قازاق ادەبيەتىندەگى سونى سوقپاق

اتامەكەننىڭ ءار ايماعىنداعى قاسيەتتى جەر­لەر مەن تابيعاتى كورىكتى مەكەندەر تۋرالى سوڭ­عى ۋاقىتتا ءبىرتالاي كىتاپ-البومدار جارىق كور­گەن. ولاردىڭ قاتارىنان ۇلىتاۋ, ويىل, ەرەي­مەنتاۋ, قازىعۇرت سياقتى كيەلى اتاۋلاردى كەزىكتىرگەنبىز. “التاي – التىن بەسىك, اتا جۇرت” تاريحي-تانىمدىق سافاري جازباسى دا سونداي مازمۇنداعى, ءور التايدىڭ ءورىسى مەن ءوڭىرىن تۇگەل شولعان, وي جەتكەن جەردىڭ كوركەمدىگى سوزبەن كەستەلەنسە, ءتىل قۇدىرەتى جەتپەگەن تابيعات تىل­سىمدارى ايشىقتى سۋرەتتەرمەن قاتار ءورىلۋ ارقىلى اسقاق التايدىڭ قۇزدارىنداي ءبىرىن-ءبىرى جالعاستىرا جەتەلەگەن, قازاق ادەبيەتىنە وزىندىك ۇنىمەن قوسىلعان, سوقپاعى سونى كوركەم تۋىندى. ۇلتتىق كىتاپحاناداعى باسقوسۋدا اقىن-جازۋ­شىلار بۇل كىتاپتىڭ وقىرمان ءۇشىن قۇندى­لى­عىن بايانداي كەلىپ, ادەبيەت ماسەلەلەرىن تىڭ تۋىندى تۋرالى ويلارىمەن ساباقتاستىرا ءوربىتتى. تۇساۋكەسەر كەشىن بەلگىلى زاڭگەر حابىل­سايات ابىشەۆ جۇرگىزىپ, تابيعات بوياۋلارىن شىنا­يى تىلمەن ورنەكتەگەن كىتاپ جايىندا قىسقاشا توقتالىپ ءوتتى. تۋعان جەر دەپ تولعانعاندا, ءاري­نە, قازاقتىڭ مۇنداي كيەلى جەرلەرى وتە كوپ. ءبىر جەردەن ءبىر جەردىڭ ارتىقتىعى, ءبىر-بىرىنەن ەش كەمدىگى دە جوق دەسەك, ەندىگى كەزەكتە ءوزىمىز تۋعان جەردىڭ سونداي تاماشا بولىكتەرىن, تۇرىپ جات­قان ءوڭىرىمىزدىڭ تاريحي تاعىلىمدارىن جەتە زەر­دە­لەپ ءجۇرمىز بە دەگەن وزەكتى ماسەلەگە تاپ بولارى­مىز انىق. شەت ەلدىڭ عاجايىپ كەرەمەت­تەرىنە تامسانعاندا تاڭدايىمىز تاڭدايىمىزعا جۇقپاي كەتەدى. ال سول سىرتتىڭ سىمباتىنان الدەقايدا اسىپ تۇسەتىن وزىمىزدە نەبىر كورىكتى جەرلەر, كوز الماي قاراپ تۇرا بەرگىڭ كەلەتىن شۇرايلى مەكەندەر قانشاما دەسەڭشى! مىنا كىتاپ ءوزىڭنىڭ قىمباتىڭدى وزگەنىڭ ارزانىنا ايىرباستاما دەپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. اسقارالى التايدىڭ داڭقىن ايالاي اسپانداتا­دى. قالامگەر شىعار­ماشى­لىعىنىڭ ەرەكشەلىك­تەرى تۋرالى بەلگىلى عالىم بۇركىت اياعان كەڭىرەك ايتىپ ءوتتى. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنداعى كەلبەتى مەن ورنەگى وزگەشە كاتونقاراعاي وڭىرىنەن ادە­بيەت كوكجيەگىنە كوتەرىلگەن بەلگىلى تۇلعالارعا توقتالدى. التايدىڭ اياۋلى ۇلدارى قاليحان ىسقاقوۆ پەن ورالحان بوكەي سىندى ادەبيەتتىڭ ايتۋلى وكىلدەرى دۇنيەگە كەلگەنى تىلگە تيەك ەتىل­دى. جانرى جاعىنان تاريحي- تانىمدىق سافاري جازبالار دەپ اتالعان ەڭبەكتىڭ نەگىزگى ارقاۋى التاي تاۋلارىنىڭ وڭتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاسقان كاتونقاراعاي اۋدانى­نان باستالا­دى, تاۋ مەن تابيعاتتىڭ ءتول ۇنىنەن ورىلگەن مۇنداي ەڭبەكتەر ءالى دە جالعاسىن تابا بەرۋى كەرەك, دەپ تۇيىندەدى ويىن. جازۋشىلار وداعى­نىڭ استانا قالالىق فيليالىنىڭ جەتەكشىسى, مەملە­كەت­تىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اكىم تارازي الىبەك اسقاروۆتىڭ كىتابىن ءبىر دەممەن وقىپ شىققانىن, ادەمى ازىلمەن كەيىپكەرلەر مىنەزىن شىنايى سۋرەتتەگەنىنە سۇيسىنگەنىن ايتىپ وتسە, جازۋشى دۇكەنباي دوسجان كوركەمدىك دەڭگەيىن جوعارى باعالايتىنىن جەتكىزدى. پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ كىتاپ-البومنىڭ, اسىرەسە, ءوسىپ كەلە جاتقان كەيىنگى جاستارعا بەرەر تانىمدىق-تاعىلىمدىق ءمانى زور ەكەنىن ايتىپ, تۋعان جەردىڭ قادىرى مەن قاسيەتىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ ساناسىنا جەتكىزۋدە مۇنداي ەڭبەكتەر وراسان زور ءرول ات­قارا­تىنىن العا تارتتى. جازۋشى تولەن ابدىك: “مەن التايدىڭ قارلى شىڭدارىنا شىعىپ كور­گەنىم جوق. تالاي رەت بارا­مىن دەگەن ساپا­رىم ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى توق­تاي بەردى. بىراق مەن مىنا ەڭبەكتى وقىپ وتىرىپ ونىمەن بىرگە ءوزىم دە ساياحاتقا شىققانداي بول­دىم”, دەدى. ال اكادە­ميك رىمعالي نۇرعالي قالام­­گەر­مەن العاش جو­لىق­قان تۇستاعى قىزىقتى وقيعالاردى بايانداسا, اقىن جانات اسكەربەك­قىزى التاي­دىڭ اسقاق­تى­عىن شىعارماشىلىعىنا ارقاۋ ەتكەن ءوڭىر قالام­گەرلەرىنىڭ ەڭبەكتەرى جايىندا اڭگىمەلەدى. اقىن نەسىپبەك ايت ۇلى ەلتانۋ مەن جەرتانۋدا وقىرمان ءۇشىن وتە تاپتىرماس قۇرال بولىپ تابىلاتىن كىتاپ تۋرالى قىسقاشا وي تولعاي كەلىپ: شىلدەدە قالىڭ كيىم كيىپ الىپ, جۇرەسىڭ مۇزتاۋ جاققا ءجيى بارىپ, التايدىڭ شىڭدارىنا شىققان كەزدە, تۇرادى توبەڭ كوككە ءتيىپ انىق... دەپ كەش يەسىنە ارناعان جىر جولدارىن اعىتا جونەلگەن. ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى راحىمجان وتارباەۆ كىتاپتى باسىپ شىعارۋدا “فوليانت” باسپاسىنىڭ ەڭبەگى ايرىق­شا ەكەنىن ايتا كەلىپ, قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسىنىڭ دامۋى مەن قالىپتاسۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقانى ءۇشىن كىتاپحانا جاناشىرىنىڭ تۇڭعىش ءتوس بەلگىسىن جازۋشىعا تابىس ەتتى. جيىن سوڭىندا كىتاپ اۆتورى كەلۋشىلەرگە ءوز ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, تابيعات پەن تۋعان جەردىڭ مۇنداي عاجايىپ قىرلارى ءالى دە التايدىڭ اياسىنان مولىنان تابىلاتىنىن ءسوز ەتتى. كەشتى پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىنىڭ انشىلەرى اسەم انمەن ارلەپ وتىردى. گۇلميرا سارينا سالعان ءان تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك ءسۇيىس­پەن­شىلىكتىڭ نازىك پەرنەسىن دىرىلدەتكەن. كەشكە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ ءبىر توپ دەپۋتاتى كەلىپ قاتىستى. جالپى, كىتاپسۇيەر الەۋمەت قالامگەر شىعارمالارىنان ازىرلەنگەن كىتاپ كورمەسىمەن تانىسىپ, ءبىرتالاي ەڭبەكتەرىنە قانىقتى. “التاي – التىن بەسىك, اتا جۇرت” كىتابى تۋرالى بۇعان دەيىن دە ادەبيەتشىلەر ءوز پىكىر­لەرىن ايتقان. ماسەلەن, اقىن قادىر مىرزا-ءالى: “الىبەك بۇل كىتابىندا التايدى, تۋعان التايىن جىرلاۋدايىن-اق جىرلاپ باققان. ەلتىپ وقيسىڭ. عاشىق بولدىم. التايعا. ءتۇس كور­گەندەي سەزىندىم. وعان سەبەپ – ايگىلى التاي­دىڭ ايتىپ جەتكىزە المايتىن, جىرلاپ تاۋىسا المايتىن سۇلۋلىعى مەن سونى جانىن سالىپ سۋرەتتەگەن الىبەك ءىنىمنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ۇلى ماحابباتى. “الدىمەن قۇداي بولۋ قيىن, قۇداي بولساڭ جاڭبىر جاۋدىرۋ بوقتان وڭاي”, دەگەن ەكەن ءبىر اتامىز. ادەبيەتكە, كوركەم سوزگە كەلگەن ادام الدىمەن تالانتتى, تىپتەن تالانتتى بولۋعا ءتيىس. ال تالانتتى, اسىرەسە, اسا تالانتتى ادامعا ادەمى كىتاپ جازۋ – پروبلەما ەمەس ەكەن!” دەسە, تۇرلىبەك ماما­سەيىتوۆ: “اتالعان تولعاۋ-ەسسەلەردىڭ كوركەم ادەبيەت پەن كوركەم پۋبليتسيستيكا اراسىنداعى ايرىقشا جاڭا دۇنيە ەكەندىگىن باسا ايتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, ەل تاريحى مەن جەر تاريحىنا ساياحات جاساي وتىرىپ, تانىمدىق ءمانى مول دەرەكتەرمەن ادىپتەلگەن, كەستەلى ءتىل, كەسەك بەينە­لەۋلەرمەن ورنەكتەلگەن, كوركەمدىك تالاپ­تارعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن بۇل شىعارمالاردى قازاق ادەبيەتىندەگى تىڭ جانر دەپ تانىعان ورىندى”, دەگەن وي ايتقان. ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ “ادەبيەتكە كەلۋ قيىن, ورنىعىپ قالۋ ودان دا قيىن. ال ادەبيەتتە بەلگىلى ءبىر باعىتتىڭ باسىندا تۇرۋ, سول باعىتتى ارناعا اينالدىرۋ, جانر رەتىندە تۇراقتاندىرۋ ءتىپتى قيامەت-قايىم. الىبەك اسقاروۆتىڭ ماڭدايىنا قازاق ءسوز ونەرىندە سافاري جانرىنىڭ ءىزاشارى بولۋ جاۋاپكەرشىلىگى جۇكتەلدى, وسى باقىت قالامگەرلىك تاعدىرىنا بۇيىردى. بۇل تۋىندىلار قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ءومىردى تانىپ-ءبىلۋى الەمدىك ءسوز ونەرى وكىلدەرىنىڭ ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگىلەرى ارناسىندا دامۋعا اۋىسقانىنىڭ ايشىقتى ايعاعى رەتىندە دە قىمبات” دەيدى قالامگەردىڭ جازباسى تۋرالى. كىتاپقا پىكىر ايتقان وزگە دە قالامگەرلەر الەكەڭنىڭ كىندىك كەسكەن جەرىنە دەگەن ماحابباتى مەن ساعىنىشىن, جانارتاۋداي اتقىلاعان جۇرەگىندەگى سۇيىسپەنشىلىك وتىن ەرەكشە باعالاپ, اسا سيرەك تالانت يەسى رەتىندە قۇرمەتتەيدى. ءتور التايدىڭ قاسيەتى مەن قاسىرەتىن ءدال مۇنشالىق شىنايى قالىپتا پەرزەنتتىك سەزىممەن ورنەكتەگەن جان نەكەن-ساياق بولار دەگەن تۇجىرىم تۇيەدى. التاي اياسى اڭىزدار مەن ءتۇرلى قيال-عاجايىپ اڭگىمەلەردە عانا كەزدەسەتىن بەينەلەر بەدەرىنە تۇنىپ تۇر. وسى بەدەرلەردى قاعاز بەتىنە سۋرەتىمەن دە, سۋرەتكەر ۇنىمەن دە نانىمدى تۇسىرە العان كىتاپ قايسى دەسە, ءبىز ءسوزسىز وسى كىتاپ دەپ ۇعىنار ەدىك. قاراشاش توقسانباي. ءبىلىم جانە ناتيجە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدىڭ تەتىگى ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋدا ەكەنىن بايقاۋ قورىتىندىسى دالەلدەدى وبلىستىق ءبىلىم دەپارتامەنتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن بايقاۋعا وڭىردەگى 16 اۋدان, 3 قالادان 30 مۇعا­لىم قاتىستى. ولار اۋداندىق, قالا­لىق وسىنداي باسەكەدە ىسكەرلى­گىمەن تانىلىپ, ءوز پاندەرىنىڭ مايتالمان ءىس­كەرلەرى ەكەنىن شى­نايى دالەلد­ە­گەن­دەر. كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندەگى مەم­لەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن ارت­تى­رۋعا باعىتتالعان ەكى كۇنگە سوزىلعان باسەكە ءناتي­جەسىندە ء“وزىن-ءوزى تانىس­تىرۋ” سىنى مەن ەكىنشى شارتتا بەل­گىلەنگەن پانورامالىق ساباق ۇلگىسىن كورسەتۋ­لە­رىنە مۇمكىندىك تۋعىزىلدى. سونىمەن قاتار بايقاۋ شارتى بوي­ىن­شا مۇعا­لىمدەر پەداگوگيكا مەن پسي­حولوگيا, ءپاندى وقىتۋ ادىستەمەسى نەگىزدەرىنەن تەست سۇراقتارىنا جاۋاپ بەردى. ۇستازداردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى مەن كاسىبي شەبەرلىگىن, پەداگوگيكالىق بەلسەندىلىگىن قازىلار سارالادى. “قىزىل ءتىل جاننىڭ مياتى, ابىروي ەردىڭ قۋاتى” دەگەندەي, قازاق ءتىلى پانىنەن ءدارىس بەرەتىندەر اراسىنان كاسىبي بىلىكتىلىگى مەن ءتىلىنىڭ شەشەندىگى, وزىق تاجىريبەسىمەن دا­را­لانعان الماتى قالاسىنداعى ش.سما­عۇلوۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىن­باسارى باقىتنۇر ءادىلوۆ ءبىرىن­شى ورىندى جەڭىپ السا, كوكسۋ اۋ­دا­نى, امانگەلدى ورتا مەكتەبىنىڭ دي­رەك­تورى شەريزات ساپارعاليەۆا دا ارىپتەستەرى اراسىنان وزىپ شىق­تى. ەكىنشى ورىنعا - تالدىقورعان قالا­سىنداعى №14 مەكتەپ-گيمنا­­زيا­­نىڭ مۇعالىمى ايگۇل نۇرسەيى­توۆا, ىلە اۋدانى №19 ورتا مەكتەپ­تىڭ مۇعالىمى اقبايان ەرجانوۆا, ال ءۇشىنشى ورىن­­دى تالعارلىق سالتانات تەرلىكباەۆا مەن پانفيلوۆتىق كلارا قۇرابال­ديەۆا ەنشىلەدى. بايقاۋدا ورىس, ۇيعىر سىنىپتا­رى بويىنشا دا ءتىل ماماندارى ءوزا­را باسەكەگە ءتۇسىپ, ءبىلىم دەڭگەي­لە­رىنىڭ جوعارى ەكەندىگىمەن تانىلدى. قۋانارلىعى, قازاق ءتىلى مەن ادە­بيەتىن وقىتۋدا توپ جارعان جوعا­رى­داعى قوس ۇستازعا ارنايى بىرجىلدىق ماتەريالدىق كوتەرمەلەۋ گرانتى تا­عاي­ىندالدى. ونىڭ مولشەرى اتالعان ءپان مۇعالىمدەرىنىڭ تومەنگى جالا­قى­سى مولشەرىندە اي سايىن تولەنەتىن بولدى. مىنە, كوپ سوزدەن ناتيجەلى جۇمىس قايتارىمدى ەكەنىنە كوز جەتتى. ارينە, ونى ۇزدىكسىز جالعاس­تىرۋ ماڭىزدى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. ستۋدەنتتەر ىسكە كىرىستى ەلىمىزدەگى الدىڭعى قاتارلى جاستاردان قۇرىلعان قازاقستان ستۋدەنتتەرى اليانسى جۇمىس ىستەي باستاعالى دا 4 جىلدىڭ ءجۇزى بولىپ قالىپتى. ءبىلىم الا ءجۇرىپ ەل دا­مۋىنا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسساق, قوعام­دىق جۇمىسقا ارالاسۋ ارقىلى ءوزىمىزدى شىڭداساق دەگەن نيەتى الدىڭعى تولقىننىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىنى ءسوزسىز. شىنىندا, تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ وركەندەپ وسۋىندە جاستاردىڭ الار ورنى بولەك. ولاردىڭ ومىرگە قۇش­تارلىعى, الدىڭعى تولقىننىڭ جال­عاسى بولۋعا, ءىسىن ىلگەرى اپارۋعا تالپىنۋى, وتانشىلدىق رۋحىنىڭ مىقتى دا مىعىم, ەلىم دەگەندە جاس جۇرەكتىڭ جانىپ تۇرۋى – مۇنىڭ ءبارى وسەر ەلدىڭ ۇل-قىزىنا ءتان قا­سيەت دەسەك, ستۋدەنتتەر اليانسىنىڭ ءبىر توپ قىز-جىگىتتەرى جۋرناليستەر قاۋىمىمەن جۇزدەسىپ, وزدەرى ات­قار­عان جۇمىس­تارىنىڭ ناتيجەسىمەن تانىستىردى. ەلىمىزدەگى 90-عا جۋىق جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ستۋدەنتتىك جاتاقحانالا­رىن “قالاي تۇرىپ جا­تىرسىڭ, ستۋدەنت؟” اتتى رەس­پۋب­لي­كالىق اكتسيا اياسىندا تەكسەرگەندە­رىن ايتتى, ونىڭ ناتيجەلەرىن ناقتى دالەل-دايەك­تەر­مەن العا تارتتى. سول وقۋ ورىندا­رىن­داعى جاتاقحانالار­دىڭ 36-ى پايىزى 1950-1980 جىلدار ارالىعىندا سالىن­عانىنا كوز جەت­كى­زىپتى. 74-ىنە سوڭعى 2 جىلدا جوندەۋ جۇرگىزىلىپتى. 92 جاتاق­حانانىڭ 77-سىندە كىر جۋعا ارنالعان بولمە, 89-ىندا اسحانا بار ەكەن. سول سەكىلدى 79-ىندا وقۋ زالى بولسا, 51-ىندە سپورتزال جوق بولىپ شىققان. كومپيۋتەرلىك سىنىپتار 57-سىندە بولعانمەن, 64-ىندە ءWى-ءFى ينتەرنەت جەلىسى جوق كورىنەدى. قازاقستان ستۋدەنتتەر اليانسى­نىڭ كوشباسشىسى تاحان عيززا­توۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ستۋدەنت جاتاقحانالارىنىڭ كوپشىلىگى زا­ما­ناۋي تالاپتارعا ساي ەمەس. كۇردەلى جوندەۋلەردى, ۋاقىت ولشەمىنە قاراي جاراقتاندىرۋدى قاجەت ەتەدى. جو­عارىداعى كەلتىرگەن دەرەكتەرگە قا­راپ وتىرىپ, جاتاقحانالاردىڭ ين­تەرنەت جەلىسىنە قوسىلماۋى, كوم­پيۋتەر سى­نىپ­تارىنىڭ بولماۋى, وقۋ زالىنىڭ كەمشىندىگى ستۋدەنتتىڭ ءبىلىم الۋىنا كەرى اسەر ەتەتىنى انىق. ءبىز اكتسيانىڭ قورىتىندىسىن شى­عارعاندا, جاقسى وقۋ ورىندارىنىڭ, وڭ وزگەرىستەردىڭ بار ەكەنىن ايتۋمەن قاتار, ولقى­لىقتاردىڭ دا ورىن الىپ جاتقانىن نازارعا سالعىمىز كەلەدى. مۇنداي اكتسيانى ءبىز ءبىرىنشى رەت ەمەس, اليانس جۇمىس ىستەگەن ۋا­قىت­تان بەرى جالعاستىرىپ كەلەمىز. جالپى, جاقسى جاعىنان تانىلعان جاتاقحانالاردىڭ وڭ تاجىريبەسىن وزگە وقۋ ورىندارىنا ۇلگى ەتىپ تاراتىپ وتىرساق ءجون بولار ەدى. كەي جاعدايلاردا جاتاقحانا­لار­دىڭ ب ۇلىنۋىنە ستۋدەنتتەردىڭ دە قاتى­سى بار ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ءار ستۋدەنت ءوزى ءبىلىم الىپ جاتقان جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بارلىق ءمۇل­كىنە كوزدىڭ قاراشىعىنداي قا­راۋ, سونى كەيىنگى ءىزباسارلارىنا ءداس­تۇر ەتىپ قالدىرۋ جاعىن ويلاس­تىر­سا دەگەن تىلەگىمىز بار. وتانى­مىز ورتاق بولعان جەردە – سول وتان­دى قۇراي­تىن بارلىق قۇن­دى­لىقتار دا ورتاق ەكەنىن ەستەن شى­عارماساق ەكەن, – دەيدى, ستۋدەنتتەر اليانسىنىڭ كوشباسشىسى. ءيا, ەلىمىزدە جۇزدەگەن وقۋ ور­ىن­دارى بار. ولاردىڭ بارىندە ءتورت اياعىن تەڭ باسقان ستۋدەنتتەر جا­تاق­حاناسى جۇمىس ىستەيدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق بولار. اتى دارداي بول­عانمەن, زاتىندا ادام توزگىسىز جاعداي­لاردىڭ قاتار ءجۇرىپ جاتقانى راس. كەيبىرەۋلەرىندە ءبىلىم بەرۋدەن گو­رى, وقۋ اقىسىن جيناۋ العا شى­عىپ, ول “سىننان” سۇرىنبەي وتكەن­دەرگە ديپ­لوم بەرۋ ءالى كۇنگە تىيى­لا قويعان جوق. جاسىراتىن نەسى بار, ونداي قا­تىرما قاعازداردىڭ قازىر كەي ازامات­تاردىڭ قالتاسىندا بىرەۋ ەمەس, ءبىر­نە­شەۋىنىڭ جۇرگەنى­نەن حاباردارمىز. ساپا بولماسا, جالعان ساننىڭ قاجەتى قان­شا؟ ءتىپتى مامان دەپ سانالاتىن ولار­دىڭ كوبى جۇمىسسىزدار قاتارىن تو­لىق­تىرىپ جۇرگەنىن دە جوققا شى­عارا الماي­مىز. وسىنداي اتتەگەناي-لاردىڭ الدىن الۋ ماقساتىندا ستۋدەنت­تەردىڭ ىسكە كىرىسۋى قۇپتارلىق دەپ بىلەمىز. سۇلەيمەن مامەت. ماتەماتيكا – عىلىمدار حانشايىمى جاۋتىكوۆ اتىنداعى وليمپيادا تابىستى اياقتالدى بيىل استانادا وتەتىن دۇنيەجۇزىلىك ماتەماتيكا وليمپياداسىنىڭ قارساڭىندا الماتىدا ءVى حالىقارالىق جاۋتىكوۆ وليمپياداسى ءوتىپ جاتقانىن ايتقان ەدىك. ەندى, مىنە, التىنشى رەت وتكىزىلگەن ءبىلىم سايىسى اياقتالىپ, كوماندالىق ەسەپ بويىنشا بيىل دا وليمپيادانىڭ باس جۇلدەسىن ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مامانداندىرىلعان وقۋ-عىلىمي ورتالىعىنىڭ (سۋنتس مگۋ) وقۋشىلارى جەڭىپ الدى. ال ءى ورىندى و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مامانداندىرىلعان فيزيكا-ماتەماتيكا ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ (رمفمومي) كومانداسى يەلەندى. وسىلايشا تاعى دا 16 ەلدىڭ ەسەپ­كە جۇيرىك وقۋشىلارى ءبىلىم دودا­سىن­دا باق سىناپ, ستۋدەنتتەر ساراي­ىندا ەستەن كەتپەستەي سالتاناتتى ما­راپاتتاۋ راسىمىندە مەرەيلى ساتتەردى باستان وتكەردى. – جاۋتىكوۆ وليمپياداسىنىڭ ەرەك­شە­لىگى – وعان ولكە, مەملەكەت ەمەس, ارناۋلى مامانداندىرىلعان مەكتەپ, گيمنازيالار­دىڭ كوماندالا­رى قاتىسا الادى. بيىل قازاقستان­نان ءبىلىم جارىسىنا 10-نان استام كوماندا قاتىستى. ناتيجە جامان ەمەس. سايىستا 49 كوماندا (312 قاتىسۋشى) 126 التىن, كۇمىس, قولا مەدالدى ساراپقا سالسا, ونىڭ 42-ءسى قا­زاقستاندىق وقۋشى­لاردىڭ ۇلەسىن­دە. قوناقتاردىڭ ايتۋىنشا, وليم­پيا­دانىڭ تاپسىرمالارى جانە ۇي­ىمداستىرۋ دەڭگەيى وتە جاقسى. مۇن­داي جارىستار ەسەپتەردىڭ, ياعني تاپ­سىرما­لاردىڭ كۇردەلىلىگىمەن باعالا­نادى. بۇل جاعىنان جاۋتىكوۆ وليم­پياداسى وسال ەمەس. ال, جارىسقا قا­زىلىق ەتۋگە 8 ەلدەن بىلىكتى مامان­داردى, عالىمداردى شاقىردىق. جىلدا سولاي, بۇل بۇلجىماس ءداستۇر­گە اينالىپ كەلەدى. جاۋتىكوۆ وليم­پيادا­سىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, باسقا ءبىلىم سايىستارى مەكەنىن اۋىس­تىرىپ وتىرسا, بۇل دودا تەك الما­تىداعى رمفمومي بازا­سىندا وتكىزىلەدى. ماسەلەن, حيميا پانىنەن وتەتىن حالىقارالىق مەندەلەەۆ جا­رىسى دا كوشپەلى. تاعى ءبىر ەرەكشە­لىگى, وليمپيادا ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفور­ماتيكا سياقتى ءۇش ءپاندى قاتارىنان قامتيدى. سوڭعى بىرنەشە جىل قاتارىنان باس جۇلدەنى رەسەي بالالارى بەرمەي ءجۇر. ءبىزدىڭ وقۋ­شى­لار بيىل ءبىرىنشى ورىندى الدى. ەگەر وليم­پياداعا 49 كوماندا قاتىسقا­نىن ەسكەرسەك, بۇل تاماشا جەتىستىك, – دەدى و.جاۋتىكوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ماماندان­دىرىلعان فيزيكا-ماتەماتيكا ورتا مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ ديرەكتورى, “تارلان” سىيلىعىنىڭ يەگەرى قايروش ماقىشەۆ. ارينە, مۇنداي حالىقارالىق جارىس­تىڭ تالانتتى بالالارعا بەرەرى كوپ. ءبىلىم­دەرىن شىڭداپ قانا قوي­ماي, ۇبت-دان بو­سا­تىلۋ مۇمكىندىگىنە جانە بەدەلدى ۋنيۆەر­سيتەتتەردىڭ گرانت­­تارىنا يە بولا الادى. ماسە­لەن, جاۋتىكوۆ وليمپياداسىنا قول­داۋ كورسەتىپ كەلە جاتقان ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى دە بيىل بىرقاتار عىلىمعا بەيىم, ەسەپكە جۇيرىك بالالارعا تاڭداۋى ءتۇسىپ وتىر. سول سياقتى قبتۋ دا جۇلدەلى ورىنداردان كورىنگەن جەت­كىنشەكتەرگە ءبىلىم گرانتىن تاعايىن­داعان. وعان قوسا, وليمپيادانىڭ تۇ­راقتى دەمەۋشىلەرى – “رمفمومي تۇلەكتەرى” قوعامدىق قورى, “Exxon­Mobىl Kazakhstan ءىnc” جانە ء“Mىc­rosoft Kazakhstan” كومپانيالارى ۇزدىك قاتىسۋشىلاردى باعالى سىيلىقتارمەن ماراپاتتادى. سالتاناتتى ماراپاتتاۋ وتكەن ستۋدەنت­تەر سارايىندا دارىندى بالالاردى تولقىتقان ساتتەر از بولمادى. قر ۇعا اكادەميگى اسقار جۇمادىلداەۆ مىنبەرگە كوتەرىلىپ, ابايدىڭ بەس نارسەگە اسىق بولۋعا, بەس نارسەدەن قاشىق بولۋعا شاقىرعان ولەڭىن شابىتپەن وقىپ كەتتى. قازاق, ورىس جانە اعىلشىن تىلىندە مايىن تامىزىپ سويلەگەن اكادەميككە بالالاردىڭ كورسەتكەن قوشەمەتى دە ەرەكشە بولدى. اسقار سەرقۇل ۇلىنىڭ جاۋتىكوۆ وليم­پياداسىن حالىقارالىق دەڭگەي­گە كوتەرۋگە كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن رمفمومي ديرەك­تو­رى قايروش ما­قىشەۆكە, “دارىن” رەسپۋب­لي­كا­لىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعى مەن قارجىلىق كومەك كورسەتىپ كەلە جاتقان كومپانيالارعا ەرەكشە العىسىن ءبىلدىرۋ­ىنىڭ دە ءوز ءجونى بار. جىل سايىن 16 مەم­لەكەتتەن 300-دەي وقۋشىنى الىپ كەلىپ, اپتا بويى ال­ماتىنىڭ كورىكتى جەرلەرىن ارالاتىپ, قوناقۇيلەرگە ورنالاستى­رىپ, ازىق­تاندىرۋ, اقپاراتتىق تەحنولوگيا­لار­مەن قامتاماسىز ەتۋ از قاراجات ەمەس. ۇيىمداستىرۋ ىسىنە دە قاجىر-قايرات كەرەك. قىسقاسى, كەزەكتى وليمپيادا دا ابىرويمەن اياقتالدى. جەڭىمپاز كوماندالار, جەكەلەگەن دارىندى بالالار ءوز ەلدەرىنىڭ تۋلارىن قايتا-قايتا جەلبىرەتىپ, توستەرىنە التىن, كۇمىس, قولا مەدالدار تاقتى. سونىمەن ەكىنشى ورىندى ت.شەۆ­چەن­كو اتىنداعى كيەۆ ۇلتتىق ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا لي­تسەيى مەن بۋحارەستەگى TUDOR ءVىANU ءNatىonal ءHىgh School of com­puter ءscىence كومانداسى جەڭىپ الدى. ءۇشىنشى ورىندى – تالدىقورعانداعى №20 دارىندى بالالارعا ارنالعان مەكتەپ-ليتسەيى, سوفياداعى ءSofىa ءHىgh School of ءMathematىcs كومانداسى جانە انكاراداعى ءPrىvate Samanyolu ءScىence ءHىgh School كوماندالارى ءبولىستى. ەندى الدا, ياعني شىلدە ايىندا اس­تانادا 51 حالىقارالىق ماتەماتي­كا وليمپياداسى وتەدى. ۆەتنامدا 2007 جىلى وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ماتەماتيكالىق وليمپيادادا 93 ەل ءبىراۋىزدان 2010 جىلعى وليمپيا­دانى قازاقستاندا وتكىزۋ تۋرالى ۇسىنىستى قولداعان. ودان بەرى دە وليمپياداعا قاتىسۋعا تىلەك بىلدىرگەن ەلدەردىڭ سانى ارتىپ كەلە جاتقان­دىقتان 2010 جىلعا قاراي كومان­دا­لار سانى 100-دەن اسىپ جىعىلۋى ابدەن مۇمكىندىگى مالىمدەنگەن-ءدى. ياعني, قازاقستان تمد ەلدەرىنىڭ ءىشىن­دە ءبىرىنشى بولىپ ماتەماتيكا ءپا­نى بويىنشا حالىقارالىق وليم­پيا­دا وتكىزۋ قۇقىعىن جەڭىپ الىپ وتىر. بۇل وليمپيادانى حالىق­ارا­لىق دەگەننەن گورى, دۇنيەجۇزىلىك دەگەنگە كەلەدى. ايناش ەسالي. الماتى. ءشامشىنىڭ شىرايلى شىعارمالارى ءتىرى نوتا, جاندى داۋىستىڭ قۇدىرەتىن تانىتتى ءشامشى قالداياقوۆ اتىنداعى كوشە. وسى كوشەنىڭ بويىن ەندەپ جاتقان جامبىل اتىنداعى قازاقتىڭ مەملەكەتتىك فيلارمو­نياسىندا ءشامشى قالداياقوۆتىڭ 80 جىلدىعىنا ارنالعان كونتسەرت وتكەن. سول كۇنگى الماتىداعى قاڭتاردىڭ ايازدى ءتۇنىن قالدايا­قوۆتان قالعان شابىت جىلىتقانداي اسەر قالدىردى. الدىمەن “ارىس جاعاسىندا” ءانىن ب.بايقاداموۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك حور كاپەللاسى ورىنداپ, ونى ديريجەر بەيىمبەت دەمەۋوۆتىڭ باسقارۋىمەن ن.تىلەنديەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك اكادەميالىق فولكلورلىق-ەتنوگرافيالىق “وتىرار سازى” وركەسترى سۇيەمەلدەگەن. ءيا, بۇل الماتىدا كۇن سايىن ءوتىپ جاتاتىن كونتسەرتتەردىڭ ءبى­رەۋى­نە دە ۇقسامايدى. ش.قالداياقوۆتىڭ اندەرىنەن پوپۋرري ورىنداعان ور­كەسترگە حالىقارالىق فەستيۆال­دەر­دىڭ جەڭىمپازى يۋري دوروحوۆسكي ديريجەرلىك ەتسە, “اقەركە-اقجاي­ىق”, “اق بانتيك”, “مويىنقۇمدا”, “قاي­ىقتا”, “قايداسىڭ”, “بارىنەن دە سەن سۇلۋ”, ء“انىم سەن ەدىڭ” ءان­دە­رىن تىڭدارماندار ساعىنعان-اق ەكەن. ءاربىر ءسوزىن جاتقا بىلەتىن جان جاس­تىق شاقتىڭ ادەمى تۇنىندە كورگەن ءتۇ­سىندەي, تامسانىپ ەسكە الىپ وتىردى. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى نۇر­عالي ءنۇسىپجان ساحناعا شىعا كەل­گەندە زالدا وتىرعان تىڭدارمان ءدۇر ەتىپ ورنىنان قوزعالاقتاپ, قو­شەمەتىن ءبىلدىردى. ءانشى وسىدان كەيىن “تەرىسكەيدى” اۋەلەتكەندە جۇرت تەرىسكەيدەگى اۋىلىنا بارىپ كەلگەندەي, تاماشا كۇي كەشىپ, ريزاشىلىقتارىن رياسىز بىلدىرگەن. سونداي-اق جاقسىنىڭ كوزى, اسىلدان قالعان تۇياق ءدىنزۋحرا تىلەن­ديە­ۆا­نىڭ “وتىرار سازىنا” ديريجەرلىك ەتكەن ساتتەر كورەرمەندەردى از تولقىتقان جوق. قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ەرمەك ابىلداەۆ كومپوزي­تور­دىڭ “قۇشاق جايعان قانداي ادا­مىن”, ال “سىر سۇلۋىن” جەڭىس ىسقاقوۆا ورىندادى. ءدال بۇل كونتسەرتتە قۇرمانبەك ءالىم­عازى, ريزا قايىرباي, بولات قاناعاتوۆ, مارات جامباباەۆ, اسەم ماحمۇتجان, ءمادينا راحمان سياق­تى تالانتتار كەز-كەلگەن ورىنداۋ­شى­نىڭ داۋىسىنا باعىنا بەر­مەي­تىن نوتالاردىڭ ناقىشىن كەلتىردى. قۇلاق قۇرىشى قاندى, دەگەن وسى بولار! قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى سا­را تىنىشتىعۇلوۆاعا جۇرت: “مەنىڭ قازاقستانىم” ءانىن ءالى سىزدەن اسى­رىپ ايتقان ادام جوق دەسە” زارەدەي جاساندىلىعى دا جوق دەپ ءبىلىڭىز. الدىمەن“شىنارىمدى” ايتىپ كوپتەن ساعىنعان ساحناسىنا ەركەلەپ شىق­قان ءانشى “التىن كۇن اس­پا­نى...” دەپ شابىتتانىپ شىرقاي ءجو­نەلگەندە بۇكىل زال ورنىنان تۇ­رىپ كومپوزيتوردىڭ رۋحىنا دا, ءاننىڭ قۇدىرەتىنە دە, ەلدىكتىڭ ۇرا­نىنا دا شىنايى ىقىلاستارىن اياعان جوق. ايناش ەسالي.