بىرەگەي

قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قالىپ­تاسۋ, ءوسۋ جولدارىن زەردەلەپ, جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىن تالداپ, بولاشاق باعىتىن بەلگىلەپ, تالاي زەرتتەۋ, مونوگرافيا, وقۋ قۇرال­دارىن جاريالاعان عالىمنىڭ وسى ىزدەنىستەرىنىڭ ىشىندە پراكتيكالىق ءمانى بار ەرەكشە ءبىر جاڭالىعىن اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. نامازالى­نىڭ تاباندى زەرتتەۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق راديوسىنىڭ تاريحى ون جىل­عا ءارى شەگەرىلىپ, 1921 جىلدان باستاۋ الدى. ادامنىڭ بۇكىل سانالى عۇمىرى كوز الدىڭدا ءوتىپ, ونىڭ ءومىر بەلەس­تەرى­نە ءوز كوزىڭمەن كۋا بولساڭ, تاع­دىردىڭ تاراۋ جولدارى, بۇرى­لىس-قايىرىلىستارى كىسىنى قانداي ءوز­گەرىس­تەرگە ۇشىراتاتىنى انىق باي­قالادى. جاقسى ادام دا, جامان ادام دا اسپاننان تۇسپەيدى. اركىم ءوزىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, كىسىلىك كەل­بەتىن, كوزقاراسىن, ارەكەتشىلدىگىن, بولماسا كەمباعالدىعىن ءوز قولى­مەن قالىپ­تاستىرادى. “ونداي بول­ماق قايدا دەپ ايتپا عىلىم ءسۇي­سەڭىز”, دەپ حاكىم اباي دا ادامنىڭ ءوزىن-ءوزى تاربيە­لەۋى­نىڭ, ۇشتاۋىنىڭ, جەتىل­دىرۋى­نىڭ قۇپياسى تۇلعانىڭ ءوز ىرقىنا, ەرىك-جىگەرىنە تاۋەلدى ەكە­نىن ايتسا كەرەك. وسىن­داي وي مەنىڭ قىرىق جىل­دان بەرگى ءومىر سا­پارىندا قا­نات­تاس كەلە جات­­­قان دوسىم, بەلگىلى عالىم-جۋر­نا­ليست, في­­لو­لو­گيا عى­لىم­دارى­نىڭ دوك­تو­رى, پرو­فەس­سور نا­ما­زا­لى وماش­ ۇلى­نىڭ قالىپتاسۋ جو­لىن ويمەن كوك­تەي شولعان­دا ساناما ورنىعا بەردى. كەشەگى ۇرپەك­باس ستۋدەنت نامازالى مەن بۇگىنگى ساليقالى ساڭلاق وماش­ ۇلىنىڭ اراسىنداعى جەر مەن كوكتەي ايىر­ماشىلىق ونىڭ ءوزىن-ءوزى قام­شى­لاۋى مەن قاناتتاندىرۋىنىڭ ناتيجەسى ەكەنىن باسقا بىلمەسە دە, ونىمەن ۇدايى ۇزەڭگى قاعىستىرىپ كەلە جاتقان بىزدەر جاقسى بىلەمىز. 1969 جىلدىڭ تالاپكەرلەرى ەدىك. ارقايسىمىز ءار قيىردان ارمانى­مىز­دى ارقالاپ كەلىپ, قازمۇۋ-دىڭ جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە توعىسقاندا, ەرتەڭگى كۇنى كىم بولىپ شىعارىمىزدى ءوزىمىز دە بولجاي الماس ەدىك. شامالاساق, شامالاعان شىعارمىز. ءداۋىتالى ستامبەكوۆتىڭ پوەزيا پاتشالىعىندا عۇمىرى وتەتىندىگىنە كۇمان جوق ەدى. اسقار ەگەۋباەۆتىڭ عۇلاما عالىم بولارى­نا دا كۇدىك كەلتىرە قويماۋشى ەدىك. ال نامازالى وماش ۇلىنىڭ ءدال وسىنداي زەردەلى زەرتتەۋشى, كوسىلگەن كوسەمسوزشى, ۇلاعاتتى ۇستاز بو­لارىن سول كەزدە ءبىلىپ ەدىم دەيتىن ەش­كىم تابىلا قويماس. ويتكەنى, قال­جاسى قاعىلەزدەۋ, قيمىلى شاپ­شاڭ­داۋ, ءسوزى قيقارلاۋ نامازالى­دان ءدال بۇگىنگى اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باساتىن پروفەسسوردى كورۋ ءۇشىن كورىپكەل ميشەل نوسترادامۋستىڭ جۇراعاتى بولۋىڭ كەرەك قوي. راس, وقۋعا قابىلەتتى بولدى. ىنتالى بولدى. اۋديتورياعا كەلىپ, الدى­مىز­دا ءدارىس وقيتىن سۇڭعىلا ۇستاز­دارىمىز تاۋمان اماندوسوۆتىڭ, قايىرجان بەكحوجيننىڭ, تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ, ءابىلفايىز ىدىرى­سوۆ­­­تىڭ, رىمعالي نۇرعاليەۆتىڭ, اب­دۋل­حاميد مارحاباەۆتىڭ, سۆەتلا­نا ساگالوۆيچتىڭ سان قياعا سالا­تىن, ءسوز ونەرىنىڭ قىر-سىرىنا قا­نىق­­تى­راتىن تەلەگەي-تەڭىز تراكتات­تارىن تەز ۇعاتىن, قالپىنان اۋدار­ماي قايىرىپ ايتىپ بەرەتىن ساناۋ­لى شاكىرتىنىڭ ءبىرى ەدى. قولىنا گيتارا­­سىن الىپ, ەل جاعالاپ كەتەتىن اپەن­دىلىگى دە از بولعان جوق. سويتە تۇرا, ءىستىڭ ىعىن بىلەتىن, جۇرتتىڭ ءتىلىن تاباتىن قابىلەتى دە بايقالا باستا­دى. كۇرەپ اقشا تابۋدى قيالداپ, ستۋدەنتتەردىڭ قۇرىلىس وتريادىن جاساقتاپ, ارقا جەرىنە جول باستاپ باراتىن بەلسەندىلەردىڭ قاتارىنان نامازالى ەكىنشى كۋرستا-اق تابىل­دى. ءبىز لاي تاسىپ, كىرپىش قالاپ جۇرگەندە, ول كوماندير, كوميسسار شەنىمەن گازيك ءمىنىپ, شيكى ستۋدەنت­تەرگە ءجون سىلتەيتىن. كوبىنە جاقىن جۇرەتىن دوسى – راحمەتالى اسىل­بەكوۆ ەدى. ەكەۋى دە يۋمورعا, ساتي­را­عا بەيىم بولعان سوڭ با, باستارى قوسىلسا, ءاجۋانى اسقىن­دىرىپ, مۇرات­قاندى مۇيىزدەۋدەن جالىق­پاي­تىن. ءبىر قىزىعى, ۋني­ۆەر­سيتەتتى ءتامامداپ, قازاق راديوسىنا قىز­مەتكە كىرگەن نامازالى ەفير­دەگى ساتيرانى, ناقتى سىقاقتى تالاي كوش جەرگە جىلجىتىپ تاس­تادى. سويلەۋ, ايتۋ ارقىلى جاسالا­تىن راديوفەلەتوندى اۋەلى ءىس جۇزىندە جولعا قويىپ, كەيىن ونىڭ تەوريا­لىق نەگىزدەمەسىن عىلىمي زەردەلەۋى ن.وماش ۇلىنىڭ عالىم­دىق جولىن­داعى العاش­قى باسپالداعى بولدى. ونىڭ ۇستىنە, راديونىڭ ساتيراسى مەن يۋمورى نامازالىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلە قالعانداي. ونىڭ كەيبىر كىتاپتارى­نا ءماتىنى ەنىپ جۇرگەن سول راديو­فەلەتوندارى باياعى بەيىمبەتتىڭ قىسقا, رەاليستىك دۇنيەلەرىن ەسكە سالادى. مىسال كەرەك بولسا, تۇركى­ستان اۋدانىنىڭ ساۋدا سالاسىنداعى جەمقورلارىن كەلەمەجدەيتىن “قۋلار جارىسى” اتتى راديو­فەلەتونىن وقىپ كورى­ڭىز. سونشا­ما سوراقى قىلىق­تاردى تاپتىشتەپ جىپكە تىزبەي-اق ديالوگ ارقىلى الاياقتاردىڭ ابىرويىن ايرانداي توگەدى. وبەكتىنى الدىن-الا ابدەن زەرتتەپ, بۇلجىتپايتىن فاكتىلەردى جيىپ العان جۋرناليست ەندى سونى ەفير ارقىلى ۇتىمدى جەتكىزۋدىڭ وڭتايلى ءادىسىن قاپىسىز تاپقان. وڭاي ولجا ەمەس. جانە سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەفيردەگى ساتيرا­نىڭ اسا قاۋىپتى, قاتەرلى قارۋ ەكەنىن انىق ءبىلىپ, كەيىنگى زەرتتەۋلەرىندە وسىعان ەرەكشە ءمان بەرىپ, راديو­جۋرناليس­تىڭ سىنعا ساق, مۇقيات بولۋىن باجايلايدى. قازاق راديو­سىنىڭ قازانىندا قايناپ پىسكەن بولاشاق عالىم ءومىر تاجىريبەسى مەن تەو­ريالىق بايىپتاۋلاردى وسىلاي ۇشتاستىرادى. جۇردەك قالامىنان تۋىنداعان ماقالالار, وچەركتەر, پورترەتتەر, رەتسەنزيالار لەگى ناما­زا­لىنى عىلىمعا قاراي جەتەلەدى. ول كوپ ۇزاماي ۋنيۆەرسيتەتتەگى ۇستا­حاناعا قايتىپ ورالدى. كەشەگى وزىنە ءدارىس بەرگەن ۇستازداردىڭ قا­تارىن تولىقتىرىپ, بولاشاق جۋر­ناليستەردىڭ شەبەرلىگىن شىڭ­دايتىن ساناۋلى مۇعالىمدەردىڭ بىرىنە اينال­دى. ءوزى دە عىلىمي ىزدەنىس­تەرىنىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە بەت بۇردى. بۇل كۇندە تەلەراديو-جۋرناليستي­كا­نىڭ تاريحى مەن تەورياسىن زەردەلەپ شىققان بىرەگەي زەرتتەۋشى رەتىندە مويىندالعان ن.وماش ۇلى وسى جىلدارى كوزى تالعانشا مۇرا­عات اقتارىپ, ءسوز ونەرىنىڭ تاري­حىن­داعى تالاي اقتاڭداقتاردى تولىق­تىرىپ, قاجىماس قايرات كورسەتتى. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ قالىپ­تاسۋ, ءوسۋ جولدارىن زەردەلەپ, جانرلىق ەرەكشەلىكتەرىن تالداپ, بولاشاق باعىتىن بەلگىلەپ, تالاي زەرتتەۋ, مونوگرافيا, وقۋ قۇرال­دارىن جاريالاعان عالىمنىڭ وسى ىزدەنىستەرىنىڭ ىشىندە پراكتيكالىق ءمانى بار ەرەكشە ءبىر جاڭالىعىن اتاپ وتپەۋگە بولمايدى. نامازالى­نىڭ تاباندى زەرتتەۋىنىڭ ارقاسىندا قازاق راديوسىنىڭ تاريحى ون جىل­عا ءارى شەگەرىلىپ, 1921 جىلدان باستاۋ الدى. وسى جىلى احاڭنىڭ, احمەت بايتۇر­سىنوۆتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ورىن­بوردا جۇمىس ىستەي باستاعان ۇلتتىق راديو بۇگىنگى اق­پارات كەڭىس­تىگىندە ويىپ ورىن الىپ وتىرسا, ءوز شەجىرە­سىنىڭ شىندىعىن قالپىنا كەلتىرگەنى ءۇشىن ول وماش­­ ۇلىنا قارىز­دار. جۋر­ناليستىك كاسىپ­تىڭ ارنايى ما­مان­دارعا عانا تۇسىنىكتى قىر-سىر­لارىن عىلىمي تۇرعىدان تۇجىرىم­داعان نامازالى­نىڭ عا­لىم­­دىق قايرات-قاجىرىن تاپىشتە­مەي-اق قويالىق. ءبىر عانا نارسەگە نازار اۋدارعىمىز كەلەدى: ول ءوزىنىڭ كانديداتتىق ديسسەرتا­تسيا­سىن دا, دوكتورلىق ديسسەرتا­تسيا­سىن دا ءوزى, ماسكەۋدەگى بەدەلدى ساراپشىلار­دىڭ الدىندا قورعاپ شىقتى. قازاقى اۋىلدا تۋىپ-وسكەن ۇلت كادرى ءۇشىن وسىنىڭ ءوزى ەرلىك­پەن پارا-پار ەكەنى تۇسىنىكتى. نامازا­لىنىڭ ىرگەلى ىزدەنىس­تەرىن اۋەلى ورىستار مويىن­دادى. ايتپەسە, كۇنى كەشە ءوزىنىڭ اعا دەپ جاعالاعان ۇلكەندەرى مۇنى اياقتان شالىپ, توبىقتان قاعىپ, قولبالا ەتكىسى كەلگەندەرى راس. ول ءوزىنىڭ العان باعى­تىنىڭ, ۇستانعان جولىنىڭ دۇرىس ەكەنىن ماسكەۋگە بارىپ دالەلدەدى. سارى سومكەسىن ارقالاپ, الماتى مەن ماسكەۋدىڭ اراسىن جول قىلىپ جۇرگەن نامازا­لىنىڭ سەڭ سوققان بالىقتاي سەن­دەلگەن كۇيىنە تالاي كۋا بولعانبىز. سىر بەرمەگەن شاقتارىنا ءسۇيسىنىپ, ساباز-اق ەكەن دەسكەنبىز. قاجىرلى ەڭبەك قايى­رىن بەردى. جۇزدەگەن شاكىرتى­نىڭ الدىندا جالىقپاي ءدارىس وقىعان دوسىمىز دوكتور دا بولدى, پرو­فەسسور دا اتاندى. قازاقستانعا ەڭ­بەك سىڭىرگەن قايراتكەر, پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ يەگەرى, ەكى اكا­دە­ميا­نىڭ تولىق ءمۇ­شە­سى بولىپ ءۇل­گەر­دى. كەشە عانا ءوزى وقىپ شىق­قان جۋر­­­ناليس­تيكا فا­كۋل­­­­تەتى­نىڭ دە­كا­نى بو­لىپ ۇزاق جىل جەمىستى ەڭ­بەك ەتتى. ۋني­ۆەر­سي­تەتتىڭ پرو­رەك­­تورى بو­لىپ, قا­را شا­ڭى­­راق­تاعى ءتار­بيە جۇ­مى­سىن جولعا قويۋعا كوپ ۇلەس قوس­تى. تا­لاي جاس عالىمدى قاناتىنىڭ اس­تى­نا الىپ, عى­لىم سوقپاعىندا سۇرىنبەۋىنە باس-كوز بولدى. ءبىر قىزى­عى, قازاق­ستان­نىڭ قاي وبلى­سىنا, قاي اۋدانى­نا بار­ساڭىز دا ن.وماش ۇلىنىڭ شاكىرت­تەرى­نە جو­لى­عاسىز. ءبارى دە ونى ريزا­لىقپەن ەسكە الىپ جات­قاندا, ءىشىڭىز جىليدى. نامازالىنى ۇستازىم دەپ مويىن­داي­تىنداردىڭ, ونىڭ الدىن كەسىپ وتپەيتىندەردىڭ اراسىندا مينيستر دە, پروفەسسور دا بار ەكەنىن كوزىمىز­بەن كورىپ ءجۇرمىز. عىلىمنىڭ ءتۇبىن ءتۇسىرىپ, زەردەلى زەرتتەۋلەر جازعان ناكەڭ ءدارىس وقۋ­عا كەلگەندە دە ماي­تالمان. انا ءبىر جىلى سەمەي ۋني­ۆەرسيتەتى ارنايى شاقىرىپ, قۇر­مەتتى پروفەسسور اتا­عىن بەرگەندە قاسىن­دا بولعان ەدىك. قۇرمەتتى پرو­فەسسوردىڭ كەلىس­تى شەكپەنىن كيگەن ن.وماش ۇلى ۇلكەن اۋديتوريا­نىڭ الدىندا ءدارىس وقى­عان­دا, ماسەلەنىڭ ەگجەي-تەگجەيىن ساناعا قۇيىپ جىبە­رەتىن عالىمنىڭ پاراسات-پايى­مىنا دا, شۇرايلى ءتىل شەبەرلىگىنە دە قاي­ران قالىپ, قول سوعىپ, قۋانعانبىز. سويتسەك, ءومىر اعىمىن ءجىتى با­قى­لاپ وتىراتىن نامازالى جۋرنا­ليس­تيكانىڭ كاسىپ رەتىندە دە, عى­لىم رەتىندە دە جاڭارىپ, جاڭ­عىرىپ كەلە جاتقانىن جەتە زەر­دە­لەپ, الەمدىك اقپارات كەڭىستىگىندەگى جىلت ەتكەن جاڭالىقتى ءتول توپى­راعىمىزعا ءسىڭىرۋ ءۇشىن قاجىرىن جۇمسايدى ەكەن. يۋنەسكو-نىڭ ورتا ازيا مەن قازاقستانداعى تۇڭ­عىش كافەدراسىن ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتى­مىزدە اشتىرىپ, ءوزى سونىڭ جالعىز پروفەسسورى بولىپ ساي­لانۋى­ندا دا وسىنداي ءمان جاتىر. اقپاراتتىق تەحنولوگياداعى ىلگەرى وزگەرىستەردى وسى كافەدرادا ورنىق­تىرۋ ارقىلى جاس جۋرناليستەردى الەمدىك دەڭگەيدەگى كاسىبي شەبەر­لىككە باۋلۋ ءدال وسى ازاماتتىڭ ەڭ­بەگى ەكەنىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. بىزدەر, ارىپتەستەرى, “ە, ءوزىمىزدىڭ نامازالى عوي” دەپ جۇرگەندە, ول وسىلايشا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ابىرويعا يە بولىپ, ۋىسىمىزدان شىعىپ كەتىپتى. باياعى اياقتان شالۋ­شىلار شاڭ قاۋىپ قالدى. ايتپەسە, رەسەي مەن امەريكانىڭ, فرانتسيا مەن كانادانىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارى ونى ات جىبەرىپ الدىر­تىپ, ايلاپ ءدارىس وقىتار ما ەدى. وزىق ويعا, زەرەك زەردەگە, باي ءتاجى­ريبەگە قىزىققان سوڭ, اقشاسىن دا, باسقاسىن دا ايامايتىن بولۋ كەرەك. ءسويتىپ, ءسوزدىڭ باسىن قايتا تۇگەن­دەسەك, وسىدان 40 جىل بۇرىن سوم­برەروسىن جەلكەسىنە كيىپ, گيتاراسىن اسىن­عان, اپتىعى باسىل­ماعان قال­پىندا وقۋعا كەلگەن بوز­بالا نامازالى بۇگىنگە تانىمال جۋرنا­ليست, عۇلاما عالىم, ۇلاعاتتى ۇستاز, بىرەگەي ءبىلىمپاز كەيپىندە جەتىپ وتىر. ءبارى ەڭبەكتىڭ, ىزدەنۋ­دىڭ ارقاسى. استاناداعى ل.ن.گۋ­مي­لەۆ اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جانىنان جۋرناليس­تيكا ماسەلە­لەرىن زەرتتەۋ ينستيتۋتىن اشىپ, ديرەكتورى رەتىندە ەندى سونىڭ كەم-كەتىگىن تۇگەن­دەۋمەن تابانىنان تاۋ­سى­لىپ جۇرگەن پروفەسسور وماش ۇلى بۇل جاڭا جۇ­مىس­تى دا جەرىنە جەتكىزەرىنە كۇمان­دان­بايمىز. ويتكەنى, قازاقتا بۇل سالا­دا قازىر ودان بىلگىر, ودان العىر ەشكىم جوق. ءجۇرسىن ەرمان, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى.