جيىندى اشقان پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىسى ءا.جاقسىبەكوۆ قازىرگى كەزدە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىسى باستالعانىن اتاپ ءوتىپ, وعان بارلىق ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنىڭ وكىلدەرى قاتىسىپ جاتقانىنا توقتالدى.
«وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, ۇلتتىق كوميسسيانىڭ جۇمىس توپتارى ناقتى جوسپارلارىن جاساپ, وسى كۇندەرى جان-جاقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. بۇگىنگى وتىرىستا ءبىز وسى ارالىق كەزەڭدە اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ەسەبىن تىڭدايتىن بولامىز», – دەدى ءا.جاقسىبەكوۆ.
سودان كەيىن جيىنعا قاتىسۋشىلار «رۋحاني جاڭعىرۋ» قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ اۋقىمىندا ورتالىق جانە جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگاندار اتقارعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرىن تالقىلادى. بۇل رەتتە پرەمەر-مينيستر كەڭسەسى باسشىسى نۇرلان الدابەرگەنوۆ پەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باۋىرجان بايبەك جانە قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى ەرلان قوشانوۆ وتىرىستا نەگىزگى بايانداما جاساعانىن ايتا كەتەيىك.
سونداي-اق, اتقارىلعان جۇمىستىڭ نەگىزگى ناتيجەلەرى, تۇجىرىمدامالىق ۇستانىمدار مەن قىزمەتتى ودان ءارى ۇيىمداستىرۋدىڭ ناقتى شارالارى اياسىندا, لاتىن قارپىنە كوشۋ, «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق», «تۋعان جەر», «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى», «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت», «قازاقستاننىڭ 100 جاڭا تۇلعاسى» جوبالارى بويىنشا, جۇمىس توپتارىنىڭ جەتەكشىلەرى ەسەپ بەردى.
تالقىلاۋ بارىسىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن, ونىڭ ىشىندە ارنايى جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستار تۇجىرىمدالدى. ءسويتىپ, وتىرىسقا قاتىسۋشىلار باعدارلاماداعى مىندەتتەردى ءتيىمدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن جوبالىق ۇستانىمدى ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى.
سونىمەن قاتار, ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرىنە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا ازىرلەنگەن ادىستەمەلىك ماتەريالدار, سونىڭ ىشىندە باق-قا ارنالعان ادىستەمەلىك قۇرال, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان ادىستەمەلىك ۇسىنىمدار, اقپاراتتىق-ءتۇسىندىرۋ جۇمىسى بويىنشا قۇرال, باعدارلاما تۋرالى ماڭىزدى سۇراقتاردىڭ 20 جاۋابى ۇسىنىلدى. وتىرىس قورىتىندىسى بويىنشا بىرقاتار ناقتى شەشىمدەر قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن جۇمىس توپتارىنىڭ جەتەكشىلەرىنە تاپسىرمالار بەرىلدى.
ەستەرىڭىزگە سالا كەتەيىك, مەملەكەت باسشىسىنىڭ جارلىعىمەن قۇرىلعان ۇلتتىق كوميسسيا قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدى جانە ەلدىڭ مادەني-گۋمانيتارلىق دامۋىن جان جاقتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيدى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءساۋىر ايىندا پرەزيدەنت جانىنداعى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانى قۇرۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان بولاتىن. ال كوميسسيا قۇرامىنا بەلگىلى قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار, جازۋشىلار, جۋرناليستەر, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ۇكىمەت مۇشەلەرى, وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قالالارىنىڭ اكىمدەرى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەلەرى مەن ساياسي پارتيالاردىڭ وكىلدەرى كىرەدى.
بۇگىنگى باسقوسۋدا اڭگىمە اۋانىنىڭ باسىم بولىگى رەسپۋبليكا كولەمىندەگى تاريحي كونە ەسكەرتكىشتەردى قايتا زەردەلەۋ ارقىلى تانىپ, ءبىلۋدىڭ جاي-كۇيىنە اۋعاندىقتان, جيىنعا قاتىسقان ايماق جەتەكشىلەرىنىڭ بىرقاتارىن سوزگە تارتقان بولاتىنبىز. ەندەشە, وتىرىسقا قاتىسقان ۇلتتىق كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ پىكىرلەرىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
ۇلىتاۋدى ۇلىقتاۋ جۇمىستارى باستالدى
ەرلان قوشانوۆ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ماقالاسىنا قاتىستى جەر-جەرلەردە اۋقىمدى جۇمىستار باستالىپ كەتتى. قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىز ەلباسى ماقالاسىندا تەرەڭ دە تۇڭعيىق ويلار جاتقاندىعىن سەزىنىپ وتىرمىز. ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەتىنى قاراعاندى وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعى مەن قوعام بەلسەندىلەرى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى جانە ەل كاسىپكەرلەرى مۇنداي باستامانى وتە قاتتى قولداپ, قۋاتتاۋدا. ايماقتاعى اتقامىنەر ازاماتتار مەن كاسىپكەرلەر «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ءجۇز ميلليون تەڭگەدەن استام قاراجات جيناپ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋعا سەپ بولاتىن ءتۇرلى الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋعا قىزۋ كىرىسىپ كەتكەنى ءسوزىمدى ايعاقتاي تۇسەدى. ونىڭ ۇستىنە سپورتتىق نىساندى سالىپ ەلدى مەكەنگە سىيعا تارتۋمەن شەكتەلمەۋ قاجەتتىگىن جالپى قوعام سەزىنىپ وتىر. جاپپاي قولعا الىنعان مۇنداي يگىلىكتى شارانىڭ استارىندا ەل مەن جەرگە, وتانعا دەگەن شەكسىز قۇرمەت پەن بايتاق قازاقستانعا دەگەن شەكسىز پاتريوتتىق سەزىم جاتقانى ءسوزسىز. دەمەك, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان بۇل جوبا جاستاردىڭ بويىندا وتانسۇيگىشتىك قاسيەت قالىپتاستىراتىنى اقيقات.
ارينە, ەلباسى ماقالاسىندا ارنايى اتى اتالعان ۇلىتاۋ وڭىرىنە قاتىستى جوبالاردى دامىتۋ, جەتىلدىرۋ جۇمىستارى قىزۋ قولعا الىناتىندىعىن دا ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى, ۇلىتاۋ وڭىرىندە وسى كۇندەردىڭ وزىندە اۋقىمدى جۇمىستار باستالىپ تا كەتتى.
ەلباسى باستاماسىن ەل قولدادى
نۇرلان نوعاەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى
حالىقتىڭ ويىندا جۇرگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا ەلباسىمىزدىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ: بولاشاققا باعدار» ماقالاسىندا ناقتى اتاپ كورسەتىلگەن. سوندىقتان ءبىز ءوز ايماعىمىزدا ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ, حالقىمىزدىڭ مەرەيىن ۇستەم ەتكەن ازاماتتاردىڭ ونەگەلى ىستەرىن ۇلگى ەتۋگە قاتىستى ماسەلەلەردى تالقىلاۋ ۇستىندەمىز.
سونداي-اق, مادەنيەتىمىز بەن ادەبيەتىمىزگە ەڭبەگى سىڭگەن تۇلعالاردىڭ تۋىندىلارى ارقىلى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىندا پاتريوتتىق سەزىم قالىپتاستىرۋ جايىن دا ءارتۇرلى جيىنداردا ءسوز ەتتىك. وسىلايشا, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اۋماقتارىندا ءتۇرلى دەڭگەيدە اقپاراتتىق, ناسيحاتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدىك. بۇل شارا تەك قانا جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك تاراپىنان عانا جۇزەگە اسىرىلىپ قانا قويماي, وعان تۇتاس قوعام بولىپ اتسالىسۋ مەن وڭىرلەردەگى اقساقالدار القاسىنىڭ جۇمىلا كىرىسكەنىن دە ارنايى اتاپ وتكىم كەلەدى. وعان ورتا بۋىن ازاماتتار مەن جاستار لەگىنىڭ قوسىلىپ, باستامالاردى ءبىراۋىزدان قۇپتاۋى – قازاقستاننىڭ اۋىزبىرلىگى مەن تاتۋلىعى جاراسقان ەل ەكەندىگىنىڭ تاعى ءبىر ايقىن دالەلى بولا الدى.
ءبىز بيىل «الاش» مۋزەيىن اشامىز
التاي كولگىنوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى
قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا باتىس قازاقستان ايماعىنداعى مادەني قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتۋ مەن ونى ەل ىشىندە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ماقساتىنداعى جوسپار, جوبالارىمىزدى كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ الدىندا تانىستىرىپ, تالقىلادىق. ويتكەنى, ءبىزدىڭ وڭىردە ەل تاريحىن تانىپ, بىلۋگە قۇشتار جاندارعا كورسەتە الاتىنداي باي تاريحىمىز بەن كونە جادىگەرلەرىمىز از ەمەس.
جۋىندا عانا وسىنداي قۇندىلىقتاردى دارىپتەي وتىرىپ, جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىنۋعا قاتىستى جوسپارلارىمىزدى ءۇش كەزەڭ بويىنشا جاساپ شىقتىق. ياعني, قىسقا مەرزىمدى, ورتا مەرزىمدى جانە ۇزاق مەرزىمدى باسىم ماقساتتارعا جىكتەلگەن جۇمىستارىمىزدىڭ نەگىزگى باعىتى – ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني تۇرعىدا جاڭعىرۋىن جوعارى دەڭگەيدە جۇزەگە اسىرۋ بولماق. بۇل رەتتە العاشقى دايىندىق جۇمىستارىمىز لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ماسەلەسىنە قاتىستى قولعا الىندى. مۇنىڭ ءبارى ءبىر عانا كۇندە سوڭىنا جەتكىزە قوياتىن شارۋالار ەمەس ەكەندىگىن ەسكەرىپ, قازىرگى كەزدە ەلگە بەلگىلى تانىمال تۇلعالار مەن عالىم, ۇستازدار قاۋىمى بۇقارا ىشىندە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە.
سول سياقتى, «تۋعان جەر» باعدارلاماسىنداعى مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن ايماقتاردان مەتسەناتتار مەن دەمەۋشىلەر ىزدەستىرىلۋدە. قوعامدى اۋىزبىرلىك پەن ۇيىمشىلدىققا, تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىك كەشۋگە ۇندەيتىن ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ماڭىزى زور جيىن, شارالار وتكىزۋگە بەلسەندى ءارى ۇلتجاندى ازاماتتار تارتىلۋدا. ماسەلەن, بۇل باعىتتاعى يگى ءىسىمىزدىڭ ءبىرى – الاش قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي, ايماق ورتالىعىنان ارنايى «الاش» مۋزەيىن اشۋدى جوسپارلاۋ ۇستىندەمىز. مۇنداي ويدى ءوڭىر كاسىپكەرلەرى مەن ازاماتتارى ءبىراۋىزدان قۇپتادى. ءبارى ويداعىداي بولسا, جىل سوڭىنا قاراي «الاش» مۋزەيىن ەل تاماشالايتىن بولادى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز. ول ءۇشىن وڭىردە ءوز زامانىنان بەرى مۇرتى بۇزىلماي ساقتالعان عيمارات تا, ونىڭ ءىشىن تولتىرۋعا كونە جادىگەرلىك بۇيىمدار دا جەتكىلىكتى.
بارلىق سالاداعى جۇمىستار قايتا جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى
ۆلاديمير بوجكو, پارلامەنت ءماجىلىسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
ءبىز بۇگىن پرەزيدەنت جانىنداعى قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا باس قوسىپ وتىرمىز. القالى جيىنعا جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەر مەن بىرقاتار وبلىس اكىمدەرى ارنايى شاقىرىلىپ وتىر. ويتكەنى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەل بيلىگى الدىنا ايقىنداپ بەرگەن تاپسىرمالارى مەن ماقسات, مىندەتتەرىن ورىنداۋ اسا ماڭىزدى بولىپ تابىلادى ءارى ونى جۇزەگە اسىرۋ ماسەلەسىن تالقىلاۋعا ءتيىستى ۆەدومستۆولاردىڭ جەتەكشىلەرى بەلسەندى قاتىسقانى ءجون دەپ سانايمىز. وسى كەزگە دەيىن ەلباسىمىز جاريالاعان «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن ورىنداۋعا قاتىستى جوبالار كەزەڭ-كەزەڭمەن قولعا الىنىپ جاتقانىن جانە ارنايى كوميسسيا مەن جۇمىس توپتارى دا ءوز قىزمەتتەرىنە قىزۋ كىرىسكەندىگىن ايتا كەتكەن ابزال.
سونداي-اق, جاقىندا عانا كونستيتۋتسياعا ەنگىزىلگەن وزگەرىستەر مەن ەلباسىنىڭ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتۋعا قاتىستى بەرگەن نۇسقاۋلارىن ەسكەرە وتىرىپ, تەز ارادا قولدانىستاعى زاڭنامالىق بازاعا ساراپتاما جاساپ, پرەزيدەنت تاپسىرماسىن ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءتيىستى زاڭدار ءتىزىمىن ناقتىلاۋ قاجەتتىگى قولعا الىنۋدا.
ال ەندى شارۋانىڭ باسىن نەدەن باستاۋىمىز كەرەك دەگەن ماسەلەگە كەلەر بولساق, ءبىز بارلىق سالاداعى جۇمىستاردى قايتا جاڭعىرتۋىمىز قاجەت. سەبەبى, مەملەكەت باسشىسى ءوز ماقالاسىندا وتانداستارىمىزعا وسىنى اشىق اتاپ كورسەتتى. ايتالىق, «تۋعان جەر» باعدارلاماسى مەن ۇلتتىڭ ءجۇز تۇلعاسىنا قاتىستى جوبالاردى جاپپاي قوعام بولىپ قولعا الۋعا ءتيىسپىز. ءتىپتى, مۇنداي اۋقىمدى شاراعا شالعاي ەلدى-مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى مەن جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اتقارۋشى بيلىك ورگاندارى ارقىلى ەل ازاماتتارى جاپپاي جۇمىلدىرىلعانى ءجون.
ەلدىك مۇددەدەگى ەسەبىمىز تۇگەندەلە تۇسۋدە
جانسەيىت تۇيمەباەۆ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى
وڭتۇستىك – ەڭ الدىمەن تاريحي ەسكەركىشتەر مەن كونە عيماراتتار, مادەني وشاقتار ورنى ەڭ كوپ شوعىرلانعان ايماق. سونىمەن قاتار, كۇللى قازاق تاريحىنداعى حاندار مەن باتىرلاردىڭ, كوپتەگەن تاريحي تۇلعالاردىڭ جاتقان جەرى.
وسىعان وراي, رۋحاني تۇرعىدان جاستارىمىز ارقىلى حالقىمىزدىڭ كەمەل كەلەشەگى ءۇشىن كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەرىمىزدى مۇقيات زەرتتەپ, زەردەلەۋ ءىسىن ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي قولعا الۋدامىز. سوندىقتان دا ءبىز زەرتتەۋ جۇمىستارىنا وراي ءتۇرلى كونفەرەنتسيالار مەن سيمپوزيۋمدار وتكىزۋ ارقىلى رۋحاني جاڭعىرۋ ۇدەرىسىن جۇرگىزەمىز. ۇلت رۋحانياتىن وسىلايشا جاڭا تۇرعىدان تانىتۋ ەلىمىز ءۇشىن ءمانى زور جاڭاشىلدىق دەپ باعالانۋدا.
سول سەبەپتەن دە, ەلىمىزگە بەلگىلى جازۋشىلار مەن تاريحشىلار, قايراتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ باسىن قوسقان بىرنەشە جۇمىسشى توپتار قۇرىلىپ, ءوز قىزمەتتەرىنە كىرىسۋدە. ولار ەڭ الدىمەن كونە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى تاۋىپ, زەرتتەۋدە. سودان كەيىن سول نىساندارعا ءتيىستى ينفراقۇرىلىمدىق شارالار ۇيىمداستىرۋ ارقىلى تانىمدىق, تۋريستىك ساياحات جاساۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلۋدا. مىسال ءۇشىن ايتا كەتەيىن, مۇنداي ساپارلار تابيعاتى تاماشا, اڭىز-ءاپساناسى عاجاپ قازىعۇرت تاۋىنا نەمەسە 1993 جىلى ەلباسىمىز كەلىپ اشىپ بەرگەن ورداباسى بيىگىنە قاتىستى ۇيىمداستىرۋ كوزدەلۋدە. ءوز كەزەگىندە وسىنداي ساپارلار ارقىلى ەلدىك تۇرعىداعى مۇددەمىزدىڭ ەسەبى تۇگەندەلە تۇسەتىندىگى ءسوزسىز.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
