ءححى عاسىر ادامزات بالاسىنىڭ الدىنا شەشىمى كۇردەلى دە ىرگەلى ماسەلەلەردى قويىپ وتىر. الەم جاھاندانۋ داۋىرىنە قادام باسۋمەن بىرگە تۇتاستانۋ, بىرىگۋ, كىرىگۋ ۇدەرىسىنە باتىل بەت بۇرۋدا.
وسىنداي جاعدايدا بولاشاق باعدارىمىز قانداي بولماق, الەمدىك قاۋىمداستىقتا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ الاتىن ورنى قانداي, تاۋەلسىزدىكتى قالاي تۇعىرلى ەتە تۇسۋگە بولادى دەگەندەي وزەكتى سۇراقتار, اتا-بابادان ميراس بولىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتاۋ, ونى جاڭا ءداۋىر تالابىنا ساي جاڭعىرتۋ, اسىرەسە, مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعان انا ءتىلىمىزدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتە ءتۇسۋ سياقتى وتكىر ماسەلەلەر قازىرگى قوعامىمىزدىڭ زيالى قاۋىمىن تولعاندىرۋدا. تولعانىستاعى سونداي ابزال ازاماتتاردىڭ ءبىرى – ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى, قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدىجالەل قوشقار ۇلى باكىر. ابدىجالەل 1963 جىلى ن.ۆ.گوگول اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ (قازىرگى قورقىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى) ادەبيەت فاكۋلتەتىن ۇزدىك ديپلوممەن بىتىرگەننەن كەيىن, ەڭبەك جولىن حالىققا ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا باستادى. الايدا, كوپ ۇزاماي قىزىلوردا قالالىق كومسومول كوميتەتى قىزمەتكە شاقىردى دا, كەيىن وسى ورگاننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, سونان سوڭ وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ حاتشىسى بولىپ ىستەدى. كەزىندە جاستاردىڭ ساياسي ءھام قوعامدىق مەكتەبى بولعان كومسومولدىڭ جاس كادردىڭ قالىپتاسۋىندا وزىندىك ورنى بولعانى شىندىق. ول سودان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە اۋىسىپ, ونىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنە دەيىن كوتەرىلدى. وسى كەزدەرى قازاقستاننىڭ بەلگىلى عالىمى, ەتنوالەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ نەگىزىن سالۋشىلاردىڭ ءبىرى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور م.م.سۋجيكوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇلتارالىق قاتىناستار تاقىرىبىنا ديسسەرتاتسيا قورعاپ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىنە يە بولدى. 1991 جىلى رەسپۋبليكادا سوڭعىلاردىڭ ءبىرى بولىپ سىر بويىندا تەلەارنا اشىلدى. ابدىجالەل باكىر پارتيالىق جۇمىستان وسى تەلەراديو حابارلارىن تاراتۋ كومپانياسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىنە اۋىستى دا, وڭىردە وسى ءبىر اقپاراتتىڭ اسا ماڭىزدى سالاسىنىڭ جاندانا تۇسۋىنە يگى ىقپال ەتتى. كومسومول جانە پارتيا ورگاندارىندا حالىقپەن جۇمىس ىستەۋدىڭ بەلگىلى مەكتەبىنەن وتكەن باسشى جاڭادان قالىپتاسا باستاعان ۇجىم جۇمىسىن شىعارماشىلىقپەن ۇيىمداستىرا ءبىلدى. ەل ءومىرىنىڭ اسا تاعدىرلى كەزەڭىنەن تۋعان جاڭا اقپاراتتىق-تانىمدىق تەلەراديو ۇجىمىن وبلىس كورەرمەندەرى الدىندا ەرەكشە بەدەلگە يە ەتتى. تىكەلەي ەفيردەگى “جۇزدەسۋ” جانە “كوكەيكەستى” حابارلارى جۇرتشىلىق جۇرەگىنە جول تارتتى. وسى جىلدارى تەلەارنا 4 مارتە رەسپۋبليكالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى اتاندى. شىعارماشىلىق توپتىڭ كۇش-جىگەرى جىر ەلى – سىر ەلىنىڭ ونەرىنە, ونىڭ يەلەرى مەن ونەردى قولداۋشىلار جانە قورعاۋشىلار قىزمەتىن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالدى. وبلىستا تۇراتىن اقىن, ءانشى, جىرشى-كۇيشىلەردىڭ, اۋەسقوي كومپوزيتورلاردىڭ تۇگەل دەرلىك اۆتورلىق كەشتەرى وتكىزىلىپ, ونىڭ ءبىرازى “قازاقستان” تەلەارناسى ارقىلى رەسپۋبليكاعا تاراتىلدى. بالالار مەن جاستار اراسىندا مۋزىكالىق شىعارماشىلىقتى دامىتۋ, جاس تالانتتاردى اشۋ ماقساتىندا تۇڭعىش رەت ء“انشى بالاپان”, “تاڭشولپان”, “جاس قانات” بايقاۋلارى ۇيىمداستىرىلدى. وسى بايقاۋلاردا شىڭدالعان م.سادۋاقاسوۆا, ا.كىشكەنباەۆ, گ.ورازىمبەتوۆا, ت.ب. جاس انشىلەر بۇگىن وزدەرىن تانىتىپ, حالىقتىڭ سۇيىكتى انشىلەرىنە اينالدى. 300 جىلداي الدىمەن پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارىندا, كەيىن كەڭەستىك كەزەڭنىڭ قىسپاعىندا بولعان قازاقستاننىڭ ازاتتىق الىپ, ءوز بيلىگى ءوز قولىنا كوشۋى قوعامدا دەموكراتيالىق وزگەرىستەردىڭ قارقىن الۋىنا يگى ىقپال ەتىپ, رۋحاني سىلكىنىستەرگە الىپ كەلگەنى بەلگىلى. سونى باعىتتى قولداعان سان الۋان قوعامدىق قوزعالىستار مەن ساياسي پارتيالار جاپپاي قۇرىلىپ, ۇلتتىق مۇددەلەرىمىزدى بيىك دەڭگەيگە كوتەرە باستادى. وسى جىلدارى ساياسي-قوعامدىق جۇمىستىڭ ءبىرسىپىرا مەكتەبىنەن وتكەن باكىر رەسپۋبليكادا بوي كوتەرگەن قازاقستان دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ اۋداندىق, قالالىق ۇيىمدارىن قۇرىپ, ءوزى ونىڭ وبلىستىق ۇيىمىنىڭ توراعالىعىنا سايلاندى. كەيىن وسى پارتيانىڭ اتىنان قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىبي پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ العاشقى, 1995 جىلعى سايلاۋىنا قاتىسىپ, دەپۋتات بولدى. اپپاراتتىق قىزمەتتە ىسىلعان ول زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىسقا قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. “مادەنيەت تۋرالى”, “ساياسي پارتيالار تۋرالى”, “بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تۋرالى”, “جارناما تۋرالى”, ت.ب. زاڭدار جونىندە قۇرىلعان جۇمىس توپتارىنا جەتەكشىلىك جاساپ, ولارعا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتى مەن ءتىلىن, مۇددەسىن قورعايتىن بىرنەشە زاڭدىق نورمالاردى ەنگىزۋگە كوپ كۇش-جىگەر جۇمسادى. مىسالى, ول – ء“تىل تۋرالى” زاڭنىڭ 18-بابىنىڭ ەكىنشى بولىگىندەگى “قاجەتتى تىلدىك ورتانى جاساۋ جانە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ تولىققاندى قولدانىلۋى ماقساتىندا, ولاردىڭ مەنشىك نىسانىنا قاراماستان, تەلەراديو ارنالارى ارقىلى بەرىلەتىن مەملەكەتتىك تىلدەگى حابارلاردىڭ كولەمى ۋاقىت جاعىنان باسقا تىلدەردەگى حابارلاردىڭ جيىنتىق كولەمىنەن كەم بولماۋعا ءتيىس” دەگەن قۇقىقتىق نورمانىڭ اۆتورى. كەزىندە وسى نورمانىڭ جۇزەگە اسۋىنىڭ ءوزى وڭاي بولا قويعان جوق. بىراق مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ قاجىرلى قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا كوپتەن قالىپتاسىپ قالعان قاساڭ ۇردىسكە توسقاۋىل قويىلىپ, وتاندىق تەلەارنالاردا قازاق تىلىندەگى حابارلاردىڭ ۇلەس سالماعى ارتتى. تۇڭعىش رەت “جارناما تۋرالى” زاڭ قابىلداعاندا ابدىجالەل باكىردىڭ ۇلتتىق مۇددەنى بەرىك ۇستانۋى, الەمدىك جارناما مادەنيەتىنە ۇمتىلىسى, قيىنشىلىقپەن قابىلدانعان بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا ىشكىلىك ءىشۋ مەن تەمەكى شەگۋدى جارنامالاۋعا تىيىم سالۋ جونىندەگى ناقتى ۇسىنىستارىن ۇكىمەتتىڭ الدىنا دەپۋتاتتىق ساۋال ارقىلى شەشۋدەگى قاجىرلى قىزمەتى سول كەزدەگى دەپۋتاتتار جادىندا, گازەت, تەلەراديولاردا كەم جازىلىپ, از ايتىلعان جوق. ابدىجالەل باكىر پارلامەنتتىڭ باسقا دا سان-سالالى قىزمەتىنە بەلسەنە اتسالىستى. پارلامەنتتىك دەلەگاتسيا قۇرامىندا رەسەيدە, تۇركيادا, گەرمانيادا, فرانتسيادا, ءۇندىستاندا, كاتاردا, موڭعوليا مەن قىتايدا بولىپ, پارلامەنتارالىق قاتىناستارعا ءوز ۇلەسىن قوستى. سانكت-پەتەربۋرگ قالاسىندا 1999 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسى ۇيىمداستىرعان “نارىققا ءوتۋ كەزەڭىندەگى ءبىلىم پروبلەمالارى” جانە 2003 جىلى “قازاقستان: تاريح, مادەنيەت, ءتىل” اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالارعا, رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ مەملەكەتتىك دۋماسى وتكىزگەن “تمد ەلدەرىندەگى تىلدىك قاتىناستاردى زاڭدىق رەتتەۋ” اتتى پارلامەنتتىك تىڭداۋعا قاتىسىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءبىلىم جانە تىلدىك قاتىناستار جايىندا باياندامالار جاسادى. 1999 جىلى ماجىلىسكە ەكىنشى رەت سايلانعان ءا.باكىر پارلامەنتاريزمنىڭ تەوريالىق ماسەلەلەرىن جان-جاقتى قاراستىرىپ, قازاقستان كاسىبي پارلامەنتىنىڭ قالىپتاسۋىن ارنايى زەرتتەۋگە بەل بۋادى. وسى تاقىرىپقا 30-دان استام عىلىمي ماقالالار جازىپ, ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ساياسي عىلىمداردىڭ دوكتورى دارەجەسىنە يە بولدى. دەپۋتاتتىڭ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ, كوميتەتتىڭ وتىرىستارىندا سويلەگەن سوزدەرى, جاساعان باياندامالارى, دەپۋتاتتىق ساۋالدارى مەن سايلاۋشىلارمەن جازىسقان حاتتارى, زاڭدار تۋرالى جانە عىلىمي ماقالالارى “ەل سەنىمى”, “انا ءتىلىم – ابىرويىم مەنىڭ” جانە “دەپۋتات الەمى” اتتى كىتاپتارعا ارقاۋ بولدى. عالىم زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ ماسەلەلەرىن تەك عىلىمي ادەبيەتتەر مەن رەسمي قۇجاتتاردان عانا ءبىلىپ قويماي, 9 جىل ءماجىلىس دەپۋتاتى رەتىندە كوپ ماسەلەلەردى ءوز كوزىمەن كورىپ, وي ەلەگىنەن وتكىزدى. سوندىقتان زەرتتەۋشىنىڭ جۇيەلى عىلىمي ىزدەنىسىنىڭ بەلگىلى ءورىسى, باستى ەڭبەگى – “قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىبي پارلامەنتىنىڭ قالىپتاسۋى: ساياساتتانۋلىق تالداۋ” اتتى مونوگرافيا بولعاننان كەيىن وسى ەڭبەككە ارنايى توقتالعاندى ءجون كوردىك. زەرتتەۋشى مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ ءبولىنۋى تۋرالى كلاسسيكالىق تەوريالاردى عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزگە الا وتىرىپ, پارلامەنت ينستيتۋتىنىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار جۇيەسىندەگى ورنىن جان-جاقتى قاراستىرادى. قازاقتىڭ دالا دەموكراتياسىنىڭ بەلگىلى كورىنىستەرى بولعان حان, بيلەر كەڭەسىنەن باستاپ, كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭدەگى جوعارعى كەڭەستەر, قازىرگى ساياسي-قۇقىقتىق مارتەبەسى ايقىندالعان, اسا ماڭىزدى قوعامدىق قاتىناستاردى زاڭدىق تۇرعىدان رەتتەۋشى, ەلىمىزدە ءجۇرىپ جاتقان كۇردەلى رەفورمالاردىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان كاسىبي پارلامەنتتىڭ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى تۇڭعىش رەت كەشەندى تۇردە, جۇيەلى تالدانادى. پارلامەنت قىزمەتىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى, ونىڭ قۇرىلىمى مەن فۋنكتسيالارى ءجىتى زەردەلەنگەن. زاڭ شىعارۋشىلىق جۇمىستىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدا تۇراقتى كوميتەتتەردىڭ ءرولى, دەپۋتاتتاردىڭ بەلسەندىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋدىڭ پروبلەمالارى ناقتى كوتەرىلگەن. پارلامەنت پەن مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ باسقا تارماقتارى اراسىنداعى تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەنىڭ قىزمەت ەتۋ تاسىلدەرى زەرتتەلگەن. زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋدىڭ ساياسي قاجەتتىلىكتەرى, اسىرەسە, ونىڭ باقىلاۋ فۋنكتسياسىن ارتتىرۋدىڭ ناقتى جولدارى بەلگىلەنەدى. پارلامەنتتىڭ الەمدىك پارلامەنتاريزم قاعيداتتارىنا سايكەس قۇزىرەتكە, شىنايى ساياسي مارتەبەگە يە بولۋىنىڭ قوعامداعى جۇرگىزىلىپ جاتقان كۇردەلى ساياسي-قۇقىقتىق, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق رەفورمالارعا يگى اسەرى مول بولاتىندىعى دالەلدەنەدى. سوڭعى جىلدارى ءا.باكىر حح عاسىردىڭ باسىنداعى قازاقتىڭ قوعامدىق ساناسىنىڭ جاڭا باعىتتا دامۋىنا وراسان زور اسەر ەتكەن الاش قوزعالىسىن زەرتتەپ كەلەدى. بۇل جايدان-جاي ەمەس. الاش قوزعالىسى ءوزىنىڭ ساياسي توپ باسشىلارى, قوزعاۋشى كۇشى مەن الدىنا قويعان ماقساتى جانە قامتىعان اۋماعى جاعىنان قازاق تاريحىنداعى قوزعالىستاردىڭ ەڭ ماڭىزدىسى ءارى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداسقانى بولاتىن. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, الاشوردا قايراتكەرلەرى وزدەرىنىڭ ءبىلىم دەڭگەيى, ساياسي بەلسەندىلىگى, ۇلتشىلدىق قۋاتى مەن قاسيەتى, رۋحاني پاراساتتىلىعى جاعىنان قازاقستانداعى كەڭەس وكىمەتىن قۇرۋشىلاردان الدەقايدا الدا بولعان ەدى. ولاردىڭ قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن, سالت-ءداستۇرىن دامىتا, باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ, تاۋەلسىزدىك جولدى تاڭداپ, كۇرەس جولىندا ساياسي-دەموكراتيالىق پارتيا مەن ۇلتتىق دەربەس مەملەكەت قۇرۋ دەڭگەيىنە شەيىن كوتەرىلگەنى بەلگىلى. الايدا الاشوردا وكىمەتى ەكى جارىم جىلداي عانا ءومىر ءسۇردى. بىراق ازاتتىقتى اڭساعان اسىل ارماندار جۇزەگە اسپاعانىمەن, ۇلتىنىڭ ازاتتىعى ءۇشىن كۇرەسكەن, ارتىنا ساياسي ءھام رۋحاني مول مۇرا قالدىرعان الاش ارداقتىلارىنىڭ قۇدىرەتتى رۋحى جوعالمادى. ول ەلىمىزدى 1990 جىلى ەگەمەندىككە, ال 1991 جىلى مەملەكەتىمىزدى تاۋەلسىزدىككە جەتكىزدى. وسى رۋح الدا دا ەلىمىزدىڭ الەمدىك وركەنيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا ەنۋىنە ىقپال ەتەرىنە داۋ جوق. زەرتتەۋشى الاش قوزعالىسىن جۇيەلى زەردەلەي وتىرىپ, بىرنەشە ماقالالار جازىپ, سونىڭ نەگىزىندە “الاش قوزعالىسى ساياسي توپ باسشىلارىنىڭ الەۋمەتتىك كوزقاراستارى” دەگەن تاقىرىپتا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋ قۇرالىن دايىندادى. بۇگىنگى الەمدىك جاھاندانۋ جاعدايىنداعى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تۇعىرلى دۇنيەلەرى – ۇلتتىق مەملەكەتىمىزدى جەتىلدىرۋ, ۇلتىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولىپ قالىپتاسۋ ۇدەرىسى, مادەني قۇندىلىقتاردى زامان تالابىنا سايكەس دامىتا ءتۇسۋ, ەلىمىزدىڭ جەتەكشى الەۋمەتتىك كۇشى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇگىنگى تاعدىرلى ماسەلەلەرى ابدىجالەل باكىردىڭ تۇراقتى عىلىمي نازارىندا. حالقىمىزدىڭ قايسار قالامگەرى شەرحان مۇرتازا اعامىز كەزىندە ماجىلىستەگى ءوزىنىڭ ارىپتەسىن “قازاق ءتىلىنىڭ ءپارۋانا جاناشىرى” دەپ اتاعان بولاتىن. شىنىندا دا, ابدىجالەل باكىر مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ الەۋمەتتىك قىرلارىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ كەلەدى. ونىڭ قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىر توپ عالىمدارىمەن “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىلى تۋرالى” زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا بەلسەندى اتسالىسۋىن دا وسى باعىتتاعى ناقتى ەڭبەگى دەۋگە تولىق بولادى. ول – 90-نان استام عىلىمي-پۋبليتسيستيكالىق ماقالالاردىڭ اۆتورى. 2005 جىلدان قازاق گۋمانيتارلىق زاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە ءا.باكىر وقىتۋشىلىق جۇمىستى, وقۋ ۇدەرىسىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋدى نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ بىرىنەن سانايدى. جوعارى جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭ سەرىك ەتكەن, ومىرلىك تاجىريبەسى مول پروفەسسور ستۋدەنتتەرمەن جۇمىستا ۇلتتىق تاربيە ماسەلەلەرىنە كوپ كوڭىل بولەدى. اسىرەسە, جاستاردىڭ ازاماتتىق, وتانشىلدىق قاسيەتتەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارادى. ول ۇجىمنىڭ قوعامدىق ومىرىنە بەلسەندى ارالاسىپ, ءارتۇرلى عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيالارعا ءجيى قاتىسىپ, ومىرىمىزدەگى وزەكتى رۋحاني ماسەلەلەرى بويىنشا ءوز ويلارىن ءاردايىم ورتاعا سالىپ وتىرادى. ابدىجالەل باكىر جوعارى ءبىلىمدى مۇعالىم, قازاق كسر وقۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى تۋعاناي مۇقانقىزىمەن ەكى قىز, ءبىر ۇل ءوسىرىپ, نەمەرەلەر ءسۇيىپ وتىر. ۇلكەن قىزى اقساۋلە ماسكەۋدەگى بۇرىنعى پلەحانوۆ اتىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىن ۇزدىك بىتىرگەن, جەكە كاسىپكەرلىك قىزمەتتە. ۇلى باۋىرجان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە, پودپولكوۆنيك. كىشى قىزى ايگۇل جوعارى ءبىلىمدى, ماسكەۋدە جۇمىس ىستەيدى. عىلىمي ءورىسى كەڭەيىپ, قالامى ۇشتالا تۇسكەن ارىپتەسىمىزگە وتباسىنىڭ اماندىعىن تىلەپ, الدا دا جاڭا تابىستارعا جەتە بەرىڭىز دەگەن تىلەك بىلدىرگىمىز كەلەدى. قاناپيا عابدۋللينا, الەۋمەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.
