعان تولىق مۇمكىندىك تە بار. ونىڭ ۇستىنە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ سوزىندە دايەك­تەلگەندەي, قازاقستان تۇرعىندارى­نىڭ 65 پايىزى قازاق ءتىلىن بىلەمىن دەپ ءما­لىمدەگەن. تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن ءبۇ­كىل ەلدەگى مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ 22 پايى­زى عانا قازاق تىلىندە وقيتىن. بۇل كورسەتكىش قازىر 67 پايىزدى قۇرايدى. قازاق بالالارىنىڭ 84 پايىزى قازاق مەكتەبىنە بارۋدا. ەلدەگى 7500 مەكتەپتىڭ 4 مىڭى قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەدى. سوناۋ ءبىر كەڭەستىك تاۋقىمەتتى توقىراۋ جىلدا­رىندا 600 مەكتەپتىڭ جابىلۋى ۇلت رۋحانياتى ءۇشىن ۇلى قاسىرەتتەردىڭ ءبىرى بولدى دەسەك, كەيىنگى 16 جىلدا 880 قازاق مەكتەبى اشىلدى. مۇنىڭ جالعاسىن تابا تۇسەر جاقسىلىق ەكەندىگىن مويىنداماسقا جانە بولمايدى. ۇلتى باسقا 25 مىڭ بالا قازاق مەكتەپتەرىندە وقىپ جاتىر. ءورىسىڭ كەڭەيدى دەگەن وسى ەمەس پە. قازاق ءتىلىن ۇيرەتەتىن جۇزدەن استام ورتالىق جۇمىس ىستەيدى. “وسىدان وتىز-قىرىق جىل بۇرىن ءدال وسىنداي جاعدايدى كوزگە ەلەستەتۋ مۇمكىن بە ەدى؟” دەگەن مينيستر قيسىنىمەن كەلىس­پەۋ دە قيىن-اۋ. ءيا, ول جىلداردا بۇكىل ەلدىڭ زيالىلارى قىر سوڭىنان قالماي ءجۇرىپ بەس-التى جىلدا ءبىر مەكتەپ اشتى­راتىن. ول اشىلعان كۇندە سوندا وقيتىن وقۋشى تابىلماي جاندى قينايتىن. قازاق باسىلىمدارىن اشۋ دا قيامەتتىڭ قيامەتى ەدى. “ۆەچەرنيايا الما-اتانىڭ” قازاق ءتى­لىندەگى نۇسقاسى “الماتى اقشامى” گازەتىن اشۋ ماسەلەسى جىلدار بويى تالقىلانىپ, سوعان ءتىپتى سول كەزدە قوناەۆتىڭ دا شا­ماسى كەلمەي, ماسكەۋ ارقىلى شەشىلگەنى كوپتىڭ ەسىندە. قازاق باسىلىمىنىڭ تاعدىرىن ماسكەۋ شەشكەن سوڭ, مۇنى ۇلت تراگەدياسى دەمەسكە لاج جوق. تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى جاعداي مۇلدەم باسقا. قازاق ءتىلدى باسىلىمداردىڭ تا­رالىمى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. م.قۇل-مۇحاممەد مىرزا بىلتىر 153 مىڭ دانامەن تاراعان “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” بيىلعى تارالىمى 160412 داناعا جەتكەنىن ايرىقشا اتاپ كورسەتتى. باسقا باسىلىم­دار­دىڭ دا تارالىمى ارتا تۇسكەن. مى­سالى, “انا ءتىلى” 26 مىڭعا, “قازاق ادە­بيە­تى” 12 مىڭعا جەتىپتى. ماسەلە قازاق ءتىلدى باسىلىم باسشىلارىنىڭ ىسكەرلىگىنە دە بايلانىستى. ايتالىق, “جۇلدىزدار وتباسى” دەگەن جۋرنال 53 مىڭ دانامەن شىعادى. ەلباسىمىز “قازاق قازاقپەن قازاقشا ءسوي­لەسسىن”, “قازاق ءوز بالاسىن قازاق مەك­تەبىنە بەرسىن” دەپ قايتالاپ ايتۋدان ەشبىر جالىققان ەمەس. ولاي بولسا, قازاق ءتىلىنىڭ دە تاعدىرىن قازاقتار ءوزارا بىرلەسىپ, ايقايمەن ەمەس, اقىلمەن, ميتينگىمەن ەمەس, مامىلەمەن شەشۋىمىز كەرەك دەي كەلە, مينيستر مىرزا جينالعانداردىڭ وي-پىكىرلەرى مەن تۇجىرىمدارىن, ۇسىنىستا­رىن اشىق تۇردە ورتاعا سالۋعا شاقىردى. شىن مانىندە, ەل پرەزيدەنتى ءسوز بولىپ وتىرعان باعدارلامانى ازىرلەۋ جونىندە ارنايى تاپسىرما بەرىپ وتىرعان كەزدە ءسوزبۇيدادان ناقتى ىسكە كىرىسەتىن ۋاقىت جەتتى. ءبىر سوزبەن ءتۇيىپ ايتقاندا, باع­دارلامانىڭ تۇپكى ماقساتى – مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەمنىڭ ەكونوميكالىق, مادەني, ءبىلىم, ساياسي كەڭىستىگىنەن ورىن الۋى جانە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ نەگىزىندە قوعامدىق ءومىردىڭ بارلىق سالالارىندا تولىققاندى قازاق ءتىلى فۋنكتسيالارىن جەتىلدىرۋگە جاعداي جاساۋ بولىپ تابىلادى. مينيستر مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ مەن دامىتۋدىڭ 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لاماسىنىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن كەڭىنەن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. وسى ورايدا ءتىل ساياساتى اسا نازىك ماسەلە بولعاندىقتان, بۇل جۇمىستا اسىرا سىلتەۋشىلىككە, ساياساتپەن اۋەستەنۋشىلىككە دە جول بەرۋگە بولمايتىندىعى باسا ەسكەرتىلدى. قالاي بولعاندا دا, مەملەكەتتىك باعدارلامادا نەگىزگى باسىمدىق مەملەكەتتىك تىلگە بەرىلگەندىگىنە قاراماستان, ءبىزدىڭ شىنايى دەموكراتيالىق قوعام قۇرىپ وتىرعا­نىمىزدى ەسكە سالۋ وتە ورىندى ەستىلدى. بۇدان كەي­ىن ءسوز كە­زە­گىن العان رەس­پۋب­لي­كا­لىق “مەملە­كەتتىك ءتىل” قو­عامدىق قوز­عالىسىنىڭ توراعاسى, قا­زاقستاننىڭ حالىق جا­زۋ­شىسى, جۇمىس توبى ءتورا­عا­سىنىڭ ور­ىن­باسارى مۇح­تار شاحانوۆ اۋەلى ءوزىنىڭ ءتىل توڭىرەگىندە كاپيتال جيناپ جۇرمەگەندىگىن, تۋعان تىلمەن ءوز تاعدىرىن 1989 جىلعى كەڭەستىك ءتوتاليتاريزمنىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان كەزدە جالعاعاندىعىن تىلگە تيەك ەتتى. “بۇل كۇرەسكە كولدەنەڭنەن قوسىل­عان كوك اتتى ەمەسپىن, سوندىقتان ءتىل ءۇشىن كۇرەسۋگە قاقىم بار” دەپ اتاپ كورسەتتى. ودان ءارى مەملەكەتتىك مارتەبە العانىنا ون توعىز جىلعا اياق باسقان قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى جاعدايىنا كوڭىلى تولمايتىندىعىن, قازاق رۋحى, ۇلت رۋحانياتى مەن ۇلتتىق مادە­نيەتتىڭ ورلەي كوتەرىلۋىنە كەدەرگىلەردىڭ كوپ بولىپ جاتقاندىعىنا مىسالدار كەلتىردى. ۇكىمەت ورىندارىندا, مينيسترلىكتەر مەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى اكىمدىكتەردە مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن كوتەرۋ كوبىنە-كوپ كوزبوياۋ­شىلىقپەن الماستىرىلاتىنىنا كەلىسپەي­تىندىگىن ءبىلدىردى. راس, تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىندا اتقارىلعان ءتاۋىر ىستەر دە بار. بىراق ءوسۋ, ورلەۋ ءومىر زاڭى ەمەس پە. قازاق مەكتەپتەرى قازىرگىدەن دە كوپ بولۋى كەرەك. كەزىندە تالان-تاراجعا سالىنىپ, جەكەشە­لەندىرىلگەن مادەنيەت وشاقتارى مەن بالا-باقشالار ءتۇپ يەسىنە قايتارىلىپ, تازا ۇلتتىق مۇددەگە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس دەي كەلە, اتاقتى اقىن اعامىز “ەل بىرلىگى” دوكتري­ناسىنىڭ قاعيداتتارىمەن دە كەلىسپەيتىن­دىگىن وسى ارادا تاعى ءبىر ايتىپ ءوتتى. تۋعان ءتىلىمىز توڭىرەگىندە قوردالانعان كەلەڭسىز­دىكتەر كوپ. وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل تۋرالى زاڭ قابىلدانباي كەلەدى. باستاپ قولعا الىنادى دا, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, توقتاپ قالادى. بيلىك باسىنداعىلار قازاق ءتىلىن مەنسىنبەيدى, بالالارىن قازاقشا مەك­تەپكە بەرمەيدى. باسىندا پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ قازاقشا سويلەپ ءجۇر ەدى, قازىر قويىپ كەتتى. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىلىمىز بولا تۇرا, شەتەلگە بارعاندا نەگە ورىسشا سويلەيتىنىمىزدى مۇلدەم تۇسىنبەيمىن. ۇلتتىق رۋحتى كوتەرۋىمىز كەرەك, مەن ءوزىم بۇل جولعا باس تىككەن اداممىن دەپ شامىرقانۋ شاحانوۆتاي ساڭلاققا جاراسىپ تا تۇرعانداي. وسى جايلاردى ايتا كەلە شاحانوۆ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋ ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ مىندەتى بولىپ تابىلسىن, قازاق ەلىنىڭ ازاماتتىعىن الۋدا سول ادامنىڭ مەملە­كەتتىك ءتىلدى مەڭگەرۋى تالاپ ەتىلسىن, قازاق جەرىندە جۇمىس ىستەپ جاتقان شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭگەرگەن ءوز اۋدارماشىلارى بولىپ, ولار ۇكىمەت ورىندارىمەن, جەرگىلىكتى كاسىپ­ورىندارمەن جانە باسقا دا ۇيىمدارمەن مەملەكەتتىك تىلدە قارىم-قاتىناس جاساسىن, 2010 جىل ىشىندە “مەم­­لەكەتتىك ءتىل تۋرالى” جاڭا زاڭ قابىلدانىپ, وندا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-قاعازدارىن جۇرگىزۋ تىلىنە اينالۋى, ونىڭ سوت, بيزنەس, بانك, كەدەن مەن سالىق, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, مادەنيەت, تاعى باسقا سالالاردا مىندەتتى قولدانىس تابۋىنىڭ تەتىكتەرى بەلگىلەنسىن دەگەن تۇرعىداعى ۇسىنىستارىن ايتىپ, سونىڭ جازباشا نۇسقاسىن ءمينيستردىڭ قولىنا ۇستاتتى. سونداي-اق 2010 جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىنەن باستاپ قازاقستان تەلەارناسى نەگىزىندە 100 پايىز مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن قوعامدىق ارنا جاساۋ جانە تاۋلىك بويى مەملەكەتتىك تىلدە حابار تاراتاتىن جاڭا ءۇش تەلەارنا مەن ءۇش راديوارنا اشۋ قا­جەتتىگىن ەسكەرتتى. “ەلەكتروندى ۇكىمەت” جۇيەسىنىڭ ءتۇپ نۇسقاسى الدىمەن قازاق تىلىندە جاسالىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا باسقا تىلدەرگە اۋدارىلۋى كەرەكتىگىنە توق­تالدى. قازاق ءتىلدى ينتەرنەتتىڭ دامۋىنا مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلۋى دە م.شاحانوۆ نازارىنان تىس قالمادى. رەسپۋبليكالىق “مەملەكەتتىك ءتىل” قوعامدىق قوزعالىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, بەلگىلى جازۋشى سماعۇل ەلۋباي قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى مۇشكىل ءحالى قانداي قاسىرەتتەردەن باستاۋ العاندىعىن ىزەرلەدى. ونىڭ ويىنشا, بۇعان بىردەن ءبىر كىنالى وتكەن تاريحىمىزدا ورىن العان قىزىل گەنوتسيد, عالامات اشارشىلىق, دەموگرافيالىق اپاتتار ەكەن. وكىنىشكە وراي, وسى ۇلتتىق قاسىرەتتەردىڭ نە لايىقتى باعاسىن بەرە الماي, نە 4 ميلليون بوزداقتان ايىرىلعان قازاقتىڭ شەرلى رۋحىنا ارنالعان ەسكەرتكىش كەشەنىن ورناتا الماي كەلەمىز. ءتىل جولىنداعى كۇرەستى وسى ارۋاقتار الدىنداعى پەرزەنت­تىك پارىزدى وتەۋدەن باستاۋىمىز كەرەك ەمەس پە دەگەن وي ءتۇيدى قايراتكەر جازۋشى. ودان ءارى ءتىلدى دامىتۋ جونىندەگى ءبىرىنشى باعدارلاما جەرىنە جەتكىزىلمەدى, ەندەشە, مىنا ەكىنشى باعدارلامانىڭ ورىندالۋى ۇلكەن كۇدىك تۋدىراتىن سياقتى. سون­دىقتان بۇل باعدارلاما ناقتى جاسالۋىن قالار ەدىك. بەرگەن ۋادە ورىندالسا دەيمىز. بيلىكتىڭ ابىرويى بىزگە دە كەرەك. بۇل باعدارلامانى ورىندايتىن تەتىكتەردى ىسكە قوسپايتىن بولساق, ءبارىمىزدىڭ وتىرىكشى بولىپ قالا بەرگەنىمىز كىمگە ءدارى. سونداي-اق شەشەن, ورىس مەكتەپتەرىندە وقيتىنداردىڭ 70 پايىزى قازاق بالالارى ەكەندىگىن وكىنىشپەن ايتا كەلە, ءتىلدىڭ تامىرى بالاباقشا مەن مەكتەپتە, سول تامىردى كوكتەتەيىك دەگەن وي ايتتى. اكادەميك سۇلتان سارتاەۆ تىلدەر تۋ­رالى قابىلدانعان العاشقى زاڭ جوبا­سىنىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولعاندىقتان, تاريحقا ءبىراز شەگىنىس جاسادى. 1989 جىلى قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە بەرىلگەن كەزدە نۇرسۇلتان نازارباەۆ تانىتقان قايراتكەرلىككە ءبىر ءسات توقتالىپ ءوتتى. بىراق, دەدى اكادەميك, سودان بەرى 20 جىل وتسە دە, قازاق ءتىلى شىن مانىندەگى مەملەكەتتىك ءتىل بولىپ قالىپتاسپاۋى ءبارىمىزدى قىنجىلدىرادى. وسى رەتتە كىنا قازاقتاردىڭ وزىندە دە جوق ەمەس. بارلىق جەردە قازاقشا سويلەۋگە ۇمتىلمايمىز. دەموگرافيالىق تابيعي ءوسۋىمىز تومەن. قازاقتىڭ سانىن قازىر ورالماندار عانا كوبەيتىپ وتىر. قازاق ءتىلى قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك ءتىل بولۋى ءۇشىن بارلىق مەملەكەت قايراتكەرلەرى رەسمي جاعدايدا مەملەكەتتىك تىلدە سويلەۋى كەرەك. ەگەر پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەر قازاق تىلىندە سويلەمەسە, ول ەشقاشان مەملەكەتتىك مارتەبە الا المايدى دەپ تۇيىندەدى س.سارتاەۆ. قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ پروفەسسورى امانگەلدى ايتالى ۋكراينا مەن مولدوۆادا, بالتىق ەلدەرى مەن فەدەراتسيا سانالاتىن رەسەيدىڭ وزىندە مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا ەشقاشان بالاما بولماۋى كەرەك دەگەن تۇعىر ۇستاناتىنىن, نەگىزگى ۇلتتىڭ ءتىلى مەن مادەنيەتىنە, ءدىنى مەن دىلىنە باسىمدىق بەرىلەتىنىن مىسال ەتىپ كەلتىردى. باعدارلامانىڭ ون جىل مەرزىمگە سوزىلۋى ءبىزدى سالعىرتتىققا بەيىمدەپ جۇرمەسىن دەگەن قاۋپىن ءبىلدىردى. ءبىزدى رەسەي اقپاراتى جاۋلاپ العان جاعدايدا, سانامىز وتارلانۋدان, رۋحاني بوداندىقتان قۇتىلمايىنشا الداعى ون جىلدا مەملەكەتتىك تىلگە سۇرانىس تۋعىزا الماۋىمىز كادىك, دەي كەلە, ا.ايتالى جاڭا باعدارلامانىڭ بەس جىل مەرزىمگە قابىلدانىپ, ونداعى مىندەتتەر بارىنشا ناقتىلانىپ, جىلما-جىل جۇزەگە اسىرىلىپ وتىرىلۋىن قۇپتادى. “باعدارلامانى ايقىن ەتەيىك, قاي وبلىس, قاي اۋدان, قاي مينيسترلىك مەملەكەتتىك تىلگە قاشان كوشەتىنىن, ءار جىلدى نۇسقاپ كورسەتەيىك. ونسىز بولمايدى. مەملەكەتتىك ءتىل جونىندە زاڭ قابىلدايمىز, قازاق تىلىندە جەكە تەلەارنا اشامىز, ءتىل كوميتەتىن بولەك وتاۋ ەتىپ شىعارامىز دەپ ءماسىموۆ بىزگە ۋادە دە بەرىپ ەدى. بىراق ول ءۋا­دە ورىندالماي كەلەدى. ايتا بەرسە, جان اۋى­راتىن جاع­داي­لار جە­تەرلىك. ءبى­راق ەموتسيا­عا بەرىلىپ كەتە بەر­مەيىك, اعاي­ىن. قالاي دەسەڭ دە, قازاعىڭ ەل بولىپ وتىر عوي. تاۋەلسىز ەل. اناۋ جوق, مىناۋ جوق دەپ كوزسىز سوقىر سە­زىم­مەن توپە­لەي بەر­مەي­ىك. ەل باس­قارىپ وتىرعان ازا­مات­تاردىڭ دا ۇلتىنا جانى اش­ى­ماي­دى دەپ ايتا ال­ماي­مىز. بەرەكە-ءبىر­لىك­تى بۇزبايىق. بۇرىنعى كەزدەگىمەن سا­لىستىرعاندا جاعدايىمىز قۇدايعا شۇكىر. ءتىل ماسەلەسى دە رەت-رەتىمەن ورنىنا كە­لەر” دەگەن حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قو­عا­مىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك ومىرزاق ايت­باي ۇلى كوپشىلىكتى ءبىر ءسات بايىپ­تىلىققا شاقىرعانى دا ورىندى بولدى. بۇدان سوڭ “ايقىن” گازەتىنىڭ باس ديرەكتور-باس رەداكتورى نۇرتورە ءجۇسىپ قازاق اتى-جوندەرىنىڭ قۇجاتتاردا مەملەكەتتىك تىلدە دۇرىس تولتىرىلۋى كەرەكتىگىنە نازار اۋداردى. ساياساتتانۋشى, “ۇلت تاعدىرى” قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ توراعاسى دوس كوشىم ءتىل زاڭىن بۇزعان­دىعى ءۇشىن جاۋاپتىلىق جوقتىعىن, مە­كەمەلەردە اۋدارماشى ۇستاۋدىڭ توقتا­تىلۋى قاجەتتىگىن باسا ايتتى. ويتكەنى, اۋدارما ءىس جۇزىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا بوگەت بولىپ وتىر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ءازىربايجان مادەني ورتالىعىنىڭ ءتورايىمى اسىلى وسمان ءبىرشاما تولعامدى ويلار ايتتى: “وسى جاڭا باعدارلامانى ورىنداماساق, ەلدىڭ بىزگە دەگەن سەنىمى ازايادى. مەن ءۇشىن مەملەكەت ىرگەسىنىڭ بەرىكتىگى قىمبات, ءوزىم بالا جاسىمنان كيە تۇتقان قازاقتىڭ ءتىلى قىمبات. قازاق ءتىلىن قازاقستاندا ورتاق تىلگە اينالدىرمايىنشا ءىس بىتپەيدى. وسى ءتىلدىڭ بايلىعىن باياندى ەتەيىك. قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى قولدارىڭىزدا, وبالى مويىندارىڭىزدا. قازاق تىلىنە قولدانىس كەرەك. قولدانىس بولماسا تۇك شىقپايدى” – دەپ تەبىرەندى اسىلى اپاي. ساياساتتا­نۋ­شى, ا.ءسار­سەنباي ۇلى قو­رىنىڭ جە­تەكشىسى ايدوس سارىمنىڭ ءسوزى ناقتى ۇسى­نىستا­رى­مەن ايشىق­تالدى. قازاق تىلىنە قو­سى­لىپ جاتقان نەولو­گيزمدەر­دى, جاڭا ءسوز­دەر­دى, وسى زا­مان­دىق ءسوز­دىك قورى­مىز­دى زەرتتەيتىن ءتىل ورتالىعىن اشۋ كەرەك. سونىمەن بىرگە تەرمينولوگيا سالاسىن­داعى ءىس جايىن رەتتەستىرىپ, جاڭادان سوزدىكتەر شىعارۋدىڭ تولعاعى جەتكەندىگىنە, لاتىن الىپبيىنە كوشۋدىڭ ۇلت مۇددەسىنە ساي كەلەتىندىگىنە كەڭىنەن توقتالدى. ا.سارىم ايتقان وسى تۇرعىداعى ۇسىنىستارعا م.قۇل-مۇحاممەد قولداۋ بىلدىرە كەلە, قازاق لەكسيكو­نىنداعى الەمدىك ستاندارتتاعى كوپتەگەن سوزدەردىڭ ورىندى-ورىنسىز قازاقشا­لانىپ كەتكەن­دىگىن, مۇنداي پايداسىز ءسوزجاسامپاز­دىقتىڭ پايداسىنان زيانى كوپتىگىن ەس­كەرتتى. ءسويتىپ, بۇل ورايدا بۇرىن شىققان 30 تومدىق قازاق تەر­مينولوگيا سوزدىگىن سودان بەرگى قوسىلعان قانشاما جاڭا تەرميندەرمەن بايىتا تولىقتىرىپ قايتا شىعارۋ جونىندە قولما-قول شەشىم قا­بىلداپ, ءتيىستى ادامدارعا تاپسىرما بەردى. اكادەميك, سەناتور عاريفوللا ەسىم قا­زاق ءتىلىنىڭ جايى ءدال قازىرگى كەزدە پارلامەنتتە دە ءماز ەمەستىگىن ءمالىم ەتتى. ويتكەنى, زاڭنىڭ ءبارى ورىس تىلىندە جازىلادى. ال مەن ايتامىن: زاڭ مەملە­كەت­تىك تىلدە جازىلۋى كەرەك. ودان سوڭ ول مەملەكەتتىك تىلدەن كەرىسىنشە, ورىسشاعا اۋدارىلۋى مىندەت. ءومىر بويى ورىسشا سويلەپ كەلگەن ارىپتەستەرىمىزدى دە قازاقشا سويلەتە الماي پۇشايمانبىز. بۇگىنگى كەز­دەسۋدە ايتىلعان جايلاردى دەپۋتاتتارعا جەتكىزەمىن, وسىنداي-وسىنداي قوعامدىق پىكىر بار ەكەن دەپ قۇلاقتارىنا قۇيامىن. ال جاڭا باعدارلاما باتىلىراق جازىل­عانى دۇرىس. ويتكەنى, ءبىز 67 پايىزبىز. ءبىز جاڭا ساپاداعى وزگەرگەن قازاقپىز. وسى جايلار باعدارلامادا ەسكەرىلسىن. ودان سوڭ, تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن وسكەن ۇرپاق 19-عا كەلدى. وسى جاستارىمىزدىڭ ىنتاسى قان­داي ەكەن. سونى دا زەرتتەپ, باعدار­لا­مادا سول جايدى دا ەستە تۇتايىق. وتكەن ون جىلدا ەلگە ءبىر ميلليون اعايىن ورال­دى. الداعى ون جىلدا, اماندىق بولسا, تاعى ءبىر ميلليونى كەلەدى. وسى جاعداي قازاقتى كۇشەيتە تۇسەدى. بۇل دا ءبىز ءۇشىن وڭ فاكتور. تاعى ءبىر ايتايىن دەگەنىم, قازاق تىلىنە ورىس باسىلىمدارىنىڭ ىقىلاسى كەمدەۋ. ونداي ىقىلاسسىزدىقتى توقتاتقان ءجون بولار دەپ ءتۇيدى ويىن ع.ەسىم مىرزا. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, بەل­گىلى جازۋشى الدان سمايىلدىڭ ايتۋىنشا, مۇنىڭ الدىنداعى باعدارلاما جامان بولماعان. بىراق سونىڭ ءبىراز تارماقتارى نەگە ورىندالماي قالعاندىعىنىڭ باسىن اشۋ كەرەك. ونىڭ سەبەبى, تىلگە قاتىستى زاڭداردىڭ شالاعايلىعىندا. ەندەشە, وسى باعدارلاما قولدانىستاعى زاڭداردى تۇزەۋگە باعىتتالعانى ابزال. البەتتە, زاڭدىق قۇقىق بولماسا, نە ىستەمەكسىڭ؟ باعدارلامانى ورىنداۋعا ءتيىستى جەرلەردىڭ لاۋازىمدىق, قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ كەرەك, دەي كەلە, ا.سمايىل مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ, ونوماستيكالىق احۋالدىڭ زاڭدىق تۇرعىدان تياناقتالىپ بەكىتىلە ءتۇسۋىن ودان ءارى پىسىقتادى. ءماجىلىس دەپۋتاتتارى روزاقۇل حالمۇرادوۆ, ءۋاليحان قاليجان مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتۋ جايىنا توقتالىپ, كونستيتۋتسيامىزعا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتىن مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلۋگە مىندەتتەيتىن باپ كەرەك دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. “ىزەت” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ ديرەكتورى ىزەتالى تىلەشوۆتىڭ قازاق ءتىلىن كومپيۋتەر باعدارلامالارىنا ەنگىزۋ جونىندەگى ون جىلدان بەرگى يگى ىستەرى مەن وسى ورايداعى ويلارى جينالعان جۇرت­تى ەلەڭ ەتكىزدى. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى شەرۋباي قۇرمانباي ۇلى ءتىل دامىتۋداعى ءۇش كيت: باسقارۋ, عىلىم-ءبىلىم جانە اقپارات سالالارى دەپ اتاپ كورسەتتى. قازاق ءتىلىنىڭ لينگۆيستيكالىق ىرگەتاسىن بالاباقشا مەن مەكتەپتە قالاماساق, قالعانىنىڭ ءبارى بوس ءسوز دەگەن پىكىرىنە دە كەلىسپەسكە بولمادى. وسى ارادا مينيستر مىرزا وي قوسىپ, بالاباقشا مەن مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىن وقىتۋ جايىنىڭ كەيبىر پروبلەمالارىنا توقتالىپ ءوتتى. قازاق تىلىنەن تەست تاپسىرۋدى قايتادان ورىس-قازاق سىنىپتارىنا بىردەي مىندەتتەسە, وسى ماجبۇرلىكتەن جاقسى ناتيجە شىعار ەدى دەگەن پىكىردىڭ جانى بار سياقتى كو­رىندى بىزگە. وسى پىكىردى دامىتا تۇسكەن ءبى­لىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ماح­مەتقالي سارىبەكوۆ بىرىڭعاي ۇلتتىق تەستى جەتىلدىرۋ, قاجەتتىلىك ارقىلى قازاق ءتىلىن بىلۋگە سۇرانىس تۋدىرۋ جونىندە وي ءوربىتتى. جۇمىس توبىنىڭ وتىرىسىندا ايتىلعان ارقيلى ويلار توعىسىن, بايىپتى پىكىرلەر مەن ۇسىنىستاردى م.قۇل-مۇحاممەد قورىتىندىلادى. ول مەملەكەتتىك باعدارلامانى ەكى كەزەڭمەن ون جىلعا ارناپ قابىلداۋدىڭ دۇرىستىعىنا تياناقتى دالەلدەر كەلتىردى. قىزدى-قىزدىعا جول بەرمەي-اق قىرۋار ىستەردى تىندىرۋعا بولاتىندىعىنا جۇرتتىڭ كوزىن جەتكىزە سويلەدى. الداعى ەكى ايدا باعدارلاما جوباسىن ءازىر ەتىپ, جۇمىس توبىنىڭ كەلەسى وتىرىسىندا قاراۋ دۇرىس دەپ تابىلدى. تۋعان ءتىلدىڭ وسىناۋ تولعاۋىن تاعى دا عابيت مۇسىرەپوۆ سوزىمەن تۇيىندەسەك: “انا ءتىلىن تەك وگەي ۇلدارى عانا مەنسىنبەيدى, وگەي ۇلدارى عانا اياققا باسادى”. ال تۋعان حالقىمىزدىڭ وگەي ۇلى اتانعىسى كەلەتىن, بالاڭىزدى تۋعان حالقىڭىزدىڭ وگەي بالاسى اتاندىرعىڭىز كەلەتىن قايسىڭىز بارسىز, قانە, ايتىڭىزشى؟! قورعانبەك امانجول.