«نۇر وتان» فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى فاحريددين قاراتاەۆپەن ءبىزدىڭ بۇگىنگى اڭگىمەمىز دە ەڭبەك تاقىرىبى توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– فاحريددين ءابدىنابي ۇلى, ادام قانداي جەتىستىككە دە ەڭبەك ارقىلى جەتەتىنى ءسوزسىز. ءوزىڭىز ەڭبەك جولىن قاشان باستادىڭىز؟
– وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ سايرام اۋدانى, كولكەنت اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اقسۋابات بولىمشەسىندە دۇنيەگە كەلدىم. وڭتۇستىكتە ادامنىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇشتارلىعى بالا كەزىنەن باستالادى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. اجە-اپكەلەرىممەن بىرگە ەڭ العاش رەت ماقتا تەرۋگە شىققانىم ەسىمدە. 4-5 جاستامىن. «مەن دە ماقتا تەرەمىن, ماعان دا ماقتا سالاتىن قاپ بەرىڭدەر» دەپ جىلاعانىمدى ۇلكەندەر ءالى كۇنگە دەيىن ايتىپ, كۇلدىرىپ وتىرادى. جاستايىمنان وزىمنەن كىشى ىنىلەرىمە قامقور بولدىم. كەيىن مەنىڭ جولىمدى ىنىلەرىم جالعاستىرىپ, ولار دا كىشىگە قامقور, ەڭبەكقور بولىپ ءوستى. قازىر ولار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا, ءارتۇرلى قىزمەتتە ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. بالا كەزدەن ەڭبەكتىڭ ءدامىن تاتقان ادام ومىردە قور بولمايدى دەگەن وسى. ۇيدە ون بالا بولدىق. كوكەم مەن انامنىڭ تاپقان ايلىعى جەتە بەرمەيدى. 7 سىنىپتى بىتىرگەن سوڭ, جاز بويى ءشوپ جيناۋدا جۇمىس ىستەدىم. 14 جاستا بولسام دا ۇلكەن جىگىتتەرمەن بىردەي ەڭبەك ەتتىم. ءوزىمىزدىڭ 7-8 سوتىق كىشكەنتاي ۋچاسكەمىز بولدى, باۋ-باقشامەن اينالىستىق, جيناعان ونىمدەردى قىسقا دايىندايمىز, ارتىعىن ساتامىز. ودان تۇسكەن اقشاعا اتا-انالارىمىز بىزگە كيىم-كەشەك, ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الادى. ازىن-اۋلاق مالىمىز دا بولدى, سولار كۇنكورىسىمىزگە جاراپ تۇردى.
– قاي جوعارى وقۋ ورنىن ءبىتىردىڭىز؟
– وقۋداعى جەتىستىگىڭ دە ەڭبەكپەن كەلەتىنى بەلگىلى. سوعان وراي ءبىر مىسال. ءبىز وزبەك مەكتەبىن بىتىردىك. ادەتتە, ءبىزدىڭ مەكتەپتىڭ تۇلەكتەرى تاشكەنتكە وقۋعا تۇسەتىن ەدى. ال مەن مەكتەپتەن كەيىن جامبىل تەرى زاۋىتىنا جۇمىسشى بولىپ ورنالاستىم. وقىسام, قور بولمايتىنىمدى, تابىسقا قول جەتكىزەتىنىمدى دە ءبىلدىم. جۇمىس ورنىمنان جولداما الىپ, ەكى ايدان سوڭ جامبىل تەحنولوگيالىق جەڭىل جانە تاماق ونەركاسىبى ينستيتۋتىنىڭ (قازىرگى تاڭدا – ۋنيۆەرسيتەت) كەشكى فاكۋلتەتىنە وقۋعا ءتۇستىم. كۇندىز جۇمىس ىستەپ, كەشكە وقىپ ءجۇردىم. ول كەزدە سىرتتاي وقىپ ءجۇرىپ, بريگادير, ءوندىرىس شەبەرى قىزمەتىنە تاعايىندالعاندار دا بولدى. بىراق, مەن وقۋدى ءبىتىرىپ, تۋعان جەرىمە, اۋدان ورتالىعىنداعى تەرى يلەيتىن وندىرىستىك كومبيناتتا ەڭبەك ەتتىم. شوپاندارعا تون تىگۋمەن اينالىستىق. ءبىر جىلدان كەيىن باسشىلار ەڭبەگىمدى جانە قابىلەتىمدى باعالاپ, بريگادير, ودان كەيىنگى جىلدارى اعا شەبەر, جابدىقتاۋ جانە وتكىزۋ ءبولىمىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىنە تاعايىندادى. كسرو تاراپ, نارىقتىق ەكونوميكا باستالعان تۇستا تاعى دا قيىندىققا كەز بولدىق. ءوندىرىس ورنى توقتاپ قالدى.
– سول تۇستا ەڭبەك جولىم باسقا ارناعا بۇرىلدى دەسەڭىزشى...
– ءيا, بالا كەزىمدە ەڭبەك ەتكەن فرۋنزە اتىنداعى كەڭشارعا باس ينجەنەر بولىپ باردىم. جاڭا جۇمىستىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرۋ ءۇشىن تىنىم تاپپادىم. وقىپ, ىزدەندىم. ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمىزدى تانىتا بىلدىك. تراكتور, ماشينا, كومباينداردىڭ قۇرال-جابدىقتارى, قوزعالتقىشى تۋرالى كىتاپتاردى وقىدىم. ءبىر مەحانيزاتور تراكتورىن جوندەپ جاتسا, جانىنا بارىپ, قالاي جوندەيتىنىنە قاراپ تۇردىم. «مەن ينجەنەرمىن» دەمەي, جوندەۋ جۇمىستارىنا كىرىسىپ كەتەتىن ەدىم. سونىڭ ارقاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى وراق ناۋقانىنا ساقاداي-ساي تۇراتىن. ۇيىمشىلدىقتىڭ ناتيجەسىندە كەڭشارىمىزدا ەڭبەك ونىمدىلىگى دە ارتىپ, اۋدانداعى ۇزدىك شارۋاشىلىقتىڭ بىرىنە اينالدى. 1996 جىلى سايرام اۋدانى اكىمدىگىنە شاقىردى. اۋدان باسشىسى: «ەڭبەك جولىڭدى كوردىك. اۋىل اكىمى بولىپ قىزمەت اتقارا الاسىڭ با؟ بىزگە وزىڭدەي جاستار كەرەك», – دەدى. ماعان سەنىم بىلدىرگەنىنە راحمەتىمدى ايتىپ: «ايانباي ەڭبەك ەتۋگە دايارمىن. بىراق, باستاپقى كەزدە سىزدەر دە كومەكتەسسەڭىزدەر ەكەن», – دەدىم. وسىلايشا, قارابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. اۋەلى ءۇش اي اكىم قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقاردىم. نە كەرەك, اۋىل اكىمى بولىپ 9 جىل قىزمەت جاسادىم. ول كەزدە اۋدان بويىنشا اۋىلدىڭ ەڭ جاس اكىمى ەدىم. ول ءبىر ەڭ قيىن كەزەڭ بولاتىن. ۇنەمى حالىقتىڭ اراسىندا بولىپ, ەلباسىنىڭ ساياساتىن جەتكىزىپ, ولاردىڭ ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىت-سەنىمدەرىن وياتۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىمىزدى جۇمسادىق. ۇيىمشىلدىقپەن ەڭبەك ەتسەك, بارلىق قيىندىقتاردى جەڭە بىلەتىنىمىزدى تۇسىندىردىك.
– قيىندىقتاردى جەڭۋ ءۇشىن قانداي ىستەردى قولعا الدىڭىزدار؟
– كوپ جۇمىستى اسارلاتىپ ىسكە اسىردىق. مۇسىلمان قاۋىمىندا قينالعان ادامدارعا قامقورلىق جاساۋ ساۋاپتى ءىس بولىپ سانالادى. بۇل – وزبەكتە دە, قازاقتا دا بار ءداستۇر. اسار جاساۋ – حالىقتىق قاعيدا. ەلدىكتى بىلدىرەتىن ءىس. سول تۇستا ءبىز دە اسارلاتىپ كوپ ادامدارعا تۇرعىن ءۇي سالىپ بەردىك. قانشاما مۇقتاج ادام ەل قاتارىنا قوسىلىپ, بۇگىندە ءبارى دە ءوسىپ-ءونىپ, ۇلكەن ءبىر اۋلەتكە اينالدى. اۋىلدا 60-تان استام سوعىس ارداگەرى بولدى. شاعىن كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ ارقىلى ارداگەرلەرگە قولداۋ كورسەتتىك. شاعىن ديىرمەندەر الىپ, اۋىلداعى جىگىتتەرگە جۇمىس تا-ۋىپ بەردىك. مال باعاتىن ورىندار اشتىق. ەت, ءسۇت ونىمدەرى وزىمىزدە وندىرىلە باستادى. ەڭبەگىمىز دە جاندى, تۇرعىنداردىڭ العىسىن دا الدىق. وسى ورايدا, ەلباسىمىزدىڭ «قاي قوعامدا دا ادام ءوز ەڭبەگىمەن قادىرلى» دەگەن ءسوزى تىلگە ورالىپ تۇر. ەڭبەكتىڭ كوزىن تابا بىلسەڭىز, قوعامعا دا, ەلگە دە قادىرلى بولاتىنىڭىز اقيقات.
– ءوز ۇرپاعىڭىزعا قانداي اقىل-كەڭەس بەرىپ ءجۇرسىز؟
– بالالارىما: ء«بىز سەندەردى ادال ەڭبەك, ماڭداي تەرىمىزبەن تاپقان تابىسىمىزعا باعىپ كەلەمىز. سەندەر دە جەتىستىككە ەڭبەكپەن جەتۋگە بولاتىنىن ۇعىنىڭدار», دەپ ايتىپ وتىرامىن. ەندى بۇگىنگى تاڭدا ۇل-قىزدارىمىز ەڭبەك ەتىپ, تاربيەلى ادام بولىپ شىققاندارىنا قاراپ, اللاعا تاۋبە دەيمىن. قازىر نەمەرەلەرىمىزگە دە ىزگى تاربيە بەرۋگە اتسالىسۋدامىز. ەلباسىنىڭ «تەگىن دۇنيە مەن جاتىپىشەرلىك قۇندىلىقتاردىڭ ءباسىن ءتۇسىرىپ, ەڭبەكتىڭ ءمانىن كەتىرەدى, ادامدى بوساڭسىتىپ, ونىڭ ومىرشەڭدىگىن تومەندەتەدى» دەگەن وي-تولعامىن ارقاشاندا ەستە ۇستاعانىمىز ءجون. سونداي-اق, ۇلتتىق سالت-داستۇرلەرىمىزدى, قۇندىلىقتارىمىزدى باعالاي بىلۋگە, مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى قۇرمەتتەۋگە ۇيرەتۋىمىز كەرەك. سوندا عانا وتانشىل, پاتريوت ازامات بولىپ قالىپتاسادى. مىنە, ماڭگىلىك ەلدى قۇراتىن ازاماتتار وسىنداي بولۋى ءتيىس. ەلدىڭ تىنىشتىعى, بۇگىنگى باقىتتى زامانىمىز – ءبارى حالىقتىڭ ەرەن ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىپ وتىر.
– ەرەن ەڭبەك دەمەكشى, ەلباسىمىز دا ەڭبەك ماسەلەسىنە باسا ماڭىز بەرىپ وتىر ەمەس پە. بۇل جونىندە نە ايتاسىز؟
– ەڭبەك ادامدى تاربيەلەيدى, جاقسىلىققا باعىتتايدى. ەڭبەك ءار ادامدى بولاشاققا باستايتىن جول دەسەك, قاتەلەسپەيمىز. ەلباسىنىڭ ءومىر جولىنا كوز سالساق, قانشاما قيىندىقتى جەڭە بىلگەنىن, ءوز ورتاسىندا كوشباسشى بولا ءجۇرىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمى وتە زور بولعانىن كورەمىز. ول جاستىق شاعىندا تەمىرتاۋ ماگنيتكاسىندا جۇمىس جاساپ, بەت قاراتپايتىن مىڭ گرادۋستىق پەشتىڭ تۇبىندە تەمىر بالقىتىپ, ايانباي ەڭبەك ەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەلباسىمىز – وت پەن جالىننىڭ ىشىندە شىڭدالعان ادام. سول كەزدە قالىپتاسقان ەڭبەكقورلىق قاسيەت ونى ۇلكەن دارەجەگە جەتكىزدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءومىر جولى – بارىمىزگە دە ۇلگى-ونەگە. ومىردەن تۇيگەنى مول ەلباسىنىڭ «ەڭبەك – ءومىردىڭ ۇستازى. ەرەن ەڭبەكتىڭ تەرەڭ ساباعىن العان سايىن ەلدىڭ ءال-اۋقاتى ارتىپ, قۋاتى كۇشەيە بەرەدى» دەگەن تۇجىرىمدى ويى بار. ەردى ازامات قىلاتىن دا, ەلدى دامىتاتىن دا ەڭبەك ەكەنى ەلباسىمىزدىڭ وسى قاناتتى سوزىنەن كورىنىپ تۇر. ەڭبەكقور ادام باستاماشىل كەلەدى. شىنىمەن دە, ەلباسىنىڭ ومىرشەڭ باستامالارى وتە كوپ. سونىڭ ءبىرى – ماڭگىلىك ەل يدەياسى. 2050 جىلعا قاراي قازاقستان دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىندا بولۋى كەرەك. ەلباسى مەملەكەت الدىنا وسىنداي اسقارالى مىندەت قويىپ وتىر.
– وزىندىك ءومىر جولىڭىزدان سىر شەرتە وتىرىپ بەرگەن سۇحباتىڭىزعا راحمەت. دەپۋتاتتىق قىزمەتىڭىزدە تابىس تىلەيمىز.
اڭگىمەلەسكەن
عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»
