ەقىۇ: ارەكەت جاسايتىن كەز 1 قاڭتاردا قازاقستان كسرو ەلدەرىنىڭ ىشىنەن ءبىرىنشى بولىپ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىن قابىلدادى.
قازاقستان تاجىريبەگە, ءتۇرلى تەتىكتەرگە باي, بىرەگەي جاعراپيالىق قاتىسۋشىلار قۇرامىنا يە ۇيىمدى ۆانكۋۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى كەڭىستىكتەگى ىنتىماقتاستىق پەن حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ومىرلىك ءمانى بار قۇرالداردىڭ ءبىرى رەتىندە قاراستىرادى. سولاي دەسەك تە, “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” اياقتالعانىنا قاراماستان, ۇيىم كەڭىستىگى قاۋىپسىزدىگىن قۇرۋدى شەكتەپ وتىرعان “قىزىل سىزىق” جانە “قارجىسىز ويىندار” سيپاتىنداعى پىكىرلەر ءالى دە بولسا جويىلا قويعان جوق. ەقىۇ-نىڭ باسقا مەملەكەتتەرىمەن بىرگە قازاقستان قازىرگى الەم بەتپە-بەت كەلىپ وتىرعان نەگىزگى قاۋىپ-قاتەرلەردى تولىققاندى ءتۇسىنۋ ءۇشىن شىعىس پەن باتىستىڭ جاقىنداسۋىن تولىق قولدايدى.ەقىۇ ءححى عاسىرداعى الەمنىڭ الۋان تۇرلىلىگىن مويىندايتىن قۇرىلىم رەتىندە قالىپتاسا مە, جوق الدە ءبىز بىلەتىن “ۆەنادان شىعىسقا سوزىلعان” كەڭىستىكتە ءۇي قىزمەتىن اتقارىپ تۇرعان باتىستىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە ۇيىم بولىپ قانا قالا بەرە مە؟ مىنە, ۇيىم بولاشاعىن ايقىنداۋشى نەگىزگى سۇراق قايدا جاتىر. ەكى ونجىلدىق بويىنا دەموكراتيالىق قوعامداستىققا كىرىگىپ كەتسەك تە, “بۇرىنعى كەڭەس ەلدەرى” تۋرالى قالىپتاسىپ قالعان پىكىر ءالى كۇنگە دەيىن ەقىۇ-داعى سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ساناسىندا جاڭعىرىعۋدا. وسىنى ەسكەرەر بولساق, ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ بىزگە كورسەتكەن سەنىمى قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى. دەموكراتيالىق قوعام قۇرۋ – ەلىمىزدىڭ سانالى تۇردە تاڭداعان جولى جانە ءبىز ارى قاراي ەلىمىزدى ساياسي تۇرعىدا دامىتۋعا جانە قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاكسارتۋعا تىرىساتىن بولامىز. قازاقستاندىق توراعالىق دەۆيزى ءتورت “ت” ارپىنەن تۇراتىن بولادى. “تراست” (سەنىم) – بىزگە اۋاداي قاجەت ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن سەنىم, “تراديشن” ء(داستۇر) – ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن قالتقىسىز ۇستانۋ, “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق) – حالىقارالىق قاتىناستاردا “قوس ستاندارتتاردان” ازات جانە “ەكىگە بولەتىن شەكتەۋسىز” بارىنشا اشىق بولۋ, قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدا سىندارلى ىنتىماقتاستىققا بەيىمدىلىك. “تولەرانس” (توزىمدىلىك) – قازىرگى كەزدە ماڭىزدىلىعى ارتىپ وتىرعان مادەنيەتارالىق جانە وركەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋدىڭ عالامدىق جولىن كورسەتۋ. قازاقستان ەقىۇ-نىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە ۇيىم دامۋىنىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرى جونىندەگى كونسەنسۋس الاڭىنىڭ نىعايۋى مەن دامۋىن قاراستىرماق. ەقىۇ سامميتىندەگى ون جىلدىق ءۇزىلىس ۇيىمنىڭ كونسەنسۋستىق نەگىزى داعدارىس جاعدايىندا بولماعان كۇننىڭ وزىندە انىق تىعىرىققا تىرەلگەندىگىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىز ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردى 2010 جىلى اتالمىش كەزدەسۋدى وتكىزۋ تۋرالى قازاقستان باستاماسىن قولداۋعا شاقىرامىز. اتالمىش سامميت, سونىمەن قاتار, حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنە 35 جىل, پاريج حارتياسىنا 20 جىل جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنا 65 جىل تولۋىن اتاپ وتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. مازمۇندىق تۇرعىدا سامميت ەقىۇ جاۋاپكەرشىلىگى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىك, اۋعانستانداعى احۋال جانە تولەرانتتىلىق ماسەلەلەرىن قاراستىرۋدى كوزدەيدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر كوشباسشىلارىنا ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتىپ, ولاردىڭ حالىقتارى الدىندا تۇرعان كۇردەلى قيىندىقتارعا جاۋاپ بەرۋ مۇمكىندىگى بولىپ تابىلماق. ايتا كەتۋ كەرەك, ەقىۇ – بۇگىندە تەڭدەسى جوق ۇيىم. ونىڭ تىعىرىققا تىرەلۋى نەمەسە جويىلىپ كەتۋى ەۋرو-اتلانتيكالىق كەڭىستىكتە جارىلۋ ء(بولىنۋ, ىدىراۋ) قاۋپى بار ۆاكۋمنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوعادى. قازاقستاندىق توراعالىق ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش ولشەمىنىڭ ۇيلەسىم تابۋىن نازاردا ۇستايتىندىعىنا توقتالعىم كەلەدى. مۇنداي قادام قازىرگى زاماننىڭ قاۋىپ-قاتەرلەرىنە قارسى تۇرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار, ولاردىڭ پايدا بولۋ كوزدەرىمەن دە جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ءتورت تۇعىر: سەنىم ءادىل احمەتوۆ, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى. 12-15 قاڭتار ارالىعىندا اۆستريا استاناسى ۆەنا قالاسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا قازاقستاننىڭ تىكەلەي توراعالىق ەتە باستاعانىن ايعاقتايتىن اۋقىمدى شارالار بولىپ ءوتتى. ۇيىمنىڭ قازىرگى توراعاسى ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستان دەلەگاتسياسى الگى شارالارعا قاتىسىپ كەلدى. مەن دە سول دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا بولدىم. اتالعان بەلدى ۇيىمنىڭ جانىنداعى تۇراقتى كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىنا بۇل جولى قانات ساۋداباەۆ باسشىلىق ەتتى. ءوز بايانداماسىندا ول ۇيىمنىڭ ۇستىمىزدەگى جىلى اتقاراتىن جۇمىسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىنداپ بەردى. قازاقستاننىڭ توراعا رەتىندە قانداي ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە دەن قوياتىنى جايلى تۇراقتى كەڭەسكە قاتىسىپ وتىرعان 56 مەملەكەتتىڭ دەلەگاتسيالارى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇلكەن ەكرانداردان كورسەتىلگەن بەينە ۇندەۋىن زور ىقىلاسپەن تىڭدادى. ۇندەۋ وتە ۇلكەن اسەر قالدىردى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ نەگىزگى نىسانالارى ءتورت “ت”, ياعني “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانسپارەنسي” (اشىقتىق) جانە تولەرانس “توزىمدىلىك” دەگەن ۇستانىمدار بولاتىنىن قاداپ ايتتى. سول ماڭىزدى ۇستانىمداردىڭ ىشىندەگى سەنىمنىڭ وتە ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىنا ەرەكشە توقتالىپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى, سەنىم بارلىق شەشىمدەردىڭ باستاۋى بولىپ تابىلادى. ەلباسى “بىرلىك بولماي – تىرلىك بولماس” دەگەن حالىق دانالىعىن دا تەگىن ايتقان جوق. قاراپ وتىرساق, اتالعان ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا دا 35 جىل بولىپ قالىپتى. وسى ورايدا وعان مۇشە بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتەردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن سەنىم دەڭگەيىنە كەلەر بولساق, ونى ۆەنادان شىعىسقا قاراي جانە ۆەنادان باتىسقا قاراي دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراۋعا تۋرا كەلەدى. سەبەبى, باتىس ەۋروپا ەلدەرىنىڭ, اسىرەسە, تمد ەلدەرىنە دەگەن سەنىمى ءالى كۇنگە دەيىن ەسكى ستەرەوتيپكە نەگىزدەلەدى دە, باتىسقا جانە شىعىسقا ءبولۋ ارا-تۇرا بولسا دا سىر بەرىپ قالىپ جاتادى. وسىنداي سەنىم مەن پيعىلدان ارىلاتىن كەز كەلگەنىن پرەزيدەنت ءوز سوزىندە اشىق ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ بۇل ۇيىمعا باسقالارمەن تەرەزەسى تەڭ مەملەكەت رەتىندە باسشىلىق ەتەتىنىن جەتكىزدى. الگىندەي سەنىمسىزدىك جويىلمايتىن بولسا, بىرلىك بولماسا, جاقسى ناتيجەگە جەتە المايمىز دەگەندى مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ شەگەلەپ ايتتى. ول ءسوز راس تا. قازاقشالاپ ايتقاندا, مۇشە ەلدەردىڭ ءبىرى بايبىشەدەن, ال ەكىنشىسى توقالدان تۋعان جوق قوي. بارلىعى دا تەڭ قۇقىقتى ەلدەر. باتىستا كەيىنگى كەزگە دەيىن “ستان” دەگەن ۇعىمعا ۇركە قارايتىن ادەت قالىپتاسقان. مىسالى, تاجىكستان, وزبەكستان, قىرعىزستان, تۇركىمەنستان, ونىڭ سىرتىندا اۋعانستان, چەشەنستان جانە پاكستان سياقتى ەلدەر بار. مىنە, اتاۋلارى وسىنداي “ستانعا” بىتەتىن ەلدەرگە باتىس وڭ قاباق تانىتا بەرمەيدى. ويتكەنى, اۋعانستانداعى جاعداي قانشاما جىلدان بەرى شيەلەنىسىپ كەلەدى. سول ەلدەگى 35 جاسقا كەلگەن ازاماتتاردىڭ كورگەنى تەك قارۋ-جاراق پەن وق ءدارى. ەكونوميكا سالاسى جامباستاپ جاتىر. كۇنكورىستىڭ كوزى تەك ەسىرتكى ساتۋمەن بايلانىستى بولىپ تۇر. پرەزيدەنت ءوز ۇندەۋىندە وسى ماسەلەگە قاتتى ءمان بەردى. بۇل شيەلەنىستى الگى مەملەكەتتىڭ جالعىز ءوزى شەشە الماسىنا نازار اۋداردى. بىلتىر بىزدەر تورونتوعا (كانادا) ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ كەزەكتى كۇزگى سەسسياسىنا بارعان كەزدە كانادالىق سەنات توراعاسى اۋعان سوعىسىن جالعىز امەريكا قۇراما شتاتتارى شەشە المايدى دەگەندى اشىق ايتتى. ونىڭ ءتۇيىنىنىڭ وتە تەرەڭدە جاتقانىن, شەشىمىن تابۋعا كوپتەگەن مەملەكەتتەر قولۇشىن بەرۋى ءتيىس ەكەنىن, اسىرەسە, ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەر, سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ ۇلكەن ءرول اتقاراتىنىن العا تارتتى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار, ويتكەنى, ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ مەنتاليتەتى, سالت-ءداستۇرى, پسيحولوگياسى ەرەكشە. ونى باتىس بىلە بەرمەيدى. سوندىقتان ولاردا وسى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشۋگە قازاقستان قولۇشىن بەرەدى-اۋ دەگەن ءۇمىت بار. قازاقستان تاراپىنان قازىر وسى ەلگە گۋمانيتارلىق كومەك بەرىلىپ جاتىر. مەملەكەت شەشىمىمەن اۋعانستانعا 50 ميلليون دوللار ءبولىنىپ, مىڭداعان اۋعاندىق ازاماتتاردى ءبىزدىڭ ەلدە وقىتىپ, ول ەلدىڭ الەۋمەتتىك سالاسىنا قاجەت ماماندار دايارلاۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز. ۇيىم مۇشەلەرى بۇل قادامىمىزعا دۇرىس كوزقاراس تانىتىپ وتىر. پارلامەنت دەپۋتاتى رەتىندە بىلتىر كۇزدە بەرلين قالاسىنداعى مارشالل ورتالىعى ۇيىمداستىرعان, ورتالىق ازياداعى قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە ارنالعان سەمينارعا قاتىسىپ, بۋندەستاگتىڭ (پارلامەنتتىڭ) ءبىر توپ دەپۋتاتتارىمەن كەزدەسۋ كەزىندە ولاردىڭ ءبىرى اۋعاندار نەگە ۇندەمەي وتىر دەپ قالدى. سوندا اۋعاندىق دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرىنىڭ بىلاي دەگەنى بار: “باتىس بىزگە ينۆەستيتسيانى توگىپ جاتىرمىز دەپ ۇرانداتادى. ال سىزدەر سول ينۆەستيتسيالاردىڭ قالاي جۇمسالىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر مە؟ ونىڭ ءبىر تيىنى دا حالىققا جەتىپ جاتقان جوق. ونىڭ ۇستىنە اۋعانستاندا سوعىس تاليباندارمان ءجۇرۋ ۇستىندە. ال تاليبانداردىڭ كىم جاعىندا ەكەنىن سىزدەر بىلەسىزدەر مە؟ تاليبان قوزعالىسىن حالىق قولدايدى, سوندىقتان سوعىس حالىقپەن ءجۇرىپ جاتىر”. مەن وسى ورايدا جاڭاعى دەپۋتاتتىڭ پىكىرىمەن ساناسۋ قاجەتتىگىن ايتقىم كەلەدى. ەگەر حالىق تاليبانداردى قولدايتىن بولسا, وندا حالىقتى ەشكىم دە جەڭە المايدى. حالىقپەن سوعىسىپ ەشكىم ابىروي تاپقان ەمەس. اۋعاندىق دەپۋتاتتىڭ الگى ۋاجىنە جەتە ءمان بەرۋ قاجەت ەكەنى انىق. قازىر اقش اۋعانستانداعى اسكەريلەرىنىڭ سانىن كوبەيتىپ, بارلىق شيەلەنىستى قارۋلى كۇشتەردىڭ كومەگىمەن رەتكە كەلتىرۋ نيەتىندە. بىراق بۇدان دۇرىس ناتيجە شىعا قويا ما؟ مىنە, ءدال وسى تۇرعىدان قارايتىن بولساق, ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا اۋىزبىرشىلىگى ءدال قازىر اۋاداي قاجەت. ونىڭ ۇستىنە ۇيىمعا مۇشە ەلدەر باسشىلارىنىڭ سوڭعى ءسامميتى تۇركيادا وسىدان 10 جىل بۇرىن ءوتتى. ال ودان بەرگى زاماندا, اسىرەسە, امەريكادا 11 قىركۇيەكتە ورىن العان الاپات وقيعادان كەيىن قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە تونگەن قاتەر مۇلدە ۇلعايىپ كەتتى. سوندىقتان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى وتە ورىندى. بۇل ورايدا ەقىۇ پا باس حاتشىسى سپەنسەر وليۆەر بىلاي دەيدى: “سامميت تۋرالى باستاما قازاقستاننان, ونىڭ ىشىندە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان شىعىپ وتىر. مەن بۇل ۇسىنىستى 100 پايىز قولدايمىن. سەبەبى, كەيبىر ەلدەر بۇل تەك قازاقستان ءۇشىن عانا قاجەت دەپ ويلايتىن سىڭايلى. ولار قاتەلەسەدى, سامميت قازاقستان ءۇشىن ەمەس, ۇيىمنىڭ ءوز ابىرويى ءۇشىن قاجەت”. وسى ۇيىمنىڭ ىشىندەگى سەنىمدى قالپىنا كەلتىرۋ, ءسويتىپ, ونىڭ قاۋقارى مەن بەدەلىن كۇشەيتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن سامميت كەرەك. پرەزيدەنت ۇسىنىسىن كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ وكىلدەرى قولدادى. ماسەلە ءسامميتتىڭ قاي جەردە وتۋىندە ەمەس, ەڭ الدىمەن ونىڭ قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن وتۋىندە. كۇن تارتىبىنە كەلەر بولساق, ەقىۇ-نىڭ ءۇش سەبەتىندەگى ماسەلەلەر تەڭدەي الىنىپ جۇرىلەتىندىگىنە دە قازاقستان باسشىسى ءجىتى نازار اۋداردى. قازىر بايقاپ وتىرساڭىز, ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ماسەلەلەر كوبەيىپ كەلەدى. كاۆكازداعى, اۋعانستانداعى جانە وزگە دە ايماقتارداعى شيەلەنىستەر جىل ساناپ ارتا ءتۇسىپ وتىر. سول ماسەلەلەردى شەشۋدە ءوزارا سەنىم قاجەتتىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى دالەلدەدى. اقش-تا وتكەن حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ وتىرىسىندا مەنىڭ باياندامامنان كەيىن كوميسسيا توراعاسى: “جەر بەتىندە ەشكىمدى شەتتەتپەيتىن, ەشكىمدى كەمسىتپەيتىن ءبىر ەل بولسا, ول – قازاقستان. وسى ەلدىڭ تاجىريبەسىن, عيبراتىن بۇكىل جەر جۇزىنە تاراتۋىمىز كەرەك. قازاقستان بۇل ماسەلە جونىندە امەريكاعا دا ۇلگى’’, – دەدى. مۇنداي باعانىڭ ەلىمىزدىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ارينە, مۇنداي ناتيجەگە ءبىز ەل ىشىندەگى ءوزارا سەنىم مەن توزىمدىلىكتىڭ ارقاسىندا قول جەتكىزىپ وتىرمىز. ولاي بولسا, ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ءوزارا سەنىم بولمايىنشا, ۇيىم ابىرويىن ارتتىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. سەنىم بارلىق شەشىمدەردىڭ باستاۋى ەكەندىگى ۇنەمى نازاردا بولۋى ءتيىس. ۇيىم جۇمىسىندا دا وسىنى ۇنەمى قاپەردە ۇستاعان ءجون.
