ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ قىزىلوردا وبلىسى, ارال اۋدانى, قۇلاندى اۋىل كەڭەسىنە قاراستى ۇشكوڭ اۋىلىندا 1924 جىلى 22 قازاندا دۇنيەگە كەلگەن. مەيىزدەي سارى دالا و زاماندا تەڭىزدىڭ ءتۇبى بولاتىن. شاعالا شۋلاپ, كوك تولقىن وكىرىپ جاعانى ۇراتىن. اۋىلىنىڭ ىرگەسىندەگى بەلاران دا باياعىدا تەڭىزگە ءتونىپ جارلانىپ, قاراۋىتىپ تۇرۋشى ەدى. بۇل كۇندە جورتۋىل جۇتقان بەلگىسىز باتىردىڭ قونالقادا ۇمىت قالعان شوشاق بوركى سەكىلدى. بەلاراننىڭ تولقىن سوعار ەتەگىن قاراجار استى دەيتىن. قاراجار استى مەن ۇشكوڭ اراسى تاياق تاستام جەر.
كۇيى كەلگەن وگىزدەي وكىرىپ جاتاتىن تۇششىباس تا جوق بۇگىندە. وركەشتەنىپ, تۇيدەكتەلىپ جەتەتىن قاراباۋىر بۇلت تا ءىزىم-عايىم. جىم-جىلاس. مىگىرسىز ولكە. ەسكى قىستاۋ. سيىر سۇيكەنىپ سىندىرعان پاكەنە تەرەزەلى ۇيلەر بۇرىنعىدان بەتەر شوككەن. ءبىرازى بەلى كەتكەن تۇيەگە ۇقساپ جاتىسى جامان... اربا سىنىعى, بەلتەمىر, ماشينە بالونى, قۋراپ قالعان قارا اعاش... ءۇپ ەتكەن جەلمەن ازىناي جىلاعان پۇشىق مورجا. قاي جاعىنان قاراساڭ دا قۇلازىعان جۇرت, ەلى كوشكەن قىستاۋ. ەلۋ جىلدا ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا قازان. قازىرگى كوزى ءتىرى كلاسسيگىمىز ءابدىجامىل اعامىز – وسىناۋ قۇبا ءدۇز, سارى جوندا بالداي ءتاتتى بالالىق شاعىن وتكىزدى. شاڭداق جولمەن جالاڭاياق جۇگىرىپ ءوستى. جاسىنان قۇيما قۇلاق زەرەك بولدى. كوز كورگەن كىسىلەردىڭ ايتۋىنشا: كۇندىز كەۋدەسىنەن عانا كەلەتىن تەرەزەنىڭ الدىندا وتىرىپ, تۇندە ماي شامنىڭ كاراسىنى تۇگەسىلگەنشە كىتاپتان باس الماپتى. ورتا مەكتەپتى بىتىرەر-بىتىرمەستەن ۇلى وتان سوعىسى باستالىپ, ون جەتى جاسار ءابدىجامىلدى اسكەرگە الادى. ۇلى جازۋشىلار ءومىر بويىنا ءوزىن-ءوزى جازىپ وتەدى. سۋىق مايدان سۋرەتى “كۋرليانديا” رومانىندا كوز الدىمىزدا قالقىپ تۇرىپ الادى. مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەن كەزىندە تۇتانا جازداپ ءوشىپ تىنعان تۇڭعىش ماحابباتى – زاعيپا بەينەسىندە, سوڭىنان كوكەلەپ حات جازىپ تۇراتىن قارىنداسى زەينە, بوزبالا شاعى تاعدىردىڭ قاتال سوققىسىنا – ەسەي ەسىمدى سولداتىنا ارنالعان جازۋشى بەينەسى رومان بەتتەرىنەن قالقىپ شىعا كەلەدى. جازۋشى كوزىندەگى سوعىس – ەسەي كوزىندەگى سوعىس. ءبىر-بىرىنەن مۇلدەم ايىرعىسىز مىنەز, بولمىس دەگەنىڭىز وسى. روماننىڭ بەلومىرتقا – فابۋلاسى جازۋشىنىڭ ساناسىندا سولدات وكوبى مەن بلينداجىندا-اق ءپىسىپ جەتىلىپتى. كوزبەن كورىپ, كوڭىلگە سىڭگەن ءجايت جىلدام جازىلدى. قىرۋار كەيىپكەردىڭ باسىن قۇراعان, ءتورت بولىمنەن تۇراتىن روماننىڭ كولەمى جيىرما باسپاتاباقتان اسىپ جىعىلادى. ء“سابيت مۇقانوۆتىڭ “اداسقاندار”, “جۇمباق جالاۋ”, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ “اباي” رومانىنداعى العاشقى ەكى كىتابى (ەپوپەيانىڭ ەكىنشى كىتابى كەيىنشە شىقتى), سەرۆانتەستىڭ “دون-كيحوت” رومانىنىڭ قازاقشا اۋدارماسى قول سومكەمىزدەن تۇسپەۋشى ەدى”, – دەيدى جازۋشى ەستەلىگىندە. “كۋرليانديانى” اۆتور جيىرما ءۇش-جيىرما بەس جاسىندا جازىپ, العاش رەت جيىرما التى جاسىندا – 1950 جىلى باسىلىپ شىعىپتى. سول كەزدەگى مەكتەپ بالاسىمىز, سىرتى كوكشىل, مۇقاباسى قالىڭ كىتاپتى قولدان-قولعا تيگىزبەي وقىعانىمىز ەسىمدە. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ تۇتاس پانوراماسىن ادام تاعدىرى ارقىلى كوكىرەككە سىڭىرە بايانداپ بەرۋ, ەپيكالىق كەڭ تىنىس, شالقار شابىت, قۇنارلى ءتىل – شىعارمانى ءشۇۋ دەگەننەن وقىلىقتى ەتتى. رومان ەكى قاسيەتىمەن ەرەكشەلەندى. ءبىرى: ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ شىنايى, تيپتىك بەينەسى. سوعىستان كەيىنگى كوپ ادەبيەتتەر ەستەلىك جانرىندا جازىلدى. كەڭەس جاۋىنگەرلەرىن باياعىنىڭ باتىرلارىنشا سۋعا سالسا باتپايتىن, وتقا سالسا كۇيمەيتىن ەرجۇرەك ەتىپ سۋرەتتەۋ بەل الدى. “كۋرلياندياداعى” قازاق ەسەي, ورىس دولگۋشەۆ, تاتار حيززاتۋلين, لاتىش شوتسيكاس, قايسى ءبىرىن ايتاسىز, جاناما كەيىپكەرلەر اسا مول, كادۋىلگى ىشىنە قان قاتىپ ىزالاناتىن, اجالدان قورقاتىن, ءبازبىر تۇندە ەلىن, وتباسىن ويلاپ كوز ىلمەي شىعاتىن – كون قاتسا قالىبىنا دەگەندەي, كونتەرلى قالپىندا كورىنىس تابۋى شىعارمانى ءارى شىنايى, ءارى قىزىقتى ەتتى. كىتاپتىڭ ەكىنشى ەرەكشەلىگى: ءتىل قۇنارى ەدى. سول كەزدەگى ءبىراز كىتاپ باسىنا تارتسا اياعىنا, اياعىنا تارتسا باسىنا جەتپەي جاتاتىن كەدەيدىڭ كورپەسىندەي تاقىل-تۇقىل, بولادى, قويادى, بارا جاتىر, كەلە جاتىر بايانىمەن جازىلاتىن. ءابدىجامىل العاشقى شىعارماسىمەن-اق كەڭ تىنىستى, جاعانى وكىرىپ ءسۇزىپ جاتاتىن تەڭىز تولقىنىنداي ءارى ىلكىمدى, ءارى ىرعاقتى, ەكپىنى مول قازاقى شۇرايلى ءتىلى شىعارمانىڭ شوقتىعىن بيىكتەتە ءتۇستى. جازۋشىنىڭ بىلايعى ءومىر جولى زامانداستارىنىڭ كوبىنە ۇقسايدى. جيىرما سەگىز جاسىندا ءال-فارابي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرەدى. 1956 جىلى ماسكەۋدەگى ەكى جىلدىق ادەبيەت ينستيتۋتىن ءتامامدايدى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىندا ادەبي كەڭەسشى. 1959-1960 جىلدارى “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى. 1993 جىلدان بەرى قازاقستان جازۋشىلارى پەن-كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. وسى كۇنى ەكى ءسوزدىڭ باسىن ءيىپ سويلەم قۇراستىرعاننىڭ ءبارى كىتاپ شىعاراتىن بولدى. كىتاپ شىعارعاننىڭ ءبارى – جازۋشى اتالادى. اتالى ءسوزىمىزدىڭ قادىرىن تۇسىردىك. بوس سوزگە اينالدىردىق. باس-اياعى جوق ەستەلىكتەردى ساپىرىپ جازا بەرەتىن بولدىق. بۇرىندارى ەلگە جازۋشى شىقتى دەسە كورەمىز, قولىن الامىز دەپ الدىنان شىعۋشى ەدى. حالىقتىڭ كوكەيىندەگىسىن تاپ باسىپ سويلەيتىن, حالىقتىڭ توردەگى تورەسى دە, ق ۇلى دا وسىلار ەدى. نە نارسەنى بولسىن جۇرەككە وراپ جازاتىن, جۇرەكتىڭ ءسوزىن ايتاتىن. قازىر قاراداي قورلاناسىڭ. جازاتىنى جۇرەكتىڭ ءسوزى بولماعان سوڭ, ءسوزدىڭ قادىر-قاسيەتى ءتۇستى مە, كىم بىلەدى, كىم كورىنگەن جازعىش بولىپ الدى. حالىقتىڭ ق ۇلى ەمەسپىز, جۇلدىزىمىز!.. جۇلدىزىمىز جانباي ءجۇر!.. قولداۋشىمىز بولماي ءجۇر دەيتىندەر كوبەيدى. ەلگە كۇلكى, ەسەككە تاڭ بولدىق ءوستىپ ءجۇرىپ. ول كەزدە مەملەكەت تاراپىنان جازۋشىلارعا قامقورلىق ەرەكشە ەدى; قالاماقى, پاتەر بەرۋ, جازۋشىعا جاعداي جاساۋدىڭ ءجونى بولەك ەدى. ەشبىر جازۋشى كەڭسەلەردە, باستىقتىڭ الدىندا تەلمىرىپ وتىرمايتىن. قادىرلەيتىن. بىردەن تورگە شىعاتىن. جازۋشىلاردىڭ دا, جازۋشىلار وداعىنىڭ دا بەدەلى بيىك ەدى. بۇگىندە سانى وسكەنىمەن, جازۋشىلاردىڭ دا, وداقتىڭ دا بەدەلى قالماي بارادى. كوبىسىنىڭ اڭدىعانى وسەك, باققانى ءسوز, ىزدەگەنى شاتاق. گازەتتەردىڭ بەتىندە قىزىل كەڭىردەك بولىپ ايقايعا اتتان قوسىپ, الا شاپقىن جاساپ جۇرەتىندەر دە سول جازۋشىلار. بولمايتىن نارسەگە داۋلاسىپ, ءبىر-بىرىمەن جاۋلاسىپ, قادىرلەرىن كەتىرىپ الدى. ەلدى دۇرلىكتىرىپ, ۇلتتى, ءتىلدى ساۋداعا سالىپ, ساياساتقا اينالدىرعاندى شىعاردى. اقىن-جازۋشىلارىمىزدىڭ مۇنشالىقتى تومەندەگەنىن كورگەن ەمەسپىز. جازۋشىلارىمىزدىڭ بەدەلى, اسىرەسە, وسى نارىق زامانىندا تومەندەپ كەتتى. نارىق قوعامعا, رۋحانياتقا نەگە قىزمەت ەتپەۋى كەرەك؟ رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى نەگە مانسۇق ەتۋىمىز كەرەك؟ جازۋشىلىق, اقىندىق قاسيەت كىم بولسا سونىڭ باسىنا قونا سالمايدى. ول-داعى اللانىڭ ادامعا بەرگەن سىيى, باعالاي ءبىلۋىمىز كەرەك, حالىق اراسىنان شىققان دارىنداردى قادىرلەي ءبىلۋىمىز كەرەك. ادەبيەت سوندا عانا داميدى. ەگەر كەزىندە ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆكە ءسابيت مۇقانوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, عابيدەن مۇستافين, ءىلياس وماروۆ سەكىلدى قالامگەرلەر سونشاما كوڭىل ءبولىپ, قامقورلىق جاساماسا, نۇرپەيىسوۆ دەگەن جازۋشىنىڭ بولماۋى دا مۇمكىن ەدى. وندا “قان مەن تەر” دە, “سوڭعى پارىز” دا جازىلماس ەدى. ءسابيت مۇقانوۆ ۇلكەن ءبىر القالى جيىندا ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ جايىندا: “مەنىڭ قازاق ادەبيەتىندە 20 جىل بويى كۇتكەن ادامىم ەندى كەلدى”, – دەپ كوپشىلىكتەن ءسۇيىنشى سۇراپ, جار سالعان ەكەن. ءابدىلدا تاجىباەۆ تا جىلت ەتىپ كورىنگەن جاس اقىندارعا باتاسىن بەرىپ, باعىت سىلتەپ ءجۇرۋشى ەدى. بۇگىندە ونداي جاناشىرلىق تا, باۋىرماشىلىق تا ازايىپ كەتتى. بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار دا رۋحانياتتان الىستاعان. قالاي دەگەندە دە ۇلتتىڭ تۇتقاسى دا, ۇيىتقىسى دا جازۋشىلار, اقىندار, عالىمدار ەكەنىن, ارقاشان ولارعا قامقورلىق كەرەك ەكەنىن مەملەكەت ۇمىتپاۋى كەرەك. بيلىك پەن ينتەلليگەنتسيا تىزە قوسىپ, ىنتىماقتاسا تىرلىك ەتكەندە عانا ەلدىڭ دە, ۇلتتىڭ دا, ءتىلدىڭ دە باعى جانادى. ءوز ويىمشا جازۋشىلىق – اللا بەرگەن ونەر نىعمەتىن ىسكە اسىرۋشى, قالىڭ ەلگە قاسيەتتى قادىم لەپەستى سوزبەن جەتكىزۋشى! جاراتقان يە كىسى جۇرەگىنە ءسوز كەپيەتىن قوندىرىپ, دارىن سىيلاعان سوڭ – سول دارىن نىعمەتىن حالقىنا, وقىرمانىنا قايتارار مۇرسات تا بەرەدى. قىزمەتىن كورسەتىپ قالار ۋاقىت بۇيىرتادى دەپ ويلايمىن. مىنەكەي, ءابدىجامىل اعامىز ۇلى وتان سوعىسىنىڭ سۇستى جىلدارىن ەسەي بولىپ جۇرەگىنە ءسىڭىرىپ, ءوزى دە ەسەيدى, وقىرمانىن دا ەسەيتتى. وتكەن عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وزگە جۇرت قايتا قۇرۋ, امەريكانى باسىپ وزۋ, عارىشپەن ءۇن قاتىسۋ دەپ دۇرلىگىپ جاتقاندا – بۇل اعامىز تۋعان جەر توپىراعىندا ءجۇرىپ-اق ءوتىپ جاتقان ۇلى وزگەرىستەردى حاتقا تۇسىرۋگە كىرىستى. “قان مەن تەر” تريلوگياسىن بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جازىپ بىتىرە باستادى. بۇل جىلدارى قالامگەر ەلامان كەيپىندە جانكەشتىلىك جازاتايىم ءحالدى باسىنان وتكەرىپ, “اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشتى, ەتىگىمەن سۋ كەشتى”. ءۇمىت پەن كۇدىكتىڭ جۇگىن ارقالادى. قىزىل توڭكەرىستىڭ وت جالىنىنا كۇيىپ شىقتى. ەلامان تاعدىرى سول ورتتەن قالعان تۇبىرتەككە كەلەدى. ال, قۇم اراسىنا تاستاي سالعان جاقۇت سەكىلدى مولدىرەگەن ارال تەڭىزى شە. بەلاراننىڭ كەزىنە شىعا كەلگەندە كۇنشىعىس بەتتەن بۇيرا تولقىندى ۇلكەن تەڭىز جالتىراپ جاتۋشى ەدى. جونى كۇدىرەيگەن بەلاران, شاعىرماق كۇن استىندا جارقىراعان كوك تەڭىز – بۋلانىپ اسپانعا ۇشقان, اقشاعىل سورتاڭعا اينالعان, بەلاران الاسارىپ توبەشىك بوپ قالعان. جۇتاۋ دەگەن وسى ەمەس پە. ءوزىنىڭ تۋعان ولكەسى ارالدىڭ تارتىلىپ بارا جاتقانىن العاش قابىرعا قايىستىرا جازدى. وداق باسپاسوزىندە, “وگونەك” جۋرنالىندا جانايقايى ۇزبەي ەستىلىپ جاتتى. سوندا دا ادەبيەتشى قاۋىم ارال تارتىلىپ بارا جاتقاندا نۇرپەيىسوۆ جۇمعان اۋزىن اشپادى دەپ قاراداي كۇيدىردى. وتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى جىلدارىنداعى ەل ومىرىندەگى, ادام تابيعاتىنداعى ەلەۋلى وزگەرىستەر تۋرالى وڭدى-سولدى جازىلىپ جاتقان شىعارمالاردى وقىپ قالامگەر اششى ءدارى ىشكەندەي ىلعي قاباعىن اشا الماي جۇرەتىن. ء“بىزدىڭ ءبىر اعامىز ماڭايداعى كولتاباننىڭ قالىڭ بىتكەن قۇراعىن كورىپ, ابدەن بالبىراپ بابىنا كەلسىن, شالعىمدى شار بولاتتاي قايراپ كەلىپ, جاس نارەستەنىڭ قارىن شاشىن العانداي عىپ ادەمىلەپ ورىپ الام دەپ جۇرگەندە ولاق بىرەۋ وراق سالىپ, الا-قۇلا ەتىپ كەتكەنىن كورىپ: “قولىنان كەلمەيتىن نايساپتىڭ ەسىل قۇراقتى ارامداپ كەتكەنىن قاراشى”, – دەپ كۇيىپ-ءپىسۋشى ەدى. ادەبيەتتە دە سونداي نايساپتار كوبەيىپ بارادى”, – دەپ كۇيىنىپ, ۇنەمى كۇيزەلەتىن. ابەكەڭ الاقولدىققا, ولاقتىققا جان-تانىمەن قارسى بولدى, سويلەپ ءجۇردى, كۇرەسكە شىقتى. ەندى ىستەمەگەندى ىستەدى دەپ قاراداي كۇڭىرەنگەن باقتالاستارى حالتۋراعا قارسى ءسوزىن, كۇرەسىن قۇلاعىنا ىلمەي... ىستەگەنىن ىستەمەدى, الاقولدىققا دەن قويدى دەپ كۇيدىردى... “قان مەن تەردە” ۇلتىنىڭ باسىنا تونگەن قيىن حالگە از دا بولسا سەبىم تيە مە دەپ الەۋمەتتىك وشپەندىلىك ورتىنە ارالاسىپ, ءومىرى زايا ۇرپاققا اينالعان ەلامان مەن قالەن ءتىرى جۇرسە دە – تىرىدەي قارا جەردىڭ استىنا كومىلىپ, ءوز كوزدەرىنە وزدەرى قۇم قۇيادى. بىرەسە انا ەركەككە, بىرەسە مىنا ەركەككە كوڭىلىن بۇرىپ بەيباق سەرگەلدەڭگە تۇسكەن ارۋ اقبالا قاسىرەتى – تەك ايەلدىك قاسىرەت ەمەس, باعى اشىلماعان قازاقتىڭ تاعدىر-تالايى, پۇشايمان تىرشىلىگىنىڭ كۋاسى ەدى. كۇردەلى شىعارمانىڭ استارىن اشىپ ساراپتاۋعا سالعىرتتىق تانىتقانىمىز دا راس. ءتاۋىر ءسوزىمىزدى دە ايادىق, جۇرەكتە ساقتاپ كەلدىك. ەڭ قيىنى: ۋاعىندا ءتاپ-ءتاۋىر اڭگىمەلەرىمەن كورىنىپ, كەيىنگى كەزدە ءوز شىعارمالارىنان قولى شىعىپ قالعان يۋري كازاكوۆتىڭ اۋدارماشىلىق دارىنىن اشىپ, قازاقتىڭ اعىل-تەگىل شۇرايلى ءتىلىن ورىسشا سويلەتكەنى ادىرا قالىپ; قازاق سىنشىلارى: “قان مەن تەر” ورىسشا اۋدارماسىندا عانا قۇلپىرىپ اشىلدى دەسە; ورىستىڭ ءبازبىر بەياۋىزدارى: ورىس قالامگەرىنىڭ عاجايىپ دارىنى قازاق نۇرپەيىسوۆتىڭ ورتاقول شىعارماسىنىڭ شوقتىعىن بيىكتەتتى دەپ كوكىدى. مۇنداي كەسەلدى ءسوزدى اعامىز قاپەرىنە دە العان جوق, قۇلاعىنا دا ىلمەدى. قايسارلىعى جەڭدى. قالامىن قاتتى ۇستاپ جازۋعا جۇگىندى. قانىق بوياۋلى قازاق تۇرمىسىن ورىس ورمانىنىڭ اراسىنان كەلگەن ورىس تۇگىلى مىناۋ دەگەن قازاق قالامگەرلەرى اينا-قاتەسىز سۋرەتتەي الماس ەدى. شىعارما ءبىراۋىزدان جاقسى باعالاندى. مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلدى. ىلىك ىزدەۋشىلەر ىندەتە ءتۇستى. سول كەزدەگى وداقتىق جازۋشىلار ۇيىمىنىڭ باسشىسىنىڭ اتى-ءجونى نۇرپەيىسوۆ رومانىندا جاعىمسىز كەيىپكەر بولىپ كەتىپتى. ارىزشىلار سونى دا ءسوز عىپ ماسكەۋگە ارىز ءتۇسىردى. ارالدا بالىق ساتۋمەن اينالىسقان ماركوۆ ەسىمدى كوپەس بولعانىن انىقتاپ, قۇجات تابىلدى. اقىرىندا رومانعا دەربەس سىيلىق بەرگىزبەي, مارتەبەلى سىيلىقتى سول بويىنشا قويىلعان پەساعا بۇيىرتتى. كۇپىنىڭ اش بيتىندەي جابىلعان سىنعا, ارىزعا قىڭق ەتكەن نۇرپەيىسوۆ بولمادى. جازۋشىنىڭ ءبىر قاسيەتى – ءوزىنىڭ دىتتەگەن ماقساتىنا, كوزدەگەن مەجەسىنە جەتپەي تىنبادى. جولدا كەزىككەن كەدەرگىنى, ادەبي وپپونەنتتەرىنىڭ وي-پىكىرىن, باسىلىم بەتتەرىندەگى ارتىق ايتىپ, كەم ءتۇسىپ جاتاتىن سىڭارجاق سىني ماقالانى ەشقاشان ەلەڭ ەتىپ, جۇرەگىنە جۇك ەتپەدى. ءوز باعىتىن, ءوز ۇستانىمىن الدىنا وتشىراق ەتىپ ۇستادى. باياعىنىڭ جۇلدىزشى كورىپكەلى سەكىلدى ءسوز كەرۋەنىنىڭ بۇيداسىن ۇزارتا تارتىپ شەبەرلىكتىڭ كەلەشەك كوكجيەگىنە قاشان جەتكەنشە تىنىم تاپپادى. روماندارى باسىلعان سايىن وڭدەۋمەن بولدى. “قان مەن تەر” ون بەس رەت باسىلسا, جازۋشى سونىڭ ءبارىن دە ەرىنبەي قايتا-قايتا رەداكتسيالاۋمەن كەلەدى. 10 جازۋشى قالامىنان ۇزاق جىلدارعى تەرەڭ تولعانىس, تاباندى ىزدەنىستەن “سوڭعى پارىز” دۇنيەگە كەلدى. كەشەگى كەر زامانداعى ەلامان, تاڭىربەرگەن, اقبالا كەشكەن سەرگەلدەڭ ەندى كەلىپ, مىنا تەڭىز ورتايىپ, كوڭىل كونشىگەن شاقتا جادىگەر, ءازىم, باكيزات بولىپ قايتا ءتىرىلدى. ء“داپ كەشەگىنىڭ قايتا اينالىپ سوققان تولقىنى سەكىلدى. ءباز باياعى دۇرىس ءجۇرىپ, ءجون ءسوز ۇعىپ جۇردىك دەگەنىمىز بوس سەرگەلدەڭ بوپ شىقتى. ءوز-وزىمىزدەن تۇتىندەي بىقسىپ, كوزگە كۇيىك, كوڭىلگە جۇك بوپ ءجۇر ەكەنبىز. جوقتى بار قىلامىز دەپ ءجۇرىپ, باردىڭ وزىنەن ايىرىلىپپىز. جاسادىق دەگەنىمىز – جاسامپازدىق ەمەس, جەرگە قاراعاندىق بولىپ شىقتى. مالدانىپ جۇرگەنىمىز – ماحاببات ەمەس, بەتى جىلتىر ۇرعاشىنىڭ قويىن جىلىتۋى ەكەن. ادىلەتكە جەتتىك دەگەنىمىز – الىمجەتتىكتىڭ اۋرەسى عانا. وزگەدەن قالعان قاڭسىق – وزەگىمىزدى تالدىرعان تاڭسىق. وزگەرىپ بارا جاتقان ءوزىمىز بە, الدە وزەگىن بەرمەيتىن ءومىر مە؟ باققا تويىمسىزدىق, اتاققا تويىمسىزدىق, داۋلەتكە تويىمسىزدىق... ءبارىمىزدىڭ جەلكەمىزدەن تۇسپەي دۇنيە تىرشىلىگىن ءبىر ۋىس قىلىپ قۋسىرىپ بارا جاتقان كەسەلگە ۇقسادى. ءبىر-ءبىرىمىزدى اياقتان شالدىق. عايبات سويلەدىك. قاناعات, مەيىرىم ازايىپ بارادى. كەشە ەكى بىردەي دۇنيەجۇزىلىك سوعىس اشىپ, دۇنيەنى ۋىسىمدا ۇستايمىن دەپ استامشىلدىق پەن الاۋىزدىققا تىزگىن بەرگەن باتىستىڭ كيگەن تاز كەپەشىن ەندى ءبىز كيىپ قالماساق يگى. وسى استامشىلىقتان, وسى الاڭعاسارلىقتان قازىرگى كوزى ءتىرى جۇرگەنىمىزدىڭ ءبارى – ءبىرى – از, ءبىرى – كوپ, ساۋى جوق” – دەيدى جادىگەر كەيىپكەرىمىز. وسىنشالىق استارلى وي تارقاتقان رومان جارىدان اسا زايا تاعدىرلار تۋرالى فيلوسوفياعا تابان تىرەيدى. كەشەگى جاھاندىق سوعىستى باستان كەشىرگەن حەمينگۋەي, بەلل, رەمارك, پو وزدەرىن زايا ۇرپاقپىز, سول سوعىستا باز كەشكەن ۇرپاقتىڭ ءۇنىمىز دەپ ەگىلمەپ پە ەدى. ەندى مىنا الەۋمەتتىك وزبىرلىق پەن ءوزارا مەنمەندىك, مانساپقورلىق, الاۋىزدىق كەۋلەگەن, سىرت كوزگە دارداي, ىشىنە ءۇڭىلىپ كورسەڭ – بورداي ۇگىتىلگەن ۇرپاقتى – زايا تاعدىر دەپ تۇستەپ, تۇگەندەيدى ىلكىمدى قالامگەر. ءبىر ادامنىڭ نەمەسە ەكى ادامنىڭ جان الەمىندەگى الاي-دۇلەيدى تۇكپىرلەۋ ارقىلى الەۋمەتتىڭ, قوعامنىڭ الەۋەتىن تىنتكىلەۋ – “سوڭعى پارىزدان” باستالدى دەسەك اسىرا ايتقانىمىز ەمەس. قالاڭىز, قالاماڭىز, ەپيكالىق كەڭ قۇلاش قۋسىرىلىپ كىشىرەيە-كىشىرەيە ءبىر كىسىنىڭ كەۋدەسىنە سىيعان سىر ساندىعىنا اينالدى; قالاڭىز, قالاماڭىز – شەر مەن مۇڭدى ەجىكتەيتىن ىشكى مونولوگ ەتەك الدى. وقىرمانمەن سىرلاسۋ سيپاتىنداعى وي اعىنى – پوتوك سوزنانيا ۇستەمدىك قۇردى. وقيعانى سەزىم شيىرى ىعىستىرا باستادى. كەشەگى سىرت كەلبەت, ءجۇرىس-تۇرىس كەسكىندەمەسى ەندى ادامنىڭ ىشكى الەم ايناسىنا اينالىپ بارادى. مۇنى ءبىر سوزبەن: جان دراماسى دەيدى. جان كۇيزەلىسى العى مەجەگە اتويلاپ شىقتى. نۇرپەيىسوۆ شىعارماسى جان دراماسىنىڭ وزگەشە, بوتەنشە بيىك قۇبىلىسى, پاستە ءجۇز تۇرلەنگەن كىسى سەزىمىنىڭ شىرعالاڭى تۇرىندە كورىنىس تابادى. ميستيكالىق بوياۋ, بولمىستىڭ ماگيالىق سۋرەتى – جازۋشىنىڭ ءالى كۇنگە ورەلى ىزدەنىس ۇستىندە ەكەنىنىڭ كامىل كۋاسى. سىرت كوزگە سۋىق كورىنگەن نۇرپەيىسوۆ سەلت ەتە قالمايتىن سابىر مەن ءوزىنىڭ ءىسى, مۇددەسىنە دەگەندە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن سارابدال جان. قايسار مىنەز يەسى. قادىم سۋرەتكەر. مىنا جارىق جالعاندا ءبارىمىز دە الىمىزشە ۇلتىمىزعا قىزمەت جاساپ ءجۇرمىز عوي; ال ءوز كوزىمە جازۋشى اعامىز ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ ايرىقشا ۇلگىسىن جاسادى دەپ ويلايمىن. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى جىلىمىق كەزەڭدى باستان وتكەرىپ, جەڭىستەن كەيىنگى جەلپىنىس باسىلىپ, جۇرەك جۇتقان قولباسشىلار مەن التىن جۇلدىزدى جىگىتتەردەن كەيىن وققا ۇشقان جان جولداسى ءۇشىن وكسي جىلاعان, ءوزى دە وققا ۇشا جازداعان كەيىپكەرمەن “كۋرليانديا” ارقىلى جۇزدەسىپ, توسىن اسەرگە تاپ بولدىق. ءبىر وققا بايلانىپ كەتسە ادەبيەتىمىزدىڭ جاۋھارى “كۋرليانديا” دا, “قان مەن تەر” دە, “سوڭعى پارىز” دا بىزگە بۇيىرماعان بولار ەدى. شىنشىل ءارى شىنايى سۋرەتكەرلىككە ءاردايىم ءزارۋ ادەبيەتىمىز قانشاما ولقىلىققا ۇشىرار ەدى. جاراتقان يە كوز جاسىمىزدى كورىپتى, تىلەۋىمىزدى بەرىپتى. سولدات شينەلىن يىعىنان سىپىرىپ تاستاپ, كوركەم ءسوزدىڭ سولداتىنا اينالعان اعامىز سۋرەتكەرلىكتىڭ ايرىقشا ۇلگىسىن تانىتتى. شىعارما جازۋدى ۋاقىتشا دوعارا تۇرىپ “جۇلدىز” جۋرنالىنا باس رەداكتور بولدى. اۋەزوۆشە ايتقاندا جىل كەلگەندەي جاڭالىق اكەلگەن جاستاردى توپىرلاتىپ جاريالاي باستاپ ەدى. جىل جارىم ءوتتى مە, وتپەدى مە – اعا ۇرپاققا جاس ۇرپاقتى قارسى قويدىڭ دەگەن جەلەۋمەن قىزمەتتەن بوساتتى. قولىنان كەلگەنشە اعامىز الەۋمەتتىك شىندىقتى ادامدىق شىندىقتىڭ ولشەمىمەن تارازىلايتىن جاڭا شىعارمالارعا مۇرىندىق بولدى, قولداۋ كورسەتتى. شالعايداعى قازاقستاننان ابستراكتسيونيستەر ىزدەۋ, ديسسيدەنتتەر تابۋ قىلاڭ بەرگەن كەزدە – ءداستۇرلى ولەڭ ىرعاعىن بۇزعان جاستاردى جاڭاشىلدىق ەمەس, جاڭا بىلىقشىلار دەپ توپەلەپ جاتقاندا شىرىلداپ اراعا تۇسكەن دە وسى اعامىز. قايتا قاراپ ۇستىنەن سان مارتە تۇزەمەگەن ءبىر دە ءبىر كىتابى جوق. بۇل كىسىگە رەداكتور بولۋ – قيامەتتىڭ ازابى. اۋدارماشى بولۋ – تامۇققا تۇسكەنمەن بىردەي. ادەبيەتىمىزدىڭ ادام جانىنا ءۇڭىلۋشى سپەكتر ساۋلەسى, سەزىم شىرعالاڭى, ناتۋراعا جاقىن مىنەز اياسى – وسى اعامىزدىڭ تاباندىلىقپەن قوسقان ۇلەسى. وي اعىنىن پروزاعا, قارا سوزگە العاش ەنگىزۋشىنىڭ ءبىرى. قارا ءسوزدىڭ كەمەل سىنىقشىسى. قارا سوزگە, پروزاعا, كوركەم سۋرەتكە قىزمەت ەتۋدىڭ ايرىقشا كورىنىسى – ماسكەۋدەگى جازۋشىلار وداعى پلەنۋمىندا باس قوسقان, كرەمل وكىلدەرى قاتىسقان 1986 جىلى, جەلتوقسان وقيعاسىنان ءدال ءبىر اپتا بۇرىن وتكەن جيىندا سويلەگەن ءسوزى بولدى. ول كەزدە قازاقستاندى ءجۇز ءتىلدى پلانەتا دەپ ماقتاپ, بىزدەردى ءجۇز وتىز ءتىلدى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىرى دەپ ارقامىزدان قاعىپ, بوركىمىزدى قازانداي ەتۋ ەتەك العان. سول جيىندا نۇرپەيىسوۆتىڭ باياعى قازىمىر, قاسارىسپا مىنەزىنە سالىپ, رەسپۋبليكادا ءجۇرىپ جاتقان ۇلت ساياساتىنىڭ استارىن اشىپ سويلەگەنى بار. اعا ۇلتتىڭ وكىلىنىڭ ەل باسىندا وتىرۋى – قازاقتى كەمسىتۋ, مەنسىنبەۋ, سەنىمسىزدىك كورسەتۋ قۇرالى ەكەنىن ايتا كەتىپ, الگى وكىلدى ورتالىققا قايتارىپ الۋ كەرەكتىگىن ايتقان دا وسى اعامىز ەدى. ول ءسوزىن “ليتەراتۋرنايا گازەتاعا” قيىلىپ ءجۇرىپ باسقىزعان بولاتىن. كەيىننەن كوتەرىلگەن قازاق ۇلتشىلدىعى توڭىرەگىندەگى ناقاق قارالاۋعا دا ابەڭ مارتەبەلى مىنبەدەن تولاعايلى تويتارىس بەرە ءبىلدى. اباي اتىنداعى وپەرا جانە بالەت تەاترىنا جينالعان جۇرت, توردە توبەدەي بولىپ وتىرعان ميحايل گورباچەۆ جازۋشى ءسوزىن تۇگەل ەستىدى. ارالدىڭ كوز الدىمىزدا شوگىپ, تاۋسىلىپ بارا جاتقانى تۋرالى قانشاما ءسوز سويلەدى, ماقالا جازدى. جيناپ, ءسۇزىپ تاسقا باستىرسا ءبىر كىتاپ بولار ەدى. ۇلتىنا قالامىمەن, سوزىمەن قىزمەت ەتۋدىڭ وزىق ۇلگىسى وسى. ءسوزىنىڭ سۇراۋى بار اتاندى. نۇرپەيىسوۆتىڭ قايتالانباس ەكىنشى مىنەز قىرى – ورىس ءتىلدى قالامگەرلەردى ۇلتىمىزدىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتكىزۋى. قابىرعالى قالامگەر يۋري كازاكوۆتى اكەلىپ, شىعارماسىن اۋدارتتى. ابايدىڭ 150 جىلدىق تويى قارساڭىندا ميحايل دۋدينگە اقىن ولەڭدەرىن اۋدارتتى, شارق ۇرىپ شابىلىپ ءجۇرىپ قارجىسىن تاۋىپ بەردى. ناتيجەدە ابىز اقىن جىر مارجانى ورىس تىلىندە جاڭاشا سويلەدى. قازىرگى قازاق ادەبيەتى جاھاندىق ادەبيەتتە ءوز ورنى, ءوز بيىگى بولا تۇرا الەمدىك وقىرمانعا جەتپەي جاتقانى وكىنىشتى-اق. ءوز بۋىمىزعا ءوزىمىز ءپىسىپ, ءوز تاپقانىمىزعا ءوزىمىز ءماز بوپ, وزگەلەر بىلمەيتىن, اشىلماعان ارال سەكىلدىمىز. وسىناۋ ءتىرى ءسوزدى, ايشىقتى بوياۋلى پروزامىز بەن پوەزيامىزدى شەتەلگە شىعارۋدىڭ تاعى ءبىر سۇرلەۋ سوقپاعى – قازاقستان پەن كلۋبى. سول كلۋبتى جوقتان بار جاساپ, مارجانداي اسىل ءسوزىمىزدى ايداي الەمگە شىعارامىن دەپ شارشاپ جۇرەدى. جىلىنا ەكى-ءۇش مارتە پەن كلۋب جيىنىن وبلىس ورتالىقتارىندا وتكىزىپ, جاس ادەبيەتشىلەرگە قوزعاۋ سالىپ, سىلكىنىس تۋعىزۋىنىڭ ءوزى جان تاپتىرماس جاناشىرلىق, سۇراپىل سۇڭعىلالىق, قايتپاس قاجىردىڭ ۇلگىسى. ءازىز اعانىڭ ءۇشىنشى ەرەكشەلىگى – كوركەم سوزبەن قازىمىرلانا جۇمىس ىستەۋدى بارىنشا جەتىلدىردى, سوزبەن سۋرەت سالۋدىڭ شىڭىنا شىقتى. العاشقى سويلەمنەن-اق وزگەشە الەمگە ەنگەندەي بولاسىڭ. نۇرپەيىسوۆ سۋرەتتەگەن ادام تىم كەسەك, تىم ءىرى. ولاردىڭ قان قىزۋى, قۇشتارلىعى الاپات. كەتىسسە – اتا جاۋىنداي الىسادى, يكەمدەسە – جۇرەگىڭنىڭ تورىنە شىعادى. مىناۋ ءالسىز ەدى دەپ جەرگە قاراماي, اناۋ استام ەدى دەپ تاۋعا ساناماي, جان الەمىن تۇگەل كەزىپ, قالتارىسىن ەرەكشە ءسۇزىپ, جارقىراتىپ اشىپ بەرەدى. ءسوز ساپتاۋى, سويلەم قۇراۋى – بۇگىنگى ءبىز بىلەتىن سينتاكسيسكە سىيا بەرمەيدى, وزىنشە وقشاۋ ويلار, بوتەنشە ءبىتىم, ىرعاق, جەلى, ۇردىسپەن تۇسەدى قاعازعا. بەينە تۋلاعان تەلەگەيدىڭ ەكپىندەپ, ەنتەلەپ جەتەتىن تولقىنى. اۆتورىنىڭ اتى-ءجونى بەلگىسىز ءجۇز قاعازدىڭ ىشىنەن نۇرپەيىسوۆ قولجازباسىن جازباي تانىپ, ءجۇز سويلەمنەن جازۋشى ءسوز ساپتاۋىن ايناقاتەسىز تاباسىز. سيقىرى بار سويلەمدەر سول! سۋرەتكەردىڭ قاي شىعارماسىن وقىساڭىز دا كەڭ كوسىلگەن وي اعىنى (پوتوك سوزنانيا), ىشكى سەزىم پەرنەسى (پسيحولوگيزم), ءسوز ساپتاۋى (ديالوگ), بايانداۋى (وپيسانيە) ميداي ارالاسىپ كەپ ءبىر ارناعا قۇيعاندا – جانرلىق ءبىتىمى, كونتسەپتسيالىق ۇستانىمى ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ وقشاۋ ءتۇزىلىمىن قۇرايدى. جاڭا ءبىر تىنىس اشىلىپ, توسىن بايان تاعىلىمى كولدەنەڭدەيدى. وقىپ وتىرىپ كەيىپكەردىڭ بىلايعى احۋالىن بىلۋدەن گورى نۇرپەيىسوۆ ءسوز ساپتاسىن سەزىنە ءتۇسۋ ءۇشىن وقيسىز. ءسوز قۇلپىرتۋعا كەلگەندە سونشالىقتى تەر توگەتىن قالامگەرلىگىنە ابدەن ريزا بولاسىز. ءسوز ۇستارتۋداعى سۇڭعىلا سارابدالدىعىنا قاراداي قايران بولاسىز. نۇرپەيىسوۆتىڭ ءازىمى – جاڭا زاماننىڭ جاڭا قازاعى, قۇشتارلىقتىڭ ق ۇلى. جۇرت الدىنا ءتۇسىپ, جۇرتتان ارتىقشا بولام دەپ ءجۇرىپ دوسىن الدايدى, سۇيگەن قىزىن وپات قىلادى, اعايىن-تۋىسىنان بەزەدى, ءوزى شومىلعان ارالدى ساۋداعا سالىپ, پايدا كوزىنە اينالدىرادى. اقىرىندا سەرگەلدەڭگە ءتۇسىپ, نەعايبىلگە سىڭەدى, بار بولىپ ءجۇرىپ جوقتىڭ تىرشىلىگىن كەشەدى. كوركەم ءسوزدىڭ قۇدىرەتى دەپ وسىنى ايتامىز! ابىز اعانىڭ ءبىز تانىعان ءتورتىنشى ەرەكشەلىگى – ءوز ۋاقىتىندا جاسىپ تا ءجۇردى, اسىپ تا ءجۇردى. قانداي جاعدايدا بولماسىن اعالارىنىڭ الدىن كەسىپ وتپەدى. ءتىل تيگىزبەدى. ءجونسىز كوسەمسىمەدى, رەتسىز كەسكەستەمەدى. الدىڭعى تولقىن – اعالارىنا جىلى ىقىلاس پەيىلىن, جىلىۇشىراۋىن, جۇرەك جىلۋىن ايامادى. قاشان كورسەڭىز دە, قانداي جاعدايدا دا ۇلىق باسىن كىشىرەيتە ءبىلدى, ۇلكەنگە قۇرمەت, كىشىگە ىزەت كورسەتە ءجۇردى. ءۇنسىز ۇستاز سەكىلدەندى. قاباعى سالقىن سوعىستان سىلىنىپ كەلىپ, سابەڭ – ءسابيت مۇقانوۆتاي اعاسىنان قولداۋ كورىپ, سول كىسىنىڭ اباجاداي ساندىعىنىڭ ۇستىنە ۇيىقتاپ, ءماريام جەڭگەمىزدىڭ شايىن ءىشىپ جەتىلگەسىن بالكىم; ۇلى مۇحاڭ – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ باتاسىن العاسىن بالكىم; ۇلىلاردىڭ الدىن كورگەن شاكىرتكە ۇقسادى. نەسىنە جاسىرامىز: وسى كۇنى توستەن الىپ, بەتكە شاپقان, قيت ەتسەڭ جاعادان الىپ ارپىلداسقان كىشىلەردى كورگەندە – ەرىكسىز ساداعاڭ كەتەيىن, اعاتاي-اي دەگىڭ كەلەدى! اعا سىيلاۋدى نۇرپەيىسوۆتەن ۇيرەنەيىكشى دەگىڭ كەلەدى. جول بەرۋدى, قول بەرۋدى نۇرپەيىسوۆشە بىلە جۇرەيىك دەگىڭ كەلەدى! قالامگەردىڭ ءبىز بايقاعان بەسىنشى ەرەكشەلىگى – ءيى قاتتى. ءبىر قۇلاسا – قاتتى قۇلايدى, ءبىر تىكسىنسە – ءومىرى قايىرىلمايدى. جۇرتتىڭ ءبارى جابىلا ماقتاپ جاتقاندى كوزى جەتسە عانا ماقتايدى. قايسارلىعى ەمەننىڭ قاتتىلىعى. اۋەلدە, ءبىر كورگەندە ءجۇزىنىڭ جىلۋى از, سىزدانا سويلەگەنىمەن, ىشىنە ەنىپ, سىر بولىسە بىلسەڭ جان دۇنيەسى قۇلاش جەتپەس جالپاق الەم. ءبارى دە سىيادى, ءبارىن سىيعىزادى. قولىنا العان شارۋاسىن ءىس قىلماي, جەتەم دەگەن مەجەسىنە جەتپەي تىنىشتىق تاپپايدى. ءوزىن دە, وزگەنى دە ايامايدى. اسىرەسە, كەيىپكەر مىنەزىن سومداۋدا, كەيىپكەردىڭ جان الەمىن قوزعاۋعا كەلگەندە ادام توزگىسىز, قيامپۇرىس تاجىريبەگە جۇگىنەدى, سونىدان ءىز كەسەدى, كوركەم سوزدەن كەستە تىگەدى. ء“ومىر باقي ەسىرىك جەلمەن ەرەگىسىپ كەلە جاتقان تەڭىز وسى كەزدە كۇش شاقىرعانداي قايتا ىڭىرانىپ, قارا كوك تولقىن ەرەۋىلدەپ يىق كوتەرە باستاعان-دى” ء(ا.نۇرپەيىسوۆ. “سوڭعى پارىز”, الماتى, “جازۋشى”, 1999, 134-بەت) دەگەن جالعىز سويلەمدەگى جاندى قۇبىلىس, ادەمى اللەگوريا وقىرماندى وي تولقىنىنا سۇڭگىتەدى, بىردە سەرگىتىپ, بىردە تۇڭىلتەدى. ءداپ وسىنداي مازمۇندى بايان ءار ابزاتس, ءار بەتتەن قازداي ءتىزىلىپ, قىلاڭ بەرىپ جاتسا نۇرپەيىسوۆ قالامى ءبىرتۋار شەدەۆر تۋعىزعانى دەي بەرىڭىز, سەنىڭىز! نۇرپەيىسوۆ بۇگىنگى تاڭداعى قازاق ونەرىنىڭ اسىل كوزى, ونەگەلى جولى, قىم-قۋىت, تەكەتىرەس رۋحاني مايدانىمىزدىڭ باس جاۋىنگەرى, كەشەگى ۇلىلاردىڭ الدىن كورگەن, قولىنا سۋ قۇيعان, باتاسىن العان سوڭعى موگيكانى! ونەر ادامى حالىقتىڭ كوزىندە جۇرەدى: شارشاعانى, شامىرقانعانى, شالدىققانى... ءبارى-ءبارى كوركەم سوزبەن حاتقا تۇسەدى, جۇرە-جۇرە ابىزعا اينالادى. ءىرى سويلەپ, ۇساق ارەكەتكە بارۋ, ۇساق سويلەپ ءىرى ءجۇرمىن دەۋ مىنا ومىردە قيسىنسىز, ارينە. الدىڭعىسى ءوزىنىڭ قادىرىن كەمىتسە, سوڭعىسى ءسوزىنىڭ قادىرىن كەتىرەدى. ...سولدات قاپشىعىن يىعىنا اسىپ, شاڭداق جولمەن باتار كۇنگە ىلەسىپ جاياۋ ىلبىگەن جولاۋشى ەلەستەيدى كوزىمە. بۇل – تۋعان جەرىن بىلايعى تىرشىلىگىنە تەمىرقازىق ەتىپ ۇستاعان, ءومىر بويى كىندىك قانى تامعان جەردى جىرلاپ كەلە جاتقان قازاقتىڭ قابىرعالى جازۋشىسى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ. بۇقار جىراۋدىڭ: “سەكسەن بەس جاسقا كەلگەندە, بەتىڭدەگى نۇردى الار, بويىڭداعى شىردى الار, اۋزىڭداعى ءتىستى الار, قولىڭداعى ءىستى الار”, – دەگەنى ەسكە تۇسەدى. ول زامان قايدا, بۇل زامان قايدا. جىراۋ ايتقان سەڭگىر بيىككە شىققان ابىز اعامىزدىڭ ءتىسى دە ءبۇتىن, ءىسى دە ءبۇتىن. كەشە عانا كوردىم, پەن كلۋب شارۋاسىمەن ماسكەۋگە ۇشىپ بارامىن دەيدى. وسىدان ءتورت-بەس جىل بۇرىن ارنايى ۋاقىتىن ءبولىپ, تارتىلا باستاعان ارال تەڭىزىنىڭ تۇكپىرىنە ماشينەمەن قىش تاسىپ, ۇستا جالداپ اناسىنىڭ باسىنا اق قىشتان كەسەنە ورناتىپ ورالدى. مارقۇم اناسىنىڭ مولاسى جوعالىپ كەتپەسىن دەدى; مايداندا وپات بولعان اكەسىنىڭ ەسىمى قالىڭ قازاقتىڭ اۋزىندا جۇرە تۇرسىن دەپ – جانى ءجانناتتا بولعىر جارىقتىقتىڭ اتى-ءجونىن يەلەنگەن كوزىنىڭ اعى مەن قاراسىنداي نەمەرەسى كارىم بۇل كۇندە بولاشاق باعدارلاماسىمەن شەتەلدە وقيدى. باسى امان, باۋىرى ءبۇتىن كىم بار دەيسىڭ دۇنيەدە. بىرەۋ ەرتە, بىرەۋ كەش دەگەندەي, راۋشانى مەن ايجانى دۇنيەدەن وتكەندە قازاق بىتكەننىڭ ءبارىنىڭ دە قابىرعاسى بىرگە قايىستى. كىسى ىلگەرى تىلەۋمەن ءومىر سۇرەدى. ەلىنىڭ تىلەۋى – ازاماتىنىڭ تىلەۋىنىڭ ۇستىندە, ازاماتىنىڭ تىلەۋى – ەلىنىڭ ۇستىندە! قالامگەرلىك بەلسەندىلىك – ەرتەڭگى كۇننىڭ مۇددەسىن تاپجىلتپاي تانىپ, شىعارماسىنا ارقاۋ ەتىپ, تىنىمسىز ارەكەت ۇستىندە ءجۇرۋ. ءوزىن دە قيناۋ, وزگەنى دە تىنىش جاتقىزباۋ. ايتسە دە, ابىز اعامىز اۋىل اراسىنىڭ داۋ-دامايىنا جۇگىرمەي, ءوز جۇرەگىنىڭ لۇپىلىمەن قوزعالادى. ۇرىمتالدى الىستان بولجايدى. شىعارما جازۋدى ەل ءسوزىن ۇستاپ ۇلىقتاعانىم دەپ تەبىرەنەدى. قيانات, توعىشارلىق, جەرشىلدىك, جىكشىلدىككە جانى قاس; كەردەڭ, كەساپات مىنەزگە كىرپىدەي جيىرىلادى. جازۋشىنىڭ جوعارىدا ايتقان سۇيەكتى تۋىندىلارىن بىلاي قويىپ, ونىڭ ماقالا, جولجازبا, وچەركىن وقىپ وتىرىپ – بەت شارپىعان ماكسيماليستىك قۇشتارلىق قىزۋدى سەزىنەسىز. جازۋشى ءوز زامانىنىڭ جاقسىسىن دا, جامانىن دا كوردى, اششىسىنا شامىرقانىپ, تۇششىسىنا شاتتانىپ شىعا كەلمەدى; كوندى, كونتەرىلىك تانىتتى. ەشقاشان ءبىر ورنىندا توقىراپ قالمادى, ءوزىن-ءوزى ۇزبەي شىڭداپ, رۋحاني جەتىلىپ, ءوز كەۋدەسىن ءوزى كوتەرە جىعىلۋدى ءۇردىس ەتتى. قازاق ادەبيەتى بۇگىنگى بيىگىنە بىردەن جەتە قالعان جوق. تالاستى, داۋلى, يتجىعىس كەزەڭدەرى كوپ بولدى. سوتسياليستىك رەاليزمنىڭ مەكتەبىنەن ءوتتى... تاپشىلدىقتى, ۇرانشىلدىقتى باستان كەشىردى... ۇلتشىلدىقپەن دە الىستى... پافوستىق... ماگيالىق رەاليزم ۇلگىسىنە بوي ۇردى... شىعىستىق بايتاق رومانتيكالىق سيمۆولدارعا دا مولىنان جۇگىندى... قايتسە دە ءداۋىر تالابىنان, قوعام تىلەگىنەن تابان اۋدارمادى. ىلعي باتىس پەن شىعىستىڭ عاجايىپ ورنەكتى ۇلگىلەرىنە سالىسا بوي تۇزەدى. ادەبيەتتىڭ مازمۇندىق, تۇرلىك ساپاسىن باسپالداقتاپ بيىكتەتۋگە كەلگەندە – ءبازبىر ىنىلەرىنەن گورى باياعى اعالاردىڭ تىندىرعانى مولداي كورىنەدى كوزىمە. سول تىندىرىمپازدىڭ بەل ورتاسىنان مەن ۇنەمى نۇرپەيىسوۆ تۇلعاسىن كورەمىن. قازاق قاۋىمى ءوزىنىڭ مىڭداعان جىلدار مەشەۋلىگىن كەيىنگى 20 جىل كولەمىندە تەز-اق جويىپ, اق پاتشالىق, قىزىل كەڭەستىك توڭكەرىستەردى ارتقا سالىپ, تاۋەلسىزدىك تىزگىنىن قولىنا الىپ, باسەكەگە قابىلەتتى ەلۋ ەلدىڭ كوشىنە ىلىگەتىن ساپتا كەلەدى. مۇنداي پارمەندى جەتىلۋگە ءسوز زەرگەرلەرىنىڭ ۇلەسى قوماقتى. زاماندى جاسايتىن ۇرپاقتىڭ تاربيەشى-مۇعالىمى مىنا ءابدىجامىل سەكىلدى اعالارىمىز ەدى. بۇگىندەرى دۇنيەلىك ادەبيەتتىڭ تاڭداۋلى شەبەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. ۇلتتىق سالت-ءداستۇردىڭ ۋىزىنا جارىپ وسكەن, مايەكتى تىلىمەن تەبىرەنە بىلەتىن, وقىرماندى دا تەبىرەنتە جۇرەتىن ءسوز زەرگەرىمەن زامانداس بولعانىمىزعا مىڭ مارتە تاۋبە ايتامىز. اعاعا قاراپ پاڭدانامىز! اعاعا قاراپ بيىكتەيمىز! بالاداي ەركەلىگىمىز ۇستايدى. ءشۇباسىز شىندىق: ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ كىتاپ وقيتىن ءاربىر قازاقتىڭ جۇرەگىنىڭ تورىندە, تۋعان حالقىمەن بىرگە جاساي بەرەدى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ.
