سول جىلدارى مۇنداي قىلمىستىق كورىنىستەردەن قازاقستان دا قۇرالاقان ەمەس ەدى. ويدان-قىردان قاشقاندار مەن ىشتەن شىققان بۇزاقىلار قىلمىس سانىنىڭ ارتۋىنا اسەر ەتتى. بارعان سايىن زاڭ بۇزۋشىلىق ەتەك جايىپ, كۇردەلى سيپات الا باستادى. جانە ول قىلمىستاردىڭ كوپشىلىگى سۋىق قارۋ قولدانىلىپ جاسالاتىندىقتان, جۇرتتى الاڭداتا ءتۇستى. بۇعان ەكونوميكالىق قىلمىستار دا قوسىلدى. جاسىرىپ نەسى بار, سول كەزدە ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار كاسىپكە بەت بۇرعاندارى دا ەتەكتەن تارتتى. ءتىپتى, ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتىڭ كوبى ترانسۇلتتىق سيپات الدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى, بۇرىنعى كەڭەستىك ىشكى ىستەر ورگاندارىنداعى ءوزارا ارەكەت ەتۋ تەتىگى بۇزىلىپ, قاۋقارى قايتىپ قالعاننان دا ەدى.
وسىنداي جاعدايدا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قىلمىسپەن كۇرەسۋدە جاڭا ءادىس-تاسىلدەر قاراستىرۋعا, ونىڭ قىر-سىرىن زەرتتەۋگە, ۇيرەنۋگە تۋرا كەلدى. جاڭا زامان كەلبەتى جاڭا قاجەتتىلىكتى العا تارتتى. ونىڭ ۇستىنە, ەلىمىزدە ورىن العان داعدارىس سالدارىنان مەملەكەتتىڭ قارجىلىق قاۋقارىنىڭ ناشارلاۋى دا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا كەرى اسەر ەتپەي قويمادى. قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى تىپتەن ماردىمسىز بولدى. ال جۇمىس اۋىرلاي ءتۇستى. وسى تۇستا تاجىريبەلى ماماندار اقشاسى كوپ كوممەرتسيالىق باعىتتاعى جۇمىستارعا كەتە باستادى. پوليتسياداعى قىزمەت بولسا, كوپتەگەن جاستار ءۇشىن ءمانىن جوعالتىپ, قىزىعۋشىلىعىن جويدى. مۇنداي قۇلدىراۋ تەك قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىندا عانا ەمەس, وزگە ماڭىزدى سالالاردا دا كورىنىس بەردى.
1992 جىلعى جوعارىدا ايتقان زاڭ مەن پرەزيدەنتتىڭ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ىشكى اسكەرلەرى تۋرالى» جارلىعى بۇكىل قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تۇلا بويىنا قان جۇگىرتتى. ىلە-شالا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى تاعايىندالعان ىشكى ىستەر ءمينيسترى ىسكە كىرىستى. ەلباسىنىڭ ۋاقتىلى سىندارلى شەشىم قابىلداۋىنىڭ ارقاسىندا نورماتيۆتىك بازانىڭ جاڭارۋى جۇزەگە اسىپ, ول جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتتى. دامۋ ۇدەرىستەرى 1994 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنداعى «جەدەل ىزدەستىرۋ قىزمەتى تۋرالى» زاڭعا جالعاسىپ, جاندانا ءتۇستى. 1993 جىلدىڭ باسىندا-اق كەشەندى دە جەدەل جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 324 قىلمىستىق توپتىڭ جولى كەسىلدى. 550-دەن استام قاشقىن قىلمىسكەر قۇرىقتالدى. ءسويتىپ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ تەگەۋرىندى ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ دارمەنى ارتتى.
پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن 1995 جىلعى قازان ايىندا تمد ەلدەرىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇقىق قورعاۋ ورگانى – مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتى قۇرىلدى. الايدا, ۋاقىت وتە كەلە ونىڭ كەمشىلىكتەرى, وسال تۇستارى بارى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى 1997 جىلدىڭ قاراشاسىندا مەملەكەتتىك تەرگەۋ كوميتەتى تاراتىلىپ, ونىڭ قىزمەتكەرلەرى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە اۋىستىرىلدى. وسىعان سايكەس, ىشكى ىستەر ورگاندارىندا اسكەري قۇرىلىم مارتەبەسىمەن كريمينالدى جانە اكىمشىلىك پوليتسيا, سونىمەن قاتار, اسكەري تەرگەۋ ورگاندارى جانە ءىىم اسكەري پوليتسياسى قۇرىلدى. ءورت ءسوندىرۋ قىزمەتى توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتكە بەرىلدى, ەكونوميكالىق جانە جەمقورلىق قىلمىسپەن كۇرەس سىبايلاس جەمقورلىقپەن جانە ەكونوميكالىق قىلمىسپەن كۇرەس اگەنتتىگىنە ءوتتى. ادىلەت مينيسترلىگى سوت-مەديتسينالىق ساراپتاماسىن جانە تۇرمە جۇيەسى مەن حالىقتى قۇجاتتاندىرۋدى قولعا الدى. 2011 جىلى قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى ءىىم-گە بەرىلدى.
ال 2014 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنان باستاپ پرەزيدەنت جارلىعىمەن ءىىم-ءنىڭ ىشكى اسكەرلەرى ءىىم-ءنىڭ ۇلتتىق ۇلانىنا اينالدى. جانە وسى جىلى تامىز ايىندا ءىىم-گە توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ قىزمەتتەرى مەن وكىلەتتىكتەرى بەرىلدى. 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ءتيىستى زاڭعا سايكەس, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ جانە وبلىستاردىڭ ءىىد جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتى قۇرىلىپ, ولار قازىرگى كۇنى ويداعىداي جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
مىنە, مۇنىڭ ءبارى – 25 جىلدا اتقارىلعان جۇمىستار. ول ايتۋعا عانا وڭاي بولعانىمەن, ءار جىلداعى قىزمەتتىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تەرەڭدە جاتقانى انىق.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
