تابىستىڭ كوزى

قازاقستاندا تەڭدەسسىز جوبالاردىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعىنداعى ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى ىسكە اسىرۋ باستالدى اقىلبەك كۇرىشباەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى. سوڭعى جىلدارى بىرقاتار كورسە­ت­كىشتەر بويىنشا ەلىمىزدىڭ اۋىل شا­رۋاشىلىعى سەنىمدى ەكونوميكا­لىق وسىمگە قول جەتكىزدى, وعان الەمدى شار­پىعان ەكونومي­كالىق داعدارىس­تىڭ ءوزى كەدەرگى بولا العان جوق. بۇل مەملە­كەت تاراپىنان جاساعان ەرەكشە قامقورلىقتىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى. الايدا, اگروونەركا­سىپتىك كەشەننىڭ ءالى دە بولسا الەۋەتى جەتەر­لىك, ونى حالىق يگىلىگىنە جارا­تۋعا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ باعىت كورسەتىپ بەردى. پرەزيدەنت بيىلعى جولداۋىندا سالاعا بىرقاتار ناقتى تاپسىرمالار بەردى. پرەزي­دەنتتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس 2014 جىلعا قاراي ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا ىشكى رىنوكتىڭ 80%-دان استامىن وتاندىق تاماق ونىمدەرى قۇراۋى ءتيىس. وسىعان بايلانىستى اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ شەشۋشى سالالارىنىڭ ءبىرى – مال شارۋاشىلىعىنا باسا نازار اۋدارىلۋدا. ناق وسى سالادا جا­قىن جىلدارى سەرپىلىس جاساۋ قا­جەت, بۇل الدىمىزعا مەملەكەت باس­شىسى قويعان مىندەتتەردى بارىنشا تولىقتاي شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان ءۇشىن مال شارۋاشى­لى­عى ءداستۇرلى سالا جانە تاريحي تامىرى تەرەڭدە جاتىر. بارلىعى­مىزدىڭ ەسىمىزدە, قازاقستاندا ميل­ليونداعان باس مال بولعان جانە مال شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىن, اسىرە­سە, ەت ءوندىرۋ بويىنشا ەلىمىز ەۋرازيا كونتينەن­تىندە كوشباسشى دارە­جە­سىنە جەتكەن. جايىلىمدار­دىڭ كەڭ­دىگى مەن تابيعي جاعىنان ءارا­لۋان­دىعى مالدىڭ ءار تۇرلەرىن ءوسىرۋ ءۇشىن ارقاشان ۇلكەن مۇمكىندىك بەردى. مال شارۋاشىلىعى سالاسى سوڭعى جەتپىس جىلدا مال باسىنىڭ اۋىت­قۋىمەن سيپاتتالدى, 1941-91 جىلدار كەزەڭىندە مال باسى جەدەل ءوستى, ال 1991-1997 جىلدار ارالى­عىندا بىردەن ازايىپ كەتتى. سونىمەن قاتار, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى مەملە­كەتتىك جانە ينستيتۋتتىق قولداۋدىڭ ارقا­سىندا 2002 جىلى مال شارۋا-شىلىعى ءوز مۇمكىندىگىن قالپىنا كەلتىرە باستادى جانە قازىر جىل سايىنعى مال باسى­نىڭ ءوسۋ قارقىنى 4-5 %-دى قۇرايدى. دەگەنمەن, سوڭعى جىل­­­دارى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ بىرىڭعاي ءادىس­­تەرى ءوزىن-ءوزى اقتا­ماعا­نى­نا كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. سوندىقتان سالا مەن مال باسىن قارجى­لاندى­رۋدى بىرنەشە رەت ارتتىرعانى­مەن, مال شارۋاشىلى­عىندا ءتۇبىرلى وزگەرىس بايقالمادى. مال شارۋاشى­لىعى ونىمدەرى ءوندىرى­سىنىڭ جالپى ءوسىمى ادەتتەگىدەي مال باسىنىڭ كوبەيۋى ارقاسىندا جۇرەدى. ەكستەنسيۆتى تابيعي دامۋ جولى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكا ءۇشىن ابدەن قونىمدى ەكەنى ءسوزسىز. سون­داي-اق, مال باسىن كوبەيتۋ مەملەكەت پەن بيزنەستەن قاراجاتتى كوپتەپ تارتىپ مالدى كۇتۋ مەن ونىڭ ينفرا­قۇرى­لى­مىن قولداۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن ۇمىت­پاۋىمىز كە­رەك. بۇگىنگى مال شارۋا­شى­لىعىنىڭ تومەنگى ونىمدىلىگىن مىناداي مىسال­دان كورۋگە بولادى. اسىل تۇقىم­دى مال شارۋاشىلىعىن قارجىلان­دىرۋ كولەمى 2002 جىلمەن سالىستىر­عاندا, 2009 جىلى 3 ەسەگە ارتىپ, وسى كەزەڭ ارالىعىندا مالدىڭ ونىمدىلىك كور­سەت­كىشتەرىنىڭ ءوسۋ قارقىنى بۇرىنعىداي تومەن دەڭگەيدە قالدى. مال شارۋاشىلىعى جاعدايىن تالداي وتىرىپ, تابىننىڭ تومەن ءونىم­دىلىگىنىڭ ءۇش نەگىزگى سەبەبىن انىق­تادىق. بىرىنشىدەن, بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە جەتۋ ءۇشىن ماقساتتى سەلەكتسيالىق جۇمىستىڭ جوقتىعى. ەكىنشىدەن, مالدى قايتا تۇلەتۋدىڭ جۇيەسىزدىگى. ۇشىنشىدەن, ءتيىستى جەم-ءشوپ قورىنىڭ بولماۋى. بۇل مال شارۋاشىلىعى ءونىمىن ەداۋىر از الۋعا اكەپ سوعادى. اتالعان ماسەلەلەردى كەشەندى تۇردە شەشۋ ءۇشىن ەكونوميكالىق ىقپالدى جانە مالدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ باعدارىمەن مال شارۋاشى­لى­عى­نىڭ بارلىق دامۋ باعىتىن دۇرىس ارناعا سالىپ, ونى دامىتا الاتىن ماماندار توبىن تاڭداۋ قاجەت. وسىلايشا, ءبىز ءىرى كولەمدى سەلەكتسياعا كەلدىك. ء“ىرى كولەمدى سەلەكتسيا” تەرمينى ءبىز ءۇشىن تاڭسىق ەمەس. 1980-90 جىلدارى كەڭەستىك سەلەكتسيونەرلەر قازاق كسر-ىندە مالدىڭ ساپاسىن جەتىلدىرۋ ماقسا­تىندا كەشەندى جانە قارقىندى جۇ­مىس باستاعان ەدى, الايدا, وكىنىشكە وراي, بۇل جۇمىس سوڭىنا دەيىن جەتكەن جوق. دەگەنمەن, ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا جۇرگىزۋ قاجەت, ويتكەنى بارلىق ەلدەر ءوزىنىڭ تابىن ونىمدىلىگىنىڭ جوعارى ناتيجەسىنە مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزىپ وتىر, ول ءۇشىن كوشباسشى ەلدەردىڭ ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەرىن الىپ, ولاردىڭ تاجىريبەلەرىن ءوزىمىزدىڭ جاعدايىمىزعا سايكەستەندىرىپ بەيىم­دەۋى­مىز ءتيىس. بىرىنشىدەن, بىزگە ءاربىر مالدى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋعا جانە ونىڭ جاعدايىنىڭ دامۋىن قاداعا­لاۋ­عا ءمۇم­كىندىك بەرەتىندەي ەسەپتى رەتكە كەلتىرۋ جانە اقپاراتتىق-سا­راپتاما­لىق جۇيە قۇرۋ قاجەت. اعىم­داعى جىلى ەنگىزى-لەتىن اقپاراتتىق-ساراپتامالىق جۇيە ءبىر جاعىنان رەسپۋبليكا كولەمىندە اسىل تۇقىمدى مالدىڭ دەرەكتەر بانكىن قۇرۋدى, ال ەكىنشى جاعىنان شارۋاشى­لىق سۋبەك­تىسى دەڭگەيىندە سەلەكتسيالىق ۇدەرىس­تەردى باسقارۋدا ءسوزسىز قولاي­لىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. سەلەكتسيالىق جۇمىستى بىردەن تۇبىرىمەن وزگەرتىپ جىبەرۋگە بولمايدى. ونى كەزەڭ-كەزەڭمەن جوسپارلى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت. وسىعان وراي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى “قاز­اگرويننوۆاتسيا” اكتسيونەرلىك قوعامى جانىنان جاقىندا قۇرىلعان مال شارۋاشىلىعى جانە ۆەتەريناريا عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنا ءىرى كو­لەم­دى سەلەكتسيا اياسىندا سەلەكتسيا­لىق ۇدەرىستى ۇيلەستىرۋ قىزمەتىن جۇكتەدى. ورتالىق جەتەكشى عالىمدار – سەلەكتسيونەرلەرمەن بىرگە, رەسپۋب­ليكا­نىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتى­لەرىنىڭ وندىرىستىك قىزمەتى مەن اسىل تۇقىمدى جۇمىستارىنا كەشەندى تالداۋ جاسادى, ونىڭ ناتيجەسىندە ءىرى اۋقىمدى سەلەك­تسيانىڭ پرينتسيپ­تەرىنىڭ وزەكتىلىگىنە جانە قاجەتتىلىگىنە كوز جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ شەشىمىمىزدى شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنىڭ بارلىق باسشىلارى قولدادى. قازىرگى ۋاقىتتا شامامەن 500 شارۋالار ىكس-ءتىڭ قامقورلىعىمەن جۇمىس جاساۋعا تىلەك ءبىلدىردى جانە ورتالىقپەن سەلەكتسيا­لىق ۇدەرىستى عىلىمي قولداۋ تۋرالى شارت جاساستى. ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا جاقىن جىلداردا اسىل تۇقىمدى قىزمەتتە قازىرگى بار كوزقاراستاردى جانە تابىندى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ يدەولو­گياسىن وزگەرتەدى. ونىڭ باستى مىندەتى حالىقارالىق ستاندارتتارعا كوشۋ بولىپ تابىلادى, بۇل ءبىز بىلەتىن كلاسسيكالىق زووتەحنيكالىق عىلىم­نان ەلەۋلى تۇردە ەرەكشەلەنەدى. مىسالى, بۇگىن ءبىز “اسىل تۇ­قىم­دى” مارتەبەسىن بەلگىلى ءبىر شا­رۋاعا بە­رەمىز جانە بۇل ونىڭ ىشىندەگى بارلىق جانۋارلار اسىل تۇقىمدى ەكەندىگىن بىلدىرەدى. بارشامىزعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن الدىمەن بىزگە دامىعان مال شارۋاشىلىعى بار ەلدەردەگى سياقتى “اسىل تۇقىمدى مال” ماعىناسىن ەن­گىزۋ قاجەت. ەگەر مال ونىمدىلىك دەڭگەيى بويىنشا تالاپ­تارعا, جەلىلىك پارا­مەتر­لەرگە ساي كەلسە, سوندا عانا بۇل مال قاي جەردە بولعانىنا قاراماستان, اسىل تۇقىمدى دەپ سانالادى جانە تابىندى ءوز تولىنەن ءوسىرۋ جوباسىندا قولدانى­لادى. مال ءاردايىم كاپيتال سالاسىن­دا وزگەشە قۇن رەتىندە قاراستى­رىلاتىن بولسا, وندا ولاردى ۇستاۋ جانە كوبەيتۋ ءتيىستى دەڭگەيدە سۋبسي­ديالانادى. سوندا شارۋالار وزدەرىندە اسىل تۇقىمدى مارتەبەسى بار مالدار كوپ بولۋىنا ىنتالانادى. مۇنان باسقا, اسىل تۇقىمدى مالداردا ولاردى رىنوكتا ساتۋ كەزىندە ەرەكشە قۇندىلىق بولادى. اسىل تۇقىمدى مالدىڭ ساپاسىن وبەكتيۆتى باعالاۋ ءۇشىن بىزگە, سونداي-اق, تۇقىم ساپاسىنا تاۋەلسىز ساراپ­تامالىق باعالاۋ پرينتسيپتەرىن ەنگىزۋ قاجەت. ءبىزدىڭ 4 مامانىمىز گەر­مانيادا تەرەڭدەتىلگەن دايىندىقتا ءوتتى, وعان شارت جاسالدى, ولار قايتىپ كەلگەن سوڭ ىكس مۇشەلەرىنە ءبىلىم بەرۋ بازاسىندا جۇمىس ىستەيدى. بۇل جۇمىس شەتەلدىك عىلىمي ورتا­لىقتاردىڭ ادىستەمەلىك باقى­لاۋىمەن جۇزەگە اسىرى­لادى. جانۋار­­لاردى تۇقىمدىق باعالاۋ­دىڭ تاۋەلسىز ينستي­تۋتىن قۇرۋ ءوز كەزەگىندە اسىل تۇقىمدى مالدى وتكىزۋ كەزىندە شارۋاشى­لىق­تاردى سۋبسيديالاۋ تۋرالى قابىل­دان­عان شەشىمدەردىڭ جوعارى دارەجەدەگى وبەكتيۆتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. كلاسسيكالىق كەڭەس جۇيەسىندە مالدىڭ ساپاسىن ءداستۇرلى باعالاۋ جۇيەسى الدەقاشان ەسكىرگەن. مال شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەردە مالدىڭ سانىن ارت­تىرۋدا ماڭىزدى رولگە يە بارلىق پارا­مەترلەردى ەس­كەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن مالدى كە­شەن­دى يندەكستىك باعالاۋ قولدانى­لادى. مىسالى, تۇياقتارى مەن اياقتا­رىنىڭ مىقتىلىعى, جەلىندەرىنىڭ ۇلكەندىگى جانە ت.ب. بىزدە مالدىڭ ساپا­سىن باعالاۋدىڭ مۇنداي ءتۇرى جوق, سوندىقتان دا تۇقىمىنىڭ ساپاسى تەكسەرىلگەن اسىل تۇقىمدى بۇقالاردى اكەلۋگە ءماجبۇرمىز. الداعى جىلداردا ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا بىرنەشە باعىتتار بويىنشا ءبىر ۋاقىتتا جۇرەتىن بولادى. ءبىرىن­شىدەن, بيىل ءبىز ءتولىنىڭ ساپاسى بويىنشا باعالانعان 7 اسىل تۇقىمدى بۇقا ساتىپ الاتىن بولامىز. ودان دايىندالعان ۇرىق ونىمدەرى شارۋاشى­لىقتاردىڭ قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. ايتا كەتەرلىگى, بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان بۇرىنعى كەڭەس رەسپۋبلي­كالارىنىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى كريوكونسەرۆاتسيا تەحنولوگياسىن پايدالانۋشى جالعىز ەل. كريو­كونسەر­ۆاتسيا كەزىندە تۇقىمدىق ماتە­ريالدى ساقتاۋ مەرزىمى شەكتەلمەگەن. ەكىنشىدەن, وسى بۇقالاردان تۇ­قىم­­دىق ماتەريالدى الۋ اتالىق بۇقا­لاردىڭ فيزيكالىق مۇمكىندىگىنە باي­لانىستى ءبارىبىر شەكتەۋلى, سوندىقتان, “مال شارۋاشى­لىعىن­داعى ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا” باعدار­لاماسىنا قاتىسۋشى شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكتى­لەردىڭ قاجەتتىلىگىن قاناعات­تان­دىرۋ ءۇشىن ءبىز ءبىر ۋاقىتتا تۇقىم ساتىپ الۋدى دا جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. ۇشىنشىدەن, ەمبريونداردى تەلۋ تەحنولوگياسى نەگىزىندە اسىل تۇقىم­دى مال باسىن جەدەلدەتىپ كوبەيتۋ بويىن­شا جۇمىستار جالعاساتىن بولادى. قازىرگى ۋاقىتتا, “زينچەنكو” جانە “رودينا” جەتەكشى اسىل تۇقىم­دى شارۋاشىلىقتارىندا قازاق­ستان تابيعاتىنا بەيىمدەلگەن كانادادان اكەلىنگەن سيىر-دونورلارمەن جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋدە. ەندى ءبىز, تەلۋ (ترانسپلانتاتسيا) تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىستار جاساي­مىز, ناتيجەسىندە مۇددەلى شارۋاشى­لىقتار ءۇشىن ەمبريونداردىڭ قۇنى ارزان, تەحنولوگيا قولجەتىمدى بولادى. ماسەلەن, بىلتىر 8 شارۋاشىلىق­تىڭ كۇشىمەن عىلىمي ۇيىمدار بار­لىعى 660 ەمبريوندى ۇرىقتاندىردى. ەسەپتەۋلەر وسىلايشا الىنعان بۇ­زاۋلاردىڭ يمپورتتالعان بۇزاۋلاردان ءبىرشاما ارزان ەكەنىن كورسەتتى. سونى­مەن بىرگە, ولار سىرتتان اكەلىنگەن بۇزاۋلارعا قاراعاندا, ءبىزدىڭ تابيعي-كليماتتىق جاعدايىمىزعا بەيىمدى كەلەدى, گەنەتيكالىق الەۋەتى بويىنشا ولاردان كەم تۇسپەيدى. ءوزىمىزدىڭ ءونىم­دىلىگى جوعارى مالىمىز كوبەيىپ, قول­جەتىمدى بولعاندا, ءبىز شەتەلدەن باعاسى قىمبات تۇقىمدىق ماتەريالدى ساتىپ الۋدان باس تارتامىز. الايدا, ءبىز بۇدان تولىقتاي باس تارتا الماي­مىز, ويتكەنى سەلەكتسيا ءاردايىم اسىل تۇقىمدى مالمەن جانە گەنەتيكالىق ماتەريال­دارمەن الماسىپ وتىرۋدى قاجەت ەتەدى. ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا شەڭبەرىندە سەلەكتسيالىق قىزمەتتى جوسپارلاۋ ادىستەرىن جەتىلدىرۋ دە كوزدەلىپ وتىر. بارشا­مىزعا بەلگىلى, اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى زاڭعا ءساي­كەس شارۋاشىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەك­تىلەر اسىل تۇقىمدى شارۋاشىلىق ءمار­تەبەسىن الۋ ءۇشىن عالىمدارمەن بىرگە ازىرلەنگەن بەس جىل مەرزىمگە ار­نالعان اسىل تۇقىمدىق جۇمىس جوس­پارىن ۇسىنۋ ءتيىس. باسقاشا ايتقاندا, شارۋا­شىلىق جۇرگىزۋشى سۋبەكت زاڭناماعا سايكەس جوسپار نەگىزىندە جالپىعا بىردەي قابىلدانعان نورمالارعا جانە عىلىمي نەگىزدەلگەن كوزقاراستارعا سايكەس اسىل تۇقىمدىق جۇمىستاردى جۇرگىزۋگە ءتيىس. سونىمەن بىرگە, اعىمداعى جاعداي­دى تالداۋ كورسەتكەندەي, كوپتەگەن باسشىلار مۇنداي جوسپارلارعا سال­عىرت قارايدى. وسىعان بايلانىستى ءىرى كولەمدى سەلەكتسيا شەڭبەرىندە سە­لەكتسيالىق, اسىل تۇقىمدىق جۇمىس­تار­دىڭ جوسپارىن ازىرلەۋگە, سونداي-اق ساراپتاۋعا قويىلاتىن بىرىڭعاي تالاپتار ازىرلەنەدى. وسىلايشا, ولار­دى ىسكە اسىرۋدى باقىلاۋ مەحا­نيزمى كۇشەيتىلەتىن بولادى. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا جەم-ءشوپ بازاسىن كۇشەيتۋ ەرەكشە ماڭىزعا يە. ءبىزدىڭ عالىمدار جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن دامىتۋ باعدارلا­ماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەدى, مۇندا وڭىرلەردىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلدى جانە ازىق داقى­لىنىڭ وندىرىلگەن جەرىنە بايلانىستى جەم-ءشوپ بىرلىكتەرىن ۇستاۋدىڭ ەسەپ­تەرى شىعارىلدى, ءوڭىر­لەردىڭ تابيعي كليماتتىق ەرەكشە­لىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ, جايىلىم الاڭدارىنىڭ قۇ­رى­لىمى بويىنشا ۇسىنىمدار دايىن­دالدى. سونىمەن قاتار, جەم-ءشوپ دا­قىلدارىن ءوسىرۋدى سۋبسيديا­لاۋ ساياسا­تى ايقىندالدى, بۇل بارلىق شارۋا­شىلىقتار ءۇشىن جەم-ءشوپ ءوندىرىسىن ءتيىمدى جانە قارقىندى ەتۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. بۇدان ءارى ءبىزدىڭ عالىمدار­مىز ءىرى كولەمدى سەلەكتسيانى ىسكە اسى­رۋ شەڭبەرىندە سەلەكتسيالىق ۇدەرىس­تەردى قامتاماسىز ەتۋمەن قوسا, جانۋار­­لاردى ازىقتان­دىرۋ بويىنشا پراك­تي­­كالىق قىزمەت كورسەتەتىن بولادى. ايتا كەتەرلىگى, كەڭەستىك كەزەڭنەن كەيىنگى ەلدەر ىشىندە رەسەيدە, بەلا­رۋسسيادا جانە ۋكراينادا اسىلدان­دىرۋ ءىسى قارقىندى دامۋدا. بىزبەن كورشى ەلدەر وزبەكستاندا, قىرعىز­ستاندا, تاجىكستاندا جانە ءتۇر­كىمەنستان­دا سەلەكتسيالاۋ جۇمىسى جاڭاشا قارقىن العان جوق. بىراق ولار وسىنداي جۇمىستاردى جۇرگىزۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزىنە باستادى. ءبىز ەرتە باستادىق جانە قازاقستان اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى رىنو­گىندا وسى ەلدەردەن ىلگەرى تۇرۋعا قابىلەتتى. ءىرى كولەمدى سەلەك­تسيا­نى ىسكە اسىرۋ جانۋارلاردى بىرەگەيلەندىرۋ جانە سويۋ پۋنكتتەرىن سالۋمەن قاتار جۇرەدى, ويتكەنى بۇل كومپونەنتتەر ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى جانە ءبىر ناتيجەگە باعىتتالعان. ول ناتيجە – مال شارۋاشىلىعىن جۇرگىزۋدىڭ الدىڭعى قاتارلى ادىستەرىن ەنگىزۋ. ەل پرەزيدەنتى ايتقانداي, قازاق­ستاندا ەڭ تومەن ەڭبەك ونىمدىلىگى اۋىل شارۋاشى­لى­عىندا جانە ول 3 مىڭ دوللار­دى قۇرايدى, ال دامىعان ەلدەردە بۇل كورسەتكىش 50-70 مىڭ دوللاردى قۇراي­دى. الداعى پەرسپەك­تي­ۆادا اتالعان كورسەت­كىش اوك-ءتىڭ جانە ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ دامۋ جاع­دايىن باعالاۋ ءۇشىن باستى ولشەم بولادى. ەلباسى جولداۋىندا نەرۋدىڭ “تابىس كىم باتىل قيمىلداسا, سونىڭ ۇلەسىنە ءجيى تۇسەدى” دەگەن ءسوزىن كەل­تىردى. ءبىز اۋىر دا كۇردەلى جۇمىس باس­تاپ وتىر­مىز. ول ەلىمىزدىڭ مال شارۋا­شىلىعى سالا­سىنداعى جاعدايدى قىس­قا مەرزىمدە ءتۇبى­رىمەن وزگەرتۋى ءتيىس. بۇدان باسقا جول جوق, سوندىقتان ءبىز بۇل جولدا جە­تىس­تىككە جەتە­تىنىمىزگە سەنىم­دىمىز. الماتىلىق ۇلەسكەرلەردىڭ ۇمىتتەرى ۇلكەن داعدارىس سالقىنىنا ۇرىنعاندار ءبىرىنشى كەزەكتە قۇرىلىس كومپانيالارى ەكەندىگى بۇگىندە ەكىنىڭ بىرىنە ايان. وسىعان قاراماستان, ۇلەسكەرلەردى باسپانالى ەتۋدىڭ ءتۇرلى جولدارى قاراستىرىلىپ, مەملەكەت بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن از قاراجات ءبولىپ جاتقان جوق. دەگەنمەن, ناتيجەسى قالاي؟ وسى جايتكە وراي, سارسەنبى كۇنى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ومىرزاق شوكەەۆ الماتىدا كەڭەس وتكىزدى. ايناش ەسالي. باسقوسۋعا الماتى قالاسىنىڭ اكىمى احمەت­جان ەسىموۆ, قۇرىلىس جانە تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ىستەرى اگەنت­تىگىنىڭ توراعاسى سەرىك نوكين, “تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى” اق ءتورايىمى نۇر­بيبى ناۋرىزباەۆا جانە “سامۇرىق-قازىنا” جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى” اق جانە ۇلەس­كەر­لەردەن ۇلەس العان قۇرىلىس كوم­پانيا­لارى­نىڭ جەتەكشىلەرى قاتىسىپ, وڭ احۋالدار جونىندە اقپارلار بەردى. ەڭ باستىسى, ۆيتسە-پرەمەر ۇستىمىزدەگى جىلى الماتىدا 16 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 4625 ۇلەسكەر باسپانالى بولاتىن­دىعىن مالىمدەدى. ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىن­باسارى وتكەن جىلى الماتىدا 25 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, 4306 ۇلەسكەردىڭ ماسەلەسى شەشىلگەنىن ەسكە سالدى. جالپى, بۇگىندە الماتى­دا ءۇيلى بولۋدان ءۇمىتتى 8189 ۇلەسكەر بار. وتكەن جىلى ولاردىڭ قاتارى 12 441 بولاتىن جانە وسىنشاما ادامنىڭ قاراجاتى قۇيىلعان 64 قۇرىلىس نىسانى بار ەدى. ەگەر ەكى جىل بۇرىن قالادا 16 138 ۇلەسكەردىڭ قارجىسىنا سالىنۋعا ءتيىستى 132 نىسان بولسا, قازىر ولاردىڭ 33 نىسانى عانا قالعان. جوعارىدا اتاپ وتكەن­دەي, ۇستىمىزدەگى جىلى 16 تۇرعىن ءۇي پايدالاۋعا بەرىلەتىن بولسا, كەلەر جىلى 17 نىساننىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, ۇلەسكەرلەر تۋرالى “جىر” دا ءتامام بولۋى كەرەك. قالاي دەسەك تە, قۇرىلىس سالاسىنداعى احۋال تۇزەلە باستادى. ماسەلەن, الماتى قالا­سى ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتى جوسپارلاۋ باس­قارماسىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بيىل قالا­داعى قۇرىلىس قارقىنى وتكەن جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 45,7 پايىزعا وسكەن. قالا اكىمى احمەتجان ەسىموۆ مەملەكەتتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن قۇرىلىس سالاسىندا, ونىڭ ىشىندە ۇلەسكەرلەرگە قاتىستى جاعداي تۇراق­تالىپ, ءاربىر قۇرىلىس نىسانىمەن بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن العا تارتتى. قازىر الماتىدا ۇلەسكەرلەرگە قاتىستى احۋال تومەندەگىدەي. 2 623 ۇلەسكەردىڭ قارا­جاتى سالىنعان “احسەل كەنت” جانە “اينەر سيتي” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى “سامۇرىق-قازىنا” اق ارقىلى اياقتالماق. 178 ۇلەسكەر كوزىن تىگىپ وتىرعان “جايلى-3” جانە “بەس تۇلعا” تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىن اياق­تاۋعا “سا­مۇرىق-قازىنا” جىلجىمايتىن م ۇلىك قورى” اق ارالاسقالى وتىر. 2 291 ۇلەس­كەر قاراپ وتىرعان 7 تۇرعىن ءۇي كەشەنى سترەسستى اكتيۆتەر قورى ارقىلى قارجى­لان­دىرىلماق. سول سياقتى بيىل “گلوبال بيل­دينگ كونتراكت” جشس جۇرگىزىپ جاتقان ء“ۇش توبە” كەشەنىنىڭ قۇرى­لىسىنا 20 ميلليارد تەڭگە كولەمىندە العاشقى ترانش بولىنگەن. وعان قوسا “تاۋ سامالى” تۇرعىن ءۇي كەشەنى سترەسستى اكتيۆتەر قورى ارقىلى 10 ميل­ليارد تەڭگەگە تىكەلەي قارجى­لان­دىرىلۋدا. اتالمىش كەشەننىڭ قۇجاتتارى “بتا” اق-تان سترەسستى اكتيۆتەر قورىنا قاراي كوشىپ جاتقانى ءمالىم بولدى. جوعارىداعى نىسانداردان بولەك, قۇرى­لىسشىلاردىڭ ءوز كۇشىمەن 15 تۇرعىن ءۇي كەشە­نى سالىنىپ جاتىر. بۇل نىسان­دارداعى ۇلەسكەرلەر 1928 ادامدى قۇرايدى. ونىڭ بيىل 12-ءسى ءبىتىپ, 1691 ادام قونىس تويىن تويلاۋى ءتيىس. دەگەنمەن, قالادا قۇرىلىسى قاڭتارى­لىپ تۇرعان ۇلەسكەرلىك نىساندار دا بار. قازىر “تريستار” (“قازترانسكومسەرۆيس” جشس) مەن “جايلى-2” (“سەرت” اق) تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ جۇمىسى توقتاپ تۇر. “سەرت” اق ۇلەسكەرلەردىڭ سالعان قاراجاتىن كەرى قايتارىپ بەرۋگە شەشىم قابىلداسا, الداعى ۋاقىتتا ماسەلە تۋدىرىپ تۇرعان ەكى نىسان­نىڭ دا جاناشىرلارى تابىلماق. جيىندا تالقىلانعان تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلە – كەيبىر تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرى­لىسىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى بولدى. قالا اكىمدىگى بۇل جۇيە ارقىلى “ايگەرىم”, “جەتىسۋ-3”, “مەركۋرگراد-2” تۇرعىن ۇيلەرى­نىڭ قۇرىلىسىن مارەگە جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. بارلىق تاراپتار توعىسقان باسقوسۋدا تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ۇسىنىپ وتىرعان جۇيەنىڭ جاي-جاپسارى جان-جاقتى ايتىلدى. – جاڭا جۇيەنىڭ ارتىقشىلىعى – اتال­مىش جۇيە باسپانا الۋدىڭ تيىمدىلىگى مەن قۇرىلىس ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى كوز­دەيدى. باعدارلاماعا سايكەس, تۇرعىن ۇيلەردىڭ تاپسىرىس بەرۋشىلەرى رەتىندە – استانا, ال­ماتى قالالارى مەن وبلىس اكىم­دىكتەرى بەلگى­لەن­­دى. بۇل جۇيە بانكتى رەسپۋب­ليكالىق بيۋدجەت­پەن نەسيەلەندىرۋدى كوزدە­مەيدى. قارجى كوزدەرى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت­تەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا بەرىلەدى, – دەپ ءتۇسىندىردى اتالمىش بانك ءتورايىمى. بۇگىنگى تاڭدا اتالمىش جۇيەگە قاتىسۋعا الەۋەتى بار 17 100 ادام بار بولسا ونىڭ 3 مىڭنان استامى الماتىلىقتار, ياعني ولار تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى اق-پەن كەلىسىم-شارتقا وتىرىپ ۇلگەرگەن. سونداي-اق, جيىن بارىسىندا الماتى قالا­سىنىڭ اكىمى احمەتجان ەسىموۆ “ساي­ران”, ء“ۇش توبە”, “تاۋ سامالى”, “احسەل كەنت” شاعىن اۋداندارىنداعى نىسانداردىڭ قۇرى­لىسى باتىس جىلۋ تاراتۋ كەشەنىن قايتا جاراق­تاۋمەن, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, كارىز جۇيەسىنىڭ ماگيسترالدى-ينجەنەرلىك جەلىلەرى­نىڭ قۇرىلىسىمەن تىعىز بايلا­نىستا ەكەندىگى­نە نازار اۋداردى. وسىعان بايلانىستى قالا باسشىلىعى ءبىر-بىرىنە تىعىز بايلانىستى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جوعارى جاقتان ماگيسترال­دى-ينجەنەرلىك جۇيەلەردى دامىتۋدى قارجىلاندىرۋدى جىلدامداتۋدى سۇراپ وتىر. الماتى. قازاقستان-وزبەكستان: ىنتىماقتاستىق جولىمەن باقىت بالعارينا. الماتىدا ەكى جاقتى ىنتى­ماق­تاستىق جونىندەگى قازاقستان-وزبەكستان ۇكىمەتارالىق كوميس­سيانىڭ كەزەكتى 11-ءشى ءماجىلىسى بولىپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ وزبەك­ستانعا رەسمي ساپارى الدىندا ۇيىمداس­تىرىل­عان ءما­جىلىستە نە­گىزىنەن ءوزارا ساۋدا-ساتتىقتى كەڭەيتە وتى­رىپ, اۋىل ءجا­نە سۋ­ شا­رۋا­شى­لى­عىن­داعى جانە كولىك پەن گۋماني­تارلىق سالالارداعى بايلانىس­تار­دى ودان ءارى نىعايتۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن ءسوز بولدى. ىنتىماق­تاستىق جونىندەگى قازاق­ستاندىق-وزبەكستاندىق كوميسسياعا پرە­مەر-مينيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىن­باسارى ومىرزاق شوكەەۆ جانە وزبەكستان رەسپۋب­ليكاسى پرە­مەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى رۋستام ازيموۆ باسشىلىق جاسادى. ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ كەزەكتى ماجىلىسىنە قاتىسۋشىلار قازاقستان مەن وزبەكستان مەم­لە­كەتتەرى اراسىنداعى 2007-2016 جىلدارداعى ەكونوميكالىق ىنتى­ماقتاستىقتىڭ ورىندالۋ بارىسى جانە ءوزارا ىنتىماق­تاستىق ءناتي­جەلەرىن كەڭىنەن تالقى­لاپ, ءوزارا وي ءبولىستى. سونى­مەن قاتار, كورشى­لەس ورنا­لاس­قان مەملەكەتتەر ارا­سىن­داعى قارىم-قاتىناستار مەن بايلا­نىستاردى تەرەڭدەتە ءتۇسۋ قاجەت­تىگى دە اتاپ كورسەتىلدى. ۇكىمەتارالىق كوميسسيانىڭ 11-ءشى ماجىلىسىندە پرەمەر-مي­نيستر­دىڭ ءبىرىنشى ورىن­­باسارى ءومىر­زاق شوكەەۆ “قازاق­ستان­نىڭ ورتا­لىق ازياداعى ماڭىزدى سترا­تەگيالىق ارىپتەسى – وزبەك­ستانمەن ءوزارا ىنتى­ماقتاستىق­ قارىم-قاتى­ناس­تىڭ ماڭىز­دىلىعىن اتاپ كورسەتتى. – ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكا سالالارىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كەلەشەكتە ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋ بۇگىنگى كۇننىڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى. ارينە, سونىمەن قاتار, مادەني-گۋماني­تار­لىق جانە وزگە دە سالالاردا تىعىز قارىم-قاتىناستاردى ور­نىقتىرۋ­دىڭ قاجەتتىلىگى مول. مۇنىڭ جاڭا كەلىسىمدەر جاساۋعا دا كومەگى كوپ, – دەيدى ومىرزاق شوكەەۆ. ءوز كەزەگىندە وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىن­با­سارى رۋستام ازيموۆ ءوڭتۇس­تىك استانا­داعى جىلى جۇزدەسۋ ءۇشىن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكى­مەتىنە ءوز العىسىن ءبىلدىردى. رۋستام ازيموۆتىڭ پىكىرىنشە, مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سام­ميتى ارىپتەس ەلدەر ىنتىماقتاس­تىعىن نىعايتاتىن, وعان يگى ىق­پال ەتەتىن ماڭىزى زور وقيعا. ءوز­بەك­ستاندىق ۆيتسە-پرەمەردىڭ ەسەپ­تەۋىنشە, حالقى تۋىستاس ەكى مەم­لەكەتتىڭ ورتاسىندا ەشقان­داي كۇردەلىلىك جوق, اراداعى ەكونومي­كالىق جانە وزگە دە بايلانىستار دامۋىندا تۇراقتى­لىق قالىپ­تاسۋدا. وزبەكستاندىق ۆيتسە-پرەمەر ايتقانداي, سوڭعى ۋا­قىت­­­­تا ىسكەر­لىك ورتا باي­­لا­نىستارىندا بەل­سەندىلىك ارتا تۇسۋدە. وعان ناقتى مىسالدار دا جەتكى­لىكتى. بۇگىندە ءبىزدىڭ رەس­پۋب­ليكا­مىزدا وزبەك كاپي­تالىنىڭ قاتىسۋى­مەن ءۇش جۇزگە جۋىق ساۋدا جانە قۇرى­لىس كوم­­پا­نيا­لارى جۇمىس ءىس­تەي­دى. ساراپ­­شىلار­دىڭ باعا­لاۋىن­شا, ءوزارا ساۋدا بايلا­نىس­تارىن ودان ءارى دامىتۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ قاجەت. ويتكەنى, مۇنىڭ ءوزى ەكى ەلدىڭ الەۋەتىنە, كۇش-قۋا­تىنا تولىقتاي سايكەس كەلمەيتىندەي. وتكەن جىلدىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا, ەكىجاقتى ساۋدا اينا­لى­مى 1,2 ميلليارد دوللار­دى قۇرا­دى. مۇنىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە ال­دىڭعى 2008 جىلدىڭ كورسەت­كىشىنەن الدە­قايدا تومەن. ال, ەندى وزبەك­ستان­­نان قازاق­ستانعا كەلەتىن ينۆەس­تي­تسيانىڭ بارلىق كولەمى 3,7 ميل­ليوندى قۇرادى. ءبىزدىڭ وتان­دىق كوم­پانيالار بولسا ءوڭتۇس­تىك­­تەگى كورشىلەردىڭ ەكونو­ميكاسىنا 134,4 ميلليون دوللار ينۆەس­تيتسيا سال­عان. ءسوز رەتى كەلگەندە اتاپ ايتار­لىعى, عىلىم مەن ءبىلىم سالا­سىندا دا جاڭا جوبالار قولعا الىنباق. تاشكەنتتە ءال-فارابي اتىنداعى قازمۋ-دىڭ فيليالىن جانە قازاق تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ اشۋ ۇيعارىلۋدا. مادە­ني-گۋماني­تارلىق سالالاردا دا جاعىمدى جوبالار قولعا الىن­باق. 2010-2011 جىلدارى قازاق­ستان مەن وزبەك­ستان مەملەكەتتەرى ۇكىمەت­تەرى ارا­سىن­داعى باعدار­­لاما جوباسى بو­يىن­شا تاشكەنت­تە قازاقتىڭ ۇلى اقىنى اباي قۇنانباەۆتىڭ ەس­كەرتكىشى قۇرى­لىسىنا ارنالعان جەر ۋچاسكەسىن ءبولۋ تۋرالى ماسە­لەنىڭ شەشىمىن تەزدەتۋ جايى دا قوزعالدى. الماتى. ۋادە ۇدەسى ۆەنەرا تۇگەلباي. ەلباسى جولداۋىن ەلىمىز دامۋىن جان جۇرەگىمەن قابىلدايتىن, وعان وزدەرى تىكەلەي اتسالىساتىن ازاماتتاردىڭ قۋانا قابىلدا­عانىنا سەنىمدىمىن. ويتكەنى, جىل سايىن بولاشاق ۇرپاق پەن بۇگىنگى دامۋدىڭ باعىتىن ايقىنداپ كورسەتەتىن ەلباسى جولداۋلارىندا ەل شارۋاسىنىڭ بارلىق قىرلارى بايقاستا­لىپ, تارازىعا سالىنادى. حالىقتى ىنتالان­دىرىپ سەرپىن بەرەتىن, العا قاراي تالپى­نىسىن ارتتىراتىن قۇجات ەكەندىگىنە بۇل جولى دا ءبىر مارتە كوز جەتكىزگەندەيمىز. ماسەلەن, 2004 جىلى, ياعني وسىدان 6 جىل بۇرىن پرەزيدەنتتىڭ “باسەكەگە قابىلەتتى قا­زاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن” اتتى­ ەل حالقىنا جولداۋى نەگىزىندە حالىقتىڭ قالىڭ جىگىنىڭ تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن  دامىتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن “تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدىڭ 2005-2007 جىل­دارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى” ازىرلەنگەن-ءتىن. ازىرلەنگەن جوبانىڭ ىسكە اسىرىلۋى بارىسىندا 11 ملن.شارشى مەتر­دەن استام تۇرعىن ءۇي ىسكە قوسىلدى. پرەزي­دەنت اتالمىش جولداۋىندا ءۇش جىلدىڭ ىشىندە 160 مىڭ وتباسى, ياعني جارتى ميل­ليون­نان استام قازاقستاندىق جاڭا قونىس­تانۋشىلار اتانادى دەگەن بولاتىن. جوبانى جەتىلدىرۋ ءناتي­جەسىندە 2008 جىلى مەملەكەت­تىك قىزمەتكەر­لەرگە جانە بيۋدجەتتىك سالانىڭ ەڭبەككەر­لەرىنە تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنىڭ جيناق جۇيەلەرى ارقىلى جىلدىق مولشەرى 4 پايىز­دان اسپايتىن الدىن الا تۇرعىن ءۇي زايمدارىن بەرۋگە قول جەتتى. وعان قوسا جىل­جىمايتىن م ۇلىك جانە تۇرعىن ءۇي قۇرىلى­سىندا باستالعان ماسەلەلەردەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى ۇلەس­كەرلەرىنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇكىمەتكە مىندەتتەلدى. تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا جانە ۇلەسكەرلەر پروبلەمالا­رىن شەشۋگە قولداۋ بىلدىرۋگە 545 ميلليارد تەڭگە جۇمسالدى. وسى جىلعى قاڭتار-جەلتوقسان ارالىعىندا جالپى اۋدانى 6832,4 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ۇيلەر پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل 2007 جىلدىڭ كورسەتكىشىنەن 2,3 پايىزعا كوپ بولدى. ال 2009 جىلى سالىنعان تۇرعىن ءۇيدىڭ ەداۋىر بولىگى – 4819,8 مىڭ شارشى مەترى جەكە سالۋشىلار كۇشىمەن تۇرعىزىلسا, سونىمەن بىرگە 2792,6 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن الاڭ پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇعان الدىڭعى جىلدارى جەكە مەنشىك تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن دامىتۋدى ىنتا­لاندىرۋ ماقساتىندا جەر تەلىمدەرىن بەرۋ جانە تىركەۋ ماسەلەلەرىن مەيلىنشە جەڭىل­دەتۋدىڭ پايداسى تيگەن سەكىلدى. قىزمەت بابىمەن بيىل كوپتەگەن “ساقال­دى قۇرىلىستاردىڭ” قولدانىسقا بەرىلىپ, مىڭداعان ۇلەسكەرلەردىڭ قۋانىشقا كەنەل­گەندەرىنە ورتاقتاسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. سونداعى بايقاعانىم – بارلىعىنىڭ جانارىندا ءبىر-اق نارسە. ول – العىس. كوڭىلدەرىندەگى كورىكتى ويدى توگىپ تاستاماسا دا, العىستى سەزىمدەرىن جانارلارىمەن بىلدىرگەن قۋانىشتى ساتتەر. جىلدىڭ ورتاسىنان باستالعان بۇل قۋانىش ءالى كۇنگە جالعاسىن تابۋدا. قاقاعان سۋىققا قاراماستان, ءۇيدى تاپسىرۋعا كەلگەن اكىمنىڭ الدىنان الاقايلاپ شىققان اق جاۋلىقتى انالاردى كورگەندە, ولاردىڭ قۋانىشىن ءوزىڭ سەزىنگەندەي بولاسىڭ. مەملەكەت قامقورلى­عىن سەزىنگەن قۋانىش يەلەرىنىڭ الدانباي, ماسەلەنىڭ وسىلاي “حەپپي ەند”-پەن اياقتال­عانىنا ريزا بولاتىنى ءوز الدىنا, بۇل كەزدە ءوزىڭ دە حاباردى حالىققا جەتكىزۋگە اسىعىپ, قولىڭداعى قالامىڭ ەرىكسىز بيلەيدى. 29 قاڭتار كۇنى ەلباسىنىڭ ميلليونداعان قازاقستاندىقتاردىڭ الدىنا شىعىپ, تىكەلەي ەفيردە ءوز جولداۋىن جاريالاعانى ءمالىم. جولداۋدى ەل تۇرعىندارىنىڭ تايلى-تاياعى قالماي, ءبارى دە تىڭدادى. ويتكەنى, وندا اۋديتوريانىڭ كارى-جاسىن ويلاندىراتىن ورتاق نارسە – بۇگىنىمىز بەن ەرتەڭىمىز نە بولماق دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرىلگەن بولاتىن. مەنىڭشە, كوپشىلىگى ءوزىن تولعان­­دىراتىن جايتتەرگە جاۋاپ تاپقان سەكىلدى. مەن دە ءوزىم ءۇشىن كوپتەگەن جاڭا اقپارات­تارعا يە بولدىم دەپ ايتا الامىن.  مىسا­لى, وتكەن “ون جىلدا 350 مىڭ وتباسى تۇر­عىن ۇيگە يە بولعان”. ءار وتباسىندا  ورتاشا ەسەپپەن 5 جاننان بار دەپ ەسەپ­تەسەك, بۇل 1,5 ملن-عا جۋىقتاي ادامنىڭ باس­پانالى بولعاندىعىن بىلدىرەدى. مەم­لەكەتتىك باعدارلاما ارقىلى باسپانالى بولۋعا مۇمكىندىك بەرىلۋدە. ءبىر سوزبەن ايتساق, قول قۋسىرىپ وتىرماي, تىربانىپ ەڭبەك ەتكەنگە مەملەكەت سەنىم ءبىلدىرىپ, قاناتى­نىڭ استىنا الدى. ال مەملەكەتكە سەنبەي, ورتا جولدان تايقىپ كەتكەندەر دە بولدى. ولار مەملەكەتكە سەنىم ءبىلدىر­مەگەندىكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە دالادا قالدى. بىتكەن ىسكە ءبارى سىنشى, نۇكتەسى قويىلعان كەزدە ۇيگە تالاسۋ ماسەلەسى دە بوي كورسەتىپ جاتتى. “دايىن اسقا تىك قاسىق بولماي”, ەرىنبەي ەڭبەكتەن­گەندەر عانا تابىسقا جەتەدى. مەملەكەتكە سەنۋ, مەملەكەتتى العا جەتەلەيتىن ەل باسشىسىنا سەنۋ – وسى ەلدە ءتۇتىن تۇتەتىپ, ءومىر ءسۇرىپ جاتقاندىقتان ارقايسىمىزدىڭ پارىزىمىز. ەگەر سەنبەستىك كورسەتىپ, العا قويىلعان ماقساتتار مەن مىندەتتەرگە نەم­قۇرايدى قاراپ, قول سىلتەسەك, بۇدان تەك ءوزىمىز عانا ۇتىلامىز. گازەتىمىزدىڭ كوپتەگەن سان­دارىندا ۇلەسكەرلەرگە ءۇي بەرىل­گەندىگى تۋرالى حابارلار ءجيى شىعىپ تۇرعانىن كوزى قاراقتى وقىرمان بىلەتىن بولار. وعان قوسا كوپتە­گەن بالاباقشالار مەن باسقا دا قۇرىلىستار پاي­دالانۋعا بەرىلىپ جاتتى. لايىم, جاق­سى حابارلار لەگى تولاس­تا­ماسىن!