(جالعاسى)
قازىر قاراسام, ونداي تالقىلاۋدىڭ اتى دا, زاتى دا جوق. جازۋشىعا ءبىر سىن پىكىر ايتساڭ, ءومىر بويى كورمەستەي بولىپ كەتەدى. باياعى اعالارىمىز الگىندەي جيىن ۇستىندە ءجۇز شايىسىپ كەتىپ, ارتىنان ءسۇيىسىپ, قوشتاسىپ جاتۋشى ەدى. جەكە باسىن سىيلاۋعا كەلگەندە اۋىزبىرلىگى باسىم ءتۇسىپ جاتاتىن. ءبىر-ءبىرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن قاتتى ءتۇسىنۋشى ەدى, باعالاي بىلەتىن.
ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىم. عالي ورمانوۆ “اننا كارەنينانى” اۋدارىپتى, سوعان 1948 جىلى 25 بەت پىكىر جازعان ەدىم. رەتسەنزيانى جۋرنالدان وقىعان سابەڭ: “ارينە, ول اۋدارا المايدى. قارىمى جەتەتىن اۋەزوۆ قانا”, – دەدى. ەكىنشى ءبىر جولى سابەڭ: “قازاق جازۋشىلارىنىڭ ىشىندە مۇحتارداي ءتىلى باي شەبەر جوق”, – دەگەن ەدى. كورىپ وتىرسىز, ءبىر-ءبىرىن سىيلاۋعا كەلگەندە ىلعي بيىكتەپ سويلەيتىن, ازاماتتىق تۇلعاسى الدەقايدا جوعارى ەدى.
ادەبيەتكە كەلۋىمە ارقايسىسىنىڭ ورنى, ىقپالى بولدى.
قىرقىنشى جىلى “بوتاگوزدى” وقىدىم, ادەبيەتشى بولۋعا, كوزقاراسىمنىڭ قالىپتاسۋىنا رومان ۇلكەن ىقپال ەتتى. ايتسە دە, نەگە ەكەنىن بىلمەيمىن, تىكەلەي جاۋاپ بەرە المايمىن: جازۋشىلىق ىشكى سەزىم دەيسىز بە, ينستينكت دەيسىز بە – مۇحاڭا ءىشتەي جاقىن بولدىم, ءتانتى ەدىم. ادەبيەتتەگى اكادەميگىم, ۇستازىم, ايتسە دە جان-تانىممەن جاقىنداسىپ كەتە المادىم.
شىنىمدى ايتسام, كۇركىرەپ, ءدوڭبەكشىپ جاتقان تەڭىز جاعاسىندا تۇرعان كىسىنىڭ بويىن الدەقانداي ۇرەي بيلەيدى ەمەس پە؟ تەڭىزدىڭ ءتۇپسىز تەرەڭدىگىنەن بە, الدە ارسى-گۇرسى جاعانى ۇرعان تولقىننان با, ءايتەۋىر, كىسىنى ۇرەي سەزىمى تۇساپ تاستايدى. مەن ءۇشىن اۋەزوۆ تە سونداي بولاتىن. قورقاتىن ەدىم دەگەندى اۋىزعا الماي-اق قويايىن, مۇقاڭنان جۇرەكسىنەتىن ەدىم. شىنىم وسى!
سابەڭنىڭ ء“ومىر مەكتەبىنە” سەگىز جارىم بەت سىن جازعان ەدىم. ول كىسى ماقالاما قاتتى رەنجىدى. الگى سىن باتىپ كەتكەن بولۋى كەرەك. ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە ءبىراز ۋاقىت كورمەي كەتتى. ءبىر كۇنى ءۇيىنىڭ الدىندا وتىر ەكەن. گەرولد ەكەۋمىز كوشە بويلاپ كەلە جاتىپ بەتتەسىپ قالدىق. سابەڭ باسىن كوتەرىپ الدى دا جارىقشاق داۋىسىمەن:
– ا, جولداس, كەلىپ قالدىڭ با, بىلگىش بولساڭ ايتشى, – دەپ قولىنداعى تاياعىمەن جاڭا تۋىپ كەلە جاتقان كوكتەگى ءبىر جۇلدىزدى نۇسقادى, – اناۋ جۇلدىزدىڭ اتى نە؟ – دەيدى.
جاۋاپ بەرە المادىم. رەنجىپ جۇرگەنىن ءبىلدىم. كەيىنشە ۇيگە شاقىرىپ جىبەردىم, الدىنا باس تارتتىم. داستارقان باسىندا شارت جۇگىنىپ الىپ:
– ءاي, ءابيجامي, وسى ءسوزىڭدى ماعان بەرشى, – دەپ جيىرما مينوتتەي كوسىلىپ سويلەدى جارىقتىق.
ءسوز كەزەگى كەلگەندە: “مۇحاڭمەن نەگە ءبىراز ۋاقىت باس اراز بولدىڭىز؟” – دەگەن كولدەنەڭ ساۋال قويدىم. سوندا ول كىسى: “كارى ورىس مۇسىلمان بولمايدى دەگەن. ءبىز ادەبيەتكە كەلگەندە تاپ تارتىسى ورتشە قاۋلاپ تۇرعان. مەن ماركس, لەنين يدەياسىنا قۇلاي بەرىلدىم, كەدەي تاپتىڭ سويىلىن سوقتىم, سول تاپتىڭ ءسوزىن سويلەدىم. ءبالكىم, ءوزىم كىنالى شىعارمىن. بىزدەر سول تاپ تارتىسىمەن بۇرىلماي كەتتىك قوي. الەۋمەتتىك قالىپتاسقان كوزقاراس تا مۇحتارمەن ارا-جىگىمىزدى اجىراتا ءتۇستى”, – دەگەن ەدى.
3
ءوز باسىم مۇحاڭدى 1948 جىلى ساۋىردە العاش رەت كوردىم. وداققا كەلگەندە الدىمنان اۋەزوۆ شىعا كەلدى. زارەم ۇشىپ كەتتى. دەڭگەيىمە كەلە بەرگەندە: ء“سالەمەتسىز بە”, – دەپ سالەم بەردىم. ول كىسى كىلت قايىرىلدى, كىدىردى. جۇزىمە قاراپ تۇردى.
– رومان جازىپ جۇرگەن سەن بالاسىڭ با؟
– ءيا, مەن ەدىم.
– وپەرنىي تەاتردىڭ قارسىسىنداعى سارى ۇيدە تۇرامىن. ەرتەڭ ساعات ون كەزىندە ۇيگە كەلشى. جازىپ جۇرگەن رومانىڭنان تاڭداپ ءۇش ءۇزىندى الىپ كەل, – دەدى.
ەرتەسىنە مۇحاڭنىڭ ۇيىنە كەلدىم. كابينەتى قورا جاقتا ەكەن, كىشىلەۋ, ءۇستەلىندە ءمارمار قارشىعا. بولمەسىنە باستاپ كەلدى. قولىمنان ءۇزىندىنى الدى. ءوزى وقىپ شىقتى. نە دەر ەكەن دەپ جۇرەگىم لۇپىلدەي سوعادى.
– وقتىڭ ءتىلى شولاق, سەن بالا مايدانعا بارىپ ءتىل تاپقان ەكەنسىڭ!.. – دەدى ءبىرازداسىن بارىپ.
جالعىز اۋىز ايتقان ءسوزى وسى بولدى. بۇل ءسوز مەنىڭ ءومىر بويى جادىمدا قالدى.
سوسىن اس ءۇي جاققا بۇرىلىپ داۋىستادى:
– ۆالەنتينا نيكولاەۆنا, ناس ناكورمي, پوجالۋيستا, – دەدى. اس ۇيگە شىعىپ سالقىن ەتپەن شاي ىشتىك. ەل-سەل بولىپ تەرلەگەنىم ەسىمدە. شايدى ءىشىپ بولا بەرگەن كەزدە مۇحاڭ:
– بۇگىن وپەرا جانە بالەت تەاترىندا ساعات 12.00-دە دەكاداعا باراتىن كونتسەرتتى ۇكىمەت قابىلدايتىن ەدى, سوعان باراتىن با ەدىڭ؟ – دەدى.
– جوق, شاقىرىلعان ەمەسپىن.
– وندا بىرگە بارايىق, – دەدى مۇحاڭ.
سونىمەن مۇحاڭا ىلەسىپ تەاترعا كەلدىم. مۇنداي ۇلكەن مادەنيەت وشاعىن ءبىرىنشى كورۋىم. ساحناعا تاقاۋ ورىندىقتا, سول جاعىمىزدا ءۇش ادام: شاياحمەتوۆ, وماروۆ, بايسەيىتوۆ جايعاسىپتى; وڭ جاعىمىزدا قىرىق شاقتى كىسى تىزە بۇككەن. الدىڭعى قاتارداعى ءسابيتتىڭ جانىندا ەكى ورىن بوس ەكەن. بىزدەر بارىپ سوندا جايعاستىق.
ءبىر كەزدە وڭ جاقتان قانشىرداي قاتقان ارىق جىگىت شىقتى دا قولىنداعى ءجىڭىشكە شىبىعىن كوتەرىپ قالىپ ەدى, قۇدانىڭ قۇدىرەتى! الدىمىزداعى اپان وردا ۇيمەلەپ وتىرعان كىسىلەردىڭ اسپابى دۋ ەتە قالدى. قۇرمانعازىنىڭ اۋەنى جەر دۇنيەنى كەرنەپ الا جونەلدى. ورنىمنان قالاي تۇرىپ كەتكەنىمدى بىلمەيمىن. اۋزىم اشىلىپ, ەڭسەمدى سالىپ, الگى ورعا قۇلاپ ءتۇسەتىن كىسىدەي ەمىنىپ تۇرىپ قالىپپىن. ءبىر كەزدە الگى ارىق جىگىتتىڭ شىبىعى شوشاڭ ەتىپ تومەن تۇسكەن ەدى.
گۋىلدەگەن ساز-اۋەن ساپ تيىلدى. قاتىپ تۇرعان كۇيى قالىپپىن. مۇحاڭنىڭ قوڭىر ءۇنى ەستىلدى.
– ءاي, ءابدىجامي, سەن بۇرىن وركەستردى تىڭداماپ پا ەدىڭ؟
– جوق, – دەپپىن اۋزىمدى ارەڭ جيىپ.
مۇحاڭ ءبىرتۇرلى تىجىرىنعان قالىپپەن:
– ءبالى, ءوزى رومان جازىپ ءجۇر, ءالى نەترونۋتىي مالچيشكا! – دەدى.
وسىنداي-وسىنداي ءومىر عوي. مۇحاڭنان قاشقاقتاپ جۇرەتىنمىن. تاعى بىردە كوزىنە ءتۇسىپ قالدىم. بۇل 1955 جىلعى ءساۋىردىڭ اياق كەزى بولاتىن. ليتينستيتۋتتا وقىپ ءجۇرمىن. ءۇش كىسى ينستيتۋت الدىنداعى جايداق ورىندىقتا كۇنشۋاقتا وتىرعانبىز. ءبىر قاراسام, مۇحاڭ وقۋ ورنىنىڭ اۋديتورياسىنان شىعىپ كەلە جاتىر ەكەن. مەنى كورىپ:
– قولىڭ بوس پا؟ – دەدى. – ءبىراز كىتاپ الىپ ەدىم, ورتالىق دۇكەننەن سول كىتاپتاردى سالاتىن ساكۆوياج الۋىم كەرەك. جولعا شىعامىن, مەنىمەن جۇرەسىڭ بە؟ – دەدى.
تىركەسىپ, ۇشقاسىپ كوشەگە شىقتىق. سوبولەۆپەن ارالارى سۋىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ماعان بۇرىلىپ ساۋال قويدى:
– ءابدىجامي, سوبولەۆ سەندەرگە بارىپتى عوي, كىم بولىپ ىستەيدى ول؟ – دەپ سۇرادى.
– كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ كەلدى, – دەدىم.
– ءبالى, كىلەڭ وڭاي اقشا ىزدەپ جۇرەتىن ادام ەدى, جىلى جەردى تاپقان ەكەن, – دەدى باسىن شايقاپ.
سونىمەن ورتالىق امبەباپ دۇكەنىنە سوعىپ مۇحاڭا ساكۆوياج الدىق, ءوزىم قىرىناتىن ونى-مۇنى نارسەلەر ساتىپ الدىم. كوشەگە شىعىپ قوش ايتىستىق. قوشتاساردا مۇحاڭ ماعان بۇرىلىپ:
– “ماسكەۋ” قوناق ۇيىندە جاتىرمىن, قازىر وداققا بارىپ قايتام, سوڭىرا كەل, وتىرىپ اس-اۋقات ىشەيىك, – دەدى.
نەگە ەكەنى ەسىمدە جوق, سول جولى مۇحاڭدى ىزدەپ قوناق ۇيىنە بارا المادىم. الدە ۇيالدىم, الدە قىسىلدىم, انىق-قانىعى ەسىمدە قالماپتى.
4
ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى سابەڭ كەزدەسىپ قالدى. “مەن بۇگىن الماتىعا “دۋگلاسپەن” ۇشامىن. سەن قوناقۇيگە كەل, وتىرىپ اڭگىمەلەسەيىك”, – دەپ شاقىرعان ەدى.
بارسام, مەيرامحاناعا ءتۇسىپ كەتىپتى. ارتىنان مەن دە ءتۇستىم. ءۇش كىسى وتىر ەكەن. سابەڭنىڭ قاسىندا مۇحاڭ, ساحي رومانوۆ. تاماق ءىشىلدى. استان سوڭ ءسابەڭنىڭ بولمەسىنە كوتەرىلدىك. ول كىسى بىلايعى ومىرىندە قايراتتى بولعانىمەن ۇيقىعا ءالسىز ەدى, تاماقتان سوڭ وباعا قونعان بۇركىتكە ۇقساپ, قالعي باستادى. ءبىر كەزدە مۇحاڭ:
– ءسابيت, سەنى بالالار شىعارىپ سالار, ءوزىم پويىزبەن كەتەمىن عوي. قايتايىن, – دەدى.
بۇرىلىپ قوشتاسۋعا قولىن بەردى. قولىمدى ۇسىنا بەرىپ ەدىم, ءجۇزى قاپ-قارا بولىپ تۇتىگىپ كەتىپتى.
– سەن بالا, نەگە سىرعاقتاپ قاشىپ ءجۇرسىڭ؟ – دەدى سۇپ-سۋىق ەتىپ.
جاۋاپ بەرە المادىم. شىركىن-اي, شىنىمدى ايتسام عوي, ءوزىمنىڭ نەگە ىزدەپ بارماي, سىرعاقتاپ جۇرگەنىمدى بىلسە, ول كىسىنىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن ادامى ءوزىم بولار ما ەدىم, بالكىم. كىم بىلەدى. ءومىر دەگەن تۇڭعيىق تەڭىز.
1957 جىلى مۇحاڭ الپىسقا كەلدى. بانكەتىنە بۇكىل جازۋشىلاردى شاقىردى. مەنى شاقىرعان جوق. توي دۋىلداپ ءجۇرىپ جاتتى. مەن بولسام توسەگىمدە بۇك ءتۇسىپ, شام جارىعىمەن كىتاپ وقىعان بولامىن. ءبىر كەزدە جانىمداعى اجار ۇيىقتاماي جاتىر ەكەن.
– ۋايىمداپ جاتىرسىڭ با؟ – دەدى.
– ءيا, – دەدىم...
1957 جىلدىڭ كۇزىندە بۇرىنعى ورتەنىپ كەتەتىن مەيرامحانا الدىندا مۇحاڭمەن كەزدەيسوق قارسى ۇشىراسىپ قالدىم. ول كىسى ايەلىمەن قولتىقتاسىپ تومەن ءتۇسىپ كەلە جاتىر ەكەن. كورگەن بويدا باسىمدى يزەپ سالەمدەسىپ, جازۋشىنىڭ زايىبىنا بەتىمدى تۇزەپ:
– زدراۆستۆۋيتە, ۆالەنتينا, – دەپپىن اكەسىنىڭ اتى ەسىمە تۇسپەي قالىپ.
سول كەزدە مۇحاڭ ج ۇلىپ العانداي:
– دليا تەبيا نە ۆالەنتينا, ا ۆالەنتينا نيكولاەۆنا, – دەپ ءوتىپ جۇرە بەردى تۇسىمنان.
1960 جىلى كارل ماركس پەن كالينين كوشەسىنىڭ قيىلىسقان تۇسىنا ۇكىمەت 127 پاتەرلىك ءۇي سالدى. اراعا ادامداردى سالىپ ءجۇرىپ ءۇش بولمەلى ءۇي الدىم. ءۇيدى نەگىزىنەن تاشەنوۆ ءبولدى. باسىم تۇرعىندارى قازاق بولعاندىقتان, بۇل ءۇيدى كازاحسكي اۋىل دەپ اتايتىن ەدى. اجار جۇمىستا, جەڭگەي دۇكەنگە كەتكەن, ۇيدە وتىر ەدىم تەلەفون زىڭ ەتە قالدى. تەلەفون قۇلاعىن كوتەردىم. بىردەن تانىدىم – مۇحاڭنىڭ داۋىسى. سالەم جوق, ساۋلىق جوق, ءا, دەگەننەن:
– ءاي, ءابدىجامي, سەن مۇحتار جانعالينگە قيانات جاساپسىڭ. ول تولستويدىڭ “سوعىس جانە بەيبىتشىلىك” رومانىن اۋدارعان. اۆتورى تولستوي بولسا, اۋدارماشىسى جانعالين بولسا – ءتورت توم اۋدارماعا تەرىس پىكىر جازىپ, ءتورت رەت قايتارىپسىڭ, ول نەعىلعانىڭ؟ تورەلىك ايتۋعا جاراپ قاپسىڭ! ءپىشتۋ! قايدان شىققان بىلگىشسىڭ! – دەپ توبەمنەن توندىرە سويلەگەنى.
– مۇحا, اۋدارما ناشار.
– ءاي, سەن ءسوزدى قوي. سەن قازىلىققا جاراساڭ, جەتىسكەن ەكەنبىز! تورەلىككە جارىعان ەكەنبىز! ادەبيەتتىڭ بىلگىشى شىعىپتى! تەز الىپ كەل اۋدارمانى ۇيگە, – دەدى تىقسىرا ءتۇسىپ. ۇنىندە ءزىل جاتىر.
جەدەلدەتىپ ۇيىنە باردىم. مەنى جۇمىس بولمەسىندە قابىلدادى. اۋدارمانى قولىنا الىپ قاراي باستادى. اشۋى تارقاماعان سەكىلدى.
– جانعالين بىزدەگى مادەنيەتتى, تالانتتى اۋدارماشى. ءتورت تومدى اۋدارۋ قىرۋار بەينەت. سول قىرۋار ەڭبەكتى اۋدارىپ شىققان اۋدارماشىدان گورى قالاماقىنى قۇيتاقانداي رەتسەنزيا جازعان سەن كوپ الىپسىڭ! ءار باسپا تاباعىنا 40 سومنان الىپسىڭ, – دەپ مەنى ءبىراز جەرگە اپارىپ كەيىدى. قولجازبانى قولىما قايىرىپ بەرىپ:
– وقى, – دەدى.
ورىندىققا وتىردى. تىڭداي باستادى. بەتىن ماعان بۇرماستان قۇبىلاعا قاراپ وتىر. ۇستىندە ءۇي پيجاما. 25 بەتتەي قولجازبانى سۋدىراتىپ وقىپ شىقتىم. ءبىر كەزدە قولىن كوتەردى.
– دۇرىس, ءبالى, ءوزىم دە ويلاعان ەدىم, جانعالين تولستويدىڭ توبىعىنان كەلە مە دەپ. انشەيىن سوزبە-ءسوز سىدىرتپالاي بەرىپتى, – دەپ باياعى پىكىرىنەن كۇرت وزگەرگەنى.
كوڭىل-كۇيى تەز وزگەرەتىن, تەز قاتايىپ, جىلدام جايىلىپ تۇسەتىن كىسى ەدى. سول مەزەتتە عايسا سارمۋرزين كىرىپ كەلدى.
– جاقسى كەلدىڭ, مىنا اۋدارما ناشار شىعىپتى, جانعاليننىڭ شاماسى جەتپەپتى. قيىن اسۋدى الا الماپتى, – دەدى قاباعى جازىلىپ.
اس ۇيگە شىعىپ شاي ىشتىك. سارمۋرزين ەكەۋى ۇزاق اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ قالدى.
مۇحاڭ تابيعاتىندا بايتاق مىنەزدىڭ يەسى ەدى. تەز رەنجىپ, تەز قۋاناتىن كەزدەرىن ءجيى كوردىم. 1949 جىلى ستاليندىك سىيلىق الدى. 1950 جىلى جازدا “كازپراۆدا” مۇحاڭنىڭ “اباي جولى” رومانىن بايشىل باعىتتى ۇستاعان دەپ سىناپ, ۇلكەن رەداكتسيالىق ماقالا باستى. تاس-تالقانىن شىعارىپتى. ول كەزدە وداقتىڭ باسشىسى جايمۋرزين. كوپ ۇزاماي قالادا, تيۋز-دە جيىن بولدى. حالىق زالعا لىق تولدى. تالقىلاۋدىڭ تاقىرىبى مۇحاڭنىڭ “اباي جولى” رومانى. تورالقادا مۇحاڭ وتىرعان, قاسىنداعى بوس ورىنعا مەنى شاقىردى. تاحاۋي بايانداما جاسادى. ءسوزدى ءتۇيدەك-تۇيدەگىمەن توعىتىپ ءبىراز ماقتادى. قاسىندا وتىرعان مۇحاڭ كەنەت وداق باسشىسىنا بۇرىلىپ: “مىنا ءتاحاۋيدى ءبىلەسىڭ بە, بۇل ءوزى جازا بىلەتىن, مىقتى جىگىت, بىلگىش, پىكىرىن بۇكپەي ايتادى”, – دەپ ريزالىق پەيىلىن جىلى سوزبەن ساباقتاي جونەلگەنى. ەندىگى كەزەكتە تاحاۋي سىنعا ويىستى. ەسكەرتپەلەر ايتىپ, سىناي باستادى. سول كەزدە مۇحاڭ كۇرەڭىتىپ جۇرە بەردى: ء“بالى, مىناۋ قىپ-قىزىل بەلسەندى بولىپ شىقتى عوي”, – دەپ باسقا سارىنعا ءتۇسىپ بەردى.
ءبىر كۇنى مۇحاڭ تەلەفون شالدى.
– ءاي, ءابدىجامي, سەن شال سەكىلدىسىڭ, شاقىرماسا كەلمەيسىڭ. مەن وڭتۇستىككە رومان جازۋعا جۇرەيىن دەپ وتىرمىن. ۇيگە كەل, – دەدى جۇمساق داۋىسپەن. قۋانىپ كەتتىم.
كوپ ۇزاماي مۇحاڭنىڭ ۇيىنە باردىم...
ءبىراز كىسى پويىزعا شىعارىپ سالدىق. ۆاگونعا تاشەنوۆ كەلدى. ەكى جاعىندا ەكى كىسى: بىرەۋى س.كەنجەباەۆ, بىرەۋى تولەكەەۆ. بۇل ۇكىمەت توراعالىعىنان بوساپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ بارا جاتقان بەتى ەكەن. سول مەزەتتە ءبىر كىسى: “انە, قوناەۆ كەلە جاتىر”, – دەدى. ول كىسىنىڭ سول جاعىندا كومەكشىسى, وڭ جاعىندا تەمىر جولدىڭ باستىعى ۆينوگرادوۆ كەلەدى ەكەن. مۇحاڭ مىنگەن ۆاگونعا قوناەۆ اعامىز دا وتىردى. مۇحاڭنىڭ زايىبىنا بۇرىلىپ: “ۆالەنتينا نيكولاەۆنا, نە بەسپوكويتەس, زا مۋحتاروم ومارحانوۆيچەم يا سام بۋدۋ ۋحاجيۆات”, – دەدى قوناەۆ جىميا ءتۇسىپ.
بۇل كەزدە مۇحاڭ بىرەر كىسىگە ايتىپ مەنى سويۋزعا باستىق قويعالى ءجۇر دەپ ەستىگەن ەدىم.
كوپ ۇزاماي مۇحاڭ وڭتۇستىك ساپارىنان ورالدى. اۋرۋحاناعا ءتۇستى دەگەندى قۇلاعىم شالدى. “ليتەراتۋرنايا گازەتا” باسىلىمىنا ۇلكەن ماقالاسى شىقتى. كوڭىلىن سۇراپ اۋرۋحاناعا باردىم. ماقالانى وقىعانىمدى ايتتىم. مۇحاڭ ماعان ەڭسەرىلە بۇرىلىپ: “رەسەيگە شەكارالاس اۋداندا كوپ قازاقتار تۇرادى, ولار ءوز ۇلتىنىڭ مادەنيەتىنەن, ادەبيەتىنەن ماقرۇم, گازەت-جۋرنال المايدى, اتاجۇرتىمەن بايلانىس از, وسى ماسەلەگە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. سەندەر دە ماقالا جازىڭدار”, – دەپ كەڭىنەن قايىردى.
ءبىرازداسىن بارىپ كوڭىل حوشى تۇزەلىپ, وزىمە جىلى شىرايمەن قارادى.
– مۇسىرەپوۆكە ايتتىم: ورنىڭدى سەن بوسات, ورنىڭدى ابدىجاميگە بەر دەدىم. ءبىراز بۇرىن قوناەۆتا, ەكىنشى حاتشى روديونوۆتا بولىپ وسى ماسەلەنى كوتەردىم. سەن بالالىق جاساما. شاقىرىپ سۇراسا, دۇرىس جاۋاپ بەر, – دەدى.
وزىمنەن-ءوزىم قورقا باستادىم. ەشتەمە دەمەدىم.
1961 جىلى مامىر ايىنىڭ اياعى بولۋى كەرەك, مۇحاڭ ماسكەۋگە ەمدەلۋگە باراتىن بولىپتى. جازۋشىلار ول كىسىنىڭ ۇيىنە بۇرىلىپ قوشتاسىپ جاتىر دەگەندى ەستىپ ءوزىم دە سوققان ەدىم. ءبىراز كىسى جينالىپتى. اس جەلىندى, اڭگىمە ايتىلدى. يشانباي قاراعۇلوۆ سۋرەتكە تۇسىرە باستادى. قوشتاسار كەز جاقىندادى بىلەم, كىسىلەر ءتۇرەگەلىپ كەتىپ جاتتى.
ۇيدەن شىعار كەزدە قولىمنان ۇستاپ تىلگە كەلدى:
– سەن تۇرا تۇر, – دەدى.
مەن كىدىرىپ قالدىم. كوپشىلىك كىسىلەرگە قاراتىپ جۇباتۋ ءسوزىن ايتا باستادى.
– قيىن وپەراتسيا ەمەس, ءدارىگەرلەرمەن سويلەستىم, ستالين ەمدەلەتىن كۋنتسەۆو اۋرۋحاناسىنا جاتامىن. وپەراتسيا قيىن بولمايدى, پوليپ دەيدى. ون كۇننەن كەيىن عازيزانى شاقىرىپ الامىن. رومانىمنىڭ تاراۋلارىن اۋىزشا ايتىپ جازعىزاتىن بولامىن.
ءبىراز كىسىلەر شىعىپ كەتتى. ابىر-سابىر كىسى اياعى باسىلدى.
مۇحاڭ ماعان بۇرىلىپ بىلاي دەدى:
– جىگىتتەر ساعان ايتىپ ءجۇر مە؟ تاپسىرعان ءبىراز شارۋالار بار ەدى... مىنا ەسىكتى اشا بەرمەيتىن ەدىڭ, بۇدان بىلاي بۇل ەسىكتى اشىپ تۇر, – دەدى ءىشى جىلىعانداي بولىپ.
– مۇحا, قايتەسىز ونى. اۋەلى ەمدەلىپ كەلىڭىزشى, – دەپ جۋىپ-شايعان ءسوز ايتتىم.
...مۇحاڭ ماسكەۋگە ۇشىپ كەتتى. ءۇش كۇننەن كەيىن ەمدەلۋگە ەسسەنتۋكيگە اتتاندىم. باردىم. ورنالاستىم. ەرتەڭگىسىن راديودان “اۋەزوۆ” دەگەن ءسوزدى ەستىپ قالدىم. ارعى جاعىندا نە دەگەنىن ءتۇسىنبەدىم. جەدەل كيىنىپ كوشەگە شىقتىم. سوندا عانا مۇحاڭنىڭ ەمدەلۋگە ماسكەۋگە اتتانىپ كەتكەنى ەسىمە ءتۇستى. ەسسەنتۋكيدە ۇلكەن سكۆەر بار. سونىمەن كەلە جاتسام الدىمنان جۋانتىق قارا كىسى شىقتى. اق شالبارلى, شەتەن قالپاقتى, ماكەنتوج كيگەن, گۋرەۆتىڭ قازاعى ەكەن. ول ءوزى ءسوز باستادى. “ەستىدىڭىز بە, اۋەزوۆ قايتىس بولىپتى عوي”, – دەدى الگى قازاق.
سول كەزدە نە ويلاعانىمدى بىلمەيمىن.
اكەم سۇيەكتى, ءىرى كىسى بولاتىن. 1903 جىلى تۋعان. 1944 جىلى 21 ساۋىردە تەرنوپولدىڭ باتىس جاعىنداعى 40 شاقىرىم جەردەگى پوچەكينسك دەگەن سەلودا ۇستىنەن سنارياد ءتۇسىپ قايتىس بولدى. وپات ءولىم دەگەن سول. سول كىسى ەلدە جۇرگەندە ماعان قاراتىپ ايتىپ وتىراتىن ەكى ءسوزى بولۋشى ەدى. سونىڭ ءبىرى : “ادام ءومىرى يت تارتقان قارا تەرى عوي”, ەكىنشى ءسوزى: “اياعى ءدۇنيەنىڭ ىرىم-جىرىم”, – دەپ وتىراتىن... مىناۋ كەڭ دۇنيەدە, جاھان دۇزدە جالعىز قالعانداي سەزىنەمىن. دۇنيەنىڭ الدى مەن ارتىن كوپ كوردىك قوي. وسى كەزدە كوڭىلسىز ءسوزدەر ەسىمە ءجيى-ءجيى ورالادى. جەتىم بالا سەكىلدىمىز.
جانىڭا جاقىن اعالاردى كوپ ىزدەيسىڭ. سولاردىڭ قاناتىنىڭ استىندا جۇرگەن سوڭ – كوبىرەك ىزدەيسىڭ... اپىرىم-اي, رەنجىتىپ الدىق پا, سىيلاي المادىق پا, جۇرەگىندە جارا كەتتى مە, – دەپ مۇڭلى ويلارعا كوبىرەك جۇگىنەسىڭ, جيىرەك ەسكە تۇسىرەسىڭ!
5
“كۋرليانديا” رومانىن باسپاعا تاپسىردىم. 1948 جىلدىڭ كۇزى بولار. ءسابيت شاقىرىپ الدى.
– ءاي, سەن قايدا ءجۇرسىڭ؟ ءىلياس وماروۆ ىزدەپ جاتىر. سەيىتجان الىپ بارادى. مەنىڭ ماشيناممەن دەرەۋ جەت, – دەدى وكتەم ۇنمەن.
ماشينەگە ءمىنىپ, دەرەۋ جەتىپ باردىق. قازىرگى ونەر ينستيتۋتى – ول كەزدەگى ۇكىمەت ءۇيى سوندا بولاتىن. كۇزەتشىدەن وتتىك. ۇلكەن كابينەتتىڭ الدىندا ارىق, ىلميگەن بىرەۋ تۇر. الگى ىلميگەن ىلەكەڭنىڭ كومەكشىسى ەكەن. ءبىزدى ىلەستىرىپ, ەكىنشى قاباتتاعى باستىعىنا اپاردى. اقسارى سۇلۋ جىگىت ورنىنان كوتەرىلىپ, جىلى شىرايمەن قارسى الدى. ادەبيەتتىڭ ارعى-بەرگى جايىن ايتىپ ءبىراز اڭگىمەلەستى. كەتەرىمدە بەلينسكيدىڭ ءبىر تومدىق كىتابىن سىيعا تارتتى.
– رومانىڭدى قاشان بىتىرەسىڭ؟ – دەپ سۇرادى. – بىتىرگەن بويدا ماعان حابارلاس. كازوگيز دەگەن باسپا بار. ديرەكتورى مۇحتار جانعالين. سوعان تاپسىرام, – دەدى ىلەكەڭ.
ايتپاقشى, ول باسپا 1949 جىلى ەكىگە ءبولىندى. كوركەم ادەبيەت جاعىن قارايتىن باسپانىڭ ديرەكتورى بولىپ عالىم احمەتوۆ بەكىدى. ءوزى اقتوبەلىك, وقىعانى كوپ, وتە مادەنيەتتى كىسى ەدى. كىتابىمنىڭ اۋەلگى رەداكتورى ءوزى بولاتىن بولدى. ءايتسە دە, وقي كەلە ول ويىنان تەز اينىدى.
رەداكتور ەتىپ عالي ورمانوۆتى بەكىتتى. كۇندە داۋ, كۇندە كيكىلجىڭ, ءاربىر ءسوز ءۇشىن تالاسامىز. “قۇداي-اي, مىنا بالامەن ىستەس بولامىن دەپ ميىم شايقالدى, جىندى بولاتىن شىعارمىن, قۇرىپ كەتسىن-اي!. قۇداي باسقا سالماسىن”, – دەپ عالەكەڭ ازار دا بەزەر بولىپ قاشىپ شىقتى.
سوسىن رەداكتور ەتىپ عابدول سلانوۆتى بەكىتتى. ءيى جۇمساق ادام ەدى, باسى بىلعاڭداپ جارىتىپ وقي المادى. قولجازباعا قول تيگىزگەن, تاعى ۇنامادى. اقىرىندا اڭگىمە تسك-عا جەتىپتى. ءىلياس وماروۆ قولجازبانى سۇراتىپ العىزدى. بايقاۋىمشا, ءوزى قاراپ شىققان سەكىلدى.
– الىپ بارا جاتقان ساياسي قاتەسى جوق. رەداكتور وقىماسا وقىماي-اق قويسىن. تەحرەداكتور بەكىتىڭدەر. سونىڭ قول قويۋىمەن-اق شىعا بەرسىن, – دەپ پارمەن بەرىپتى.
سونىمەن “كۋرليانديا” رومانى رەداكتورسىز, باس-اياعى تۇبەگەيلى قاراۋسىز, قالپاقتاي قالپىمەن, جالعىز تەحرەداكتوردىڭ قولىمەن باسىلىپ شىقتى. باسپاداعى كىسىلەردىڭ ءبىرازى “ۋھ” دەپ دەم العانداي بولدى.
“كۋرليانديا” رومانى شىققان سوڭ يىعىم كوتەرىلىپ قالدى. جۇرتتىڭ ءبارى مەنى جازۋشى دەپ توبەسىنە كوتەرە باستادى. ماسكەۋگە وقۋعا تۇسەتىن بولدىم. ونى دا سويلەسكەن ءسابيت مۇقانوۆ.
بىردە ماسكەۋدەن ورالعان سابەڭ ءوزىمدى الدىنا شاقىرىپ الىپ:
– ءابيجامي, سەن بۇل ءجۇرىسىڭدى قوي. ماسكەۋگە وقۋعا ءتۇس! ادەبيەت ينستيتۋتى اشىلىپتى. رەكتورىمەن سويلەسىپ, كەلىسىپ قويدىم. سەنى الاتىن بولدى. العاشقى جامبىل اتىنداعى ستيپەنديانى ساعان بۇيىرتادى, – دەپ كەسىمىن دە, شەشىمىن دە ءوزى ايتتى. ءسويتىپ, كوڭىلىمدى كوتەرىپ تاستادى. كۇز ايىندا ماسكەۋگە وقۋعا جۇرەتىن بولدىم.
1949 جىلى ناۋرىز ايىندا “رىبپوترەبسويۋز” دەگەن مەكەمەدە ىستەيتىن ون جەتى ادام تۇرمەگە ءتۇستى. ىشىندە نەمەرە اعام بار. جەپ قويىپتى دەگەن ءىرى قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. تەرگەۋشىلەر بەت قاراتپايدى. كوپ كىسىنى سوتتايتىن بولدى. امال جوق, اعامنىڭ جاعدايىمەن ارالعا كەلدىم. اعامدى تەرگەۋگە كۇندە شاقىرادى. ول كىسىگە: ء“ىس قارالادى, سەن بوساناسىڭ”, – دەپ كوڭىلىن جۇباتتىم.
ويتكەنى, الدىندا ەلگە جۇرەر كەزىمدە وسى جاعدايدى ىلەكەڭە بارىپ, ءمان-جايدى تۇگەل جايىپ سالعانمىن. “كومەك قولىڭىزدى سوزىڭىز”, – دەگەنمىن.
كەيىن ەستىدىم. 1949 جىلى شىلدە ايىندا ىلەكەڭ ماسكەۋدەن الماتىعا پويىزبەن ارال ارقىلى ءوتىپ بارا جاتادى. ارالدىڭ تۇسىنا كەلگەندە ۆاگوننان سىرتقا شىعىپ, كومەكشىسىنە قايىرىلىپ ايتىپتى دەيدى:
– ءاي, تولەش! نۇرپەيىسوۆ بيىل وقۋعا تۇسەتىن ەدى, اعاسىنىڭ ءىستى بولۋىنا بايلانىستى ارالعا اتتانىپ كەتكەن. الماتىعا بارعان سوڭ وسى جاعدايدى ەسىمە سالشى, نە بولعانىن بىلەيىن, – دەپتى.
سونىمەن, ىلەكەڭ كىرىسكەن سوڭ جان قالا ما. سوت بولاتىن كۇنى سۋديانىڭ قۇزىرىنا ءۇش تەلەگرامما ءتۇسىپتى. ورتالىق پارتيا كوميتەتىنەن بىرنەشە مارتە تەلەفون سوققان كورىنەدى. ويدا-قىردا اعاي بوسانىپ شىقتى.
اعايىم سىبىردەن ايداۋدان كەلگەندەي, مارە-سارە قۋانىپ, قوي سويىپ ءبىر اپتا تويلاعانىمىز ەسىمنەن كەتپەيدى. اۋىلدىڭ ادامدارى قىزىق قوي. قاقپاعى اشىلعان قازان سەكىلدى.
وسى جەردە اعا ۇرپاقتىڭ پاراساتى, پايىمى تۋرالى ءوز ويىمدى تارقاتايىن.
مىسالعا, ءبىراز ارالاسقان ءىلياس وماروۆ كىسىمەن كەزدەسكەندە, سويلەسكەندە تىم قاراپايىم كورىنەتىن ەدى; ايتسە دە تەرەڭ كىسى بولاتىن. ويلى, اقىلدى ءسويلەيتىن. اراگىدىك ءازىل تاستاپ, قالجىڭ ارالاستىرىپ سويلەگەندى جاقسى كورەتىن. كەلىنشەگى تاتار كىسى ەدى. ءبىر كۇنى ۇيىنە بارسام, ايەلى: “قىلجاقباس”, – دەپ كەيىس ءبىلدىرگەندەي بولىپ وتىر. ءمانىسىن سۇرادىم. سويتسەم, وقيعا تومەندەگىشە بولىپتى.
ۇيىندە ايەلىنىڭ قۇلاعى ناشار, كوزى ونشا كورە بەرمەيتىن ءاتيى بار ەكەن. ايەلى بازارعا كەتكەندە ءىلياس جۇمىستان ەرتەرەك كەلگەن كورىنەدى. دەرەۋ اۋىز ۇيدەگى ايەلىنىڭ كويلەگىن كيىپ, ورامالىن تارتىپ, ايەل كەيپىنە ەنىپ, تورگى بولمەگە وتەدى عوي. ديۆاندا وتىرعان ءاتيىنىڭ قاسىنا تىزە بۇگىپ, قۇلاعىنا داۋىستاپ: “انا قىزىڭىز ءسىزدى ناشار باعادى. تاماقتىڭ جىلى-جۇمساعىن ءوزى جەپ, ۇنامسىزىن, قاتتىسىن سىزگە بەرىپ, مالجاڭداتىپ قوياتىن كورىنەدى. بۇعان قالاي قارايسىز؟” – دەپ ارازدىق وتىن جاعاتىن كورىنەدى. الگى ءاتيى: “جوق, جوق, قىزىم جاقسى قاراپ ءجۇر”, – دەپ شىر-پىرى شىعادى. سوندا كورشى كەلىنشەك بولىپ كىرگەن ىلەكەڭ: “سىزگە سولاي كورىنەدى, ايتسە دە قىزىڭىزدىڭ ءبىر قۋلىعى ىشىندە, دارىگەرگە دە اپارمايدى, تاماقتى دا شيكىلى-ءپىسىلى دايارلايدى, كوبىنە اش جاتاسىز”, – دەپ تاقىمداي تۇسەتىن سەكىلدى. بازاردان قايتىپ كەلگەن كەلىنشەگى ءاتيىنىڭ جانىندا سۇڭقىلداپ وتىرعان بۇل كىم دەپ جاقىنداپ قاراسا, كۇلكىگە قارىق بولىپ وتىرعان ءىلياس ەكەن.
تاعى ءبىر وقيعا. بىردە ۇيىمدە قاعازعا شۇقشيىپ وتىرعام. تەلەفون شىلدىر ەتتى. كوتەرسەم, ىلەكەڭ ەكەن.
– ءۇي باسقارماسى تەلەفون سوقتى ما؟ – دەپ سۇرادى.
– جوق, ىلەكە.
– مىنا ءۇي باسقارماسىنىڭ ماماندارى ەكى كۇن سۋ بولمايدى دەپ وتىر عوي, – دەگەندى ايتتى دا تەلەفوندى قويا سالدى.
سونىمەن قاربالاسقا كىرىسەيىن. ۇيدەگى ىدىستىڭ ءبارىن سۋعا تولتىردىم. ۆاننانى, وزگە دە قۋىس نارسەنى قالدىرماي بارىنە سۋ مويمىلدەتتىم. ءبىر كۇن ءوتتى, سۋ توقتاعان جوق. ەكى كۇن ءوتتى, سۋ سارىلداپ اعىپ تۇر. سوندا عانا ىلەكەڭنىڭ ءوزىمدى اۋرە-سارساڭعا سالىپ, ازىلگە اينالدىرعانىن ءتۇسىندىم...
تىڭ يگەرۋدىڭ كەزى. زەينوللا ەكەۋىمىز سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا استىق دايارلاۋ جونىندە وچەرك جازۋعا ىسساپارعا باردىق. ىلەكەڭ وبكومنىڭ حاتشىسى ەكەن. بالانىڭ بويىنداي كوك ەگىن ىرعالىپ تۇر. ىلەكەڭ ءبىزدى ءوزىنىڭ جەڭىل جۇيرىگىنە سالىپ الىپ, استىقتى ولكەنى ءبىراز ارالاتتى. قايتىپ كەلە جاتىرمىز. اڭگىمە ۇستىندە ىلەكەڭ بىزگە بۇرىلىپ:
– رازدەلنايا ۋبوركا دەگەن نە, جازۋشىلار؟ – دەپ ساۋال تاستادى.
ەكەۋىمىز دە توسىلىپ ويلانىپ قالدىق. ءبىر مەزەتتە زەينوللا شىداي الماي:
– بالكىم, ىرعالىپ شىعىپ تۇرعان ەگىندى ءار جەرىنەن, ويدىم-ويدىم ەتىپ ورىپ الۋدى ايتاتىن بولار.
سونداعى ىلەكەڭنىڭ سەلكىلدەپ كۇلگەنىن ايت. ءبىز قىسىلىپ, ءبىراز توسىلىپ قالدىق. كەيىننەن بىلدىك, رازدەلنايا ۋبوركا دەگەنىڭىز – شالا پىسكەن, ءدانى تۇگەل قاتپاعان استىققا كومباين سالىپ, باۋداي ءتۇسىرىپ, جەرگە سۇلاتىپ سالىپ, ءبىراز جاتقىزىپ, الگى قاتپاعان ءدان جەردە جاتىپ تۇگەل قاتىپ بولعان سوڭ قايتا كومباينمەن جيناۋدى ايتادى ەكەن. بىلمەستىگىمىزگە قاتتى قىسىلىپ, وچەركتى قالاي باستارىمىزدى ويلاستىرىپ, ءبىراز كۇن توسىلعانىمىز ەسىمىزدە.
ءىلياس وماروۆ كەشەگى زامانداعى كوپەستىڭ ۇيىندە تۇرادى ەكەن. بىزدەر ۇيدە جاتۋعا قىسىلىپ, سىرتتاعى ساكى ۇستىنە جايعاسقان ەدىك. ءتۇن ورتاسىندا جاڭبىر جاۋدى. ءۇي يەسىن وياتىپ المايىق دەپ, اپىر-توپىر تۇرەگەلىپ, شولانعا كىرىپ, قايىرا جاتتىق. شولاننىڭ توبەسى شۇرىق-تەسىك ەكەن. ورتامىزعا شەلەك قويدىق. ۇيىقتاپ كەتىپپىز. ءبىر كەزدە شەلەككە تىرس-تىرس ەتىپ مۇزداي جاڭبىر تاما باستادى. ەرتەڭگىسىن ويانا كەلسەك, الگى شەلەك ءمويمىلدەپ سۋعا تولىپ قالىپتى. ەندى بولماعاندا توسەگىمىزدى تۇگەل شىلايتىن ءتۇرى بار. ەستە قالار كەرەمەتتەي ءىسساپار بولعانى ەسىمىزدە. كوپكە دەيىن اۋزىمىزدان تاستاماي ايتىپ جۇردىك.
سودان ىلەكەڭ الماتىعا كۇزدە كەلدى. اۋىرىپ ءجۇر مە, وتە جۇدەۋ ەكەن. مۇقان يمانجانوۆ ناشار جاتىر دەگەندى ەستىپتى. “تۇستەن كەيىن بارىپ شىعايىق, كوڭىلىن سۇرايىق”, – دەدى. تۇستەن كەيىن مۇقاڭا بارىپ كوڭىلىن سۇرادىق. سىرقات جاننىڭ باس جاعىنا وتىرعان كەزدە ىلەكەڭ: “جازۋشىنىڭ باس گەرويى ءوزى عوي, سوڭعى كىتابىڭداعى جاقىپ دەگەن, ءسىرا, ءوزىڭ بولارسىڭ. مەندە دە ءبىر اۋرۋ بار. اڭشىنىڭ ءيتى سەكىلدى سوڭىمنان قالماي قويدى. مۇقا, سەن مىقتى بول”, – دەپ ءبىراز كوشەلى اڭگىمە ايتىپ, دىمكاس كىسىنى جەلپىنتىپ تاستاعانى ەسىمىزدە.
ىلەكەڭنىڭ مايلىق-سۋلىعى بىردەي, كوشەلى, ءسوز بىلەتىن, ءجون بىلەتىن, داناگوي, ەل اعاسى بولۋعا لايىق تۇلعا ەكەنىن سول جولى سەزىنە ءتۇستىم.
باسىما قيىن ءىس تۇسكەندە كوپ قاراسقان دوسىمنىڭ ءبىرى, ءارى بىرەگەيى ءىلياس وماروۆ ەدى. ءوزىم تانىسقان كەزدە ول كىسى ورتالىق پارتيا كوميتەتىنىڭ يدەولوگيا جونىندەگى حاتشىسى بولىپ قىزمەت اتقاردى, كەيىنگى ۋاقىتتارى سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنە جۇمىسقا اۋىستى. سول ىلەكەڭ ءبىر جولى قاتتى اۋىرىپ قالدى. اۋرۋحانادان شىققان سوڭ ءبىراز ەم-دوم الىپ, دەمالۋعا ءتيىس ەدى. سول كەزەڭدە باسى-قاسىندا بولىپ, سىر ءبولىسىپ, اقىل-كەڭەس ايتتىم.
– ارالعا, ءبىزدىڭ ەلگە ءجۇرىڭىز. كۇنى ىستىق, تەڭىزگە شومىلاسىز, بالىق اۋلايسىز, شۇبات ىشەسىز, ساۋىعىپ قايتاسىز, دەمالاسىز, – دەدىم. بۇل ۇسىنىسىما ىلەكەڭ قۋانا كەلىستى.
ارالعا كەلدىك.
ىلەكەڭ ارالدىڭ كەڭقولتىق, قوناقجاي ادامدارىنا سۋداي ءسىڭىپ, تاستاي باتتى. كۇندىز تەڭىزگە شومىلادى, بالىق اۋلايدى, كەشقۇرىم ءبىر ۇيگە باس قۇراپ اڭگىمە تىڭدايدى. ءماز. ارال بالىقشىلارى وكىرگەن تەڭىزدىڭ جاعاسىندا وسكەسىن بە – ىلعي ايقايلاسىپ سويلەسەدى. كوشەنىڭ ارعى جاعى, بەرگى جاعى ايقايلاسىپ جاتقانى.
ءبىر كۇنى ەسىمدە قالعانى كورشىنىڭ ۇيىنە قوناققا باراتىن بولدىق.
قارايمىن: ىلەكەڭنىڭ ۇستىندە قارا ءتۇرسي, كويلەك, باسىندا شي قالپاق.
– ىلەكە, كيىنىپ المايسىز با؟
– ءا, سولاي ما؟ جۇرە بەرەيىكشى. ءوزىمىزدىڭ بالىقشىلار عوي, – دەگەنى. سونىمەن قوڭسى وتىرعان بالىقشىنىڭ ۇيىنە قوناققا باردىق.
ەمبەرگەن دەگەن سوزشەڭ كىسى بولاتىن, ىلەكەڭ سوعان ەڭسەرىلە بۇرىلىپ:
– مەن مىنا قوستاناي جاقتانمىن. بىزدە قىز بالا دەيدى, سىزدەردە ناشار بالا دەيدى ەكەن. وسىنىڭ ءمانىسى نە؟ – دەپ ساۋال قويدى. ەمبەرگەن ويلانىپ وتىرىپ, قاسىنداعى ءدىلمار, لەپىرىپ وتىرعان كىسىنى نۇسقادى.
– ىلەكە, مىنا جاكەڭنەن سۇراڭىز, – دەدى.
لاپىلداپ سوزگە دەس بەرمەي وتىرعان جاكەڭ سول كەزدە:
– كىم ءبىلسىن, ەركەك بالامەن كۇرەسكەندە ءالى جەتپەي, تومپ ەتىپ استىنا ءتۇسىپ قالا بەرگەندىكتەن ايتقان شىعار, – دەدى.
ايتا بەرسە – قىزىق كوپ قوي. ىلەكەڭنىڭ جۇرگەن جەرى بازار سەكىلدى ەدى, قاي جەرگە بارسا دا سۋداي ءسىڭىپ, تاستاي باتىپ جۇرە بەرەتىن. قورشاعان كىسىلەردى اۋىز جيعىزباي ءماز-مەيرام قىلاتىن. جانى جايساڭ ەدى. جان بالاسىن جاتىرقامايتىن, جايدارى مىنەز يەسى ەدى. وزىمسىنە ءتىل قاتىپ, باۋىرىنا تارتا سويلەپ, لەزدە باۋىر باسىپ كەتەتىن. قازاق قارىنداستى جەرگە, ەلگە, رۋعا بولمەيتىن, ءبارىن ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي كورىپ, ءىشتارتا بىلەتىن جارىقتىق. اتتەڭ, ونداي قازاقتار بۇل كۇندەرى سيرەپ كەتكەن سەكىلدى.
6
ءبىزدىڭ ەلدە ءسوز بىلەتىن قۇيما قۇلاق, كوكىرەگى تۇنبا كىسىلەر كوپ قوي. ول كىسىلەرمەن سويلەسسەڭ داپ-دايىن مىنەز, تارتىس, ارەكەت, بەينە شىعا كەلەدى كوز الدىڭا دوڭگەلەنىپ.
– جاكە, جىرا شەتىندەگى كولشىك سۋعا كولىكتى سۋارىپ الساق قايتەدى, – دەپ سۇراعان ەدىم. سول كەزدە جاكەڭ ج ۇلىپ العانداي بولىپ:
– قوي, اقابا سۋى عوي, مال ىشپەيدى, – دەدى. مەن اقابا دەگەننىڭ ءمانىسىن سۇرادىم. سوندا ول كىسى تومەندەگىشە جاۋاپ بەردى.
– سالاق قاتىندار بولادى عوي, مەسىنىڭ اۋزى اقاۋ تاتىپ, يىستەنىپ كەتكەن, بۇل دا سول سەكىلدى تۇرىپ قالعان سۋ بولعان سوڭ اقابا دەپ اتايمىز, – دەدى ءتۇسىندىرىپ.
كۇن ىستىق. بوراعان قۇم. تىنىسىڭدى ىستىق اۋا تارىلتىپ جىبەرەدى. جاكەڭ ەكەۋىمىز تامنىڭ كولەڭكەسىندە دەمالىپ وتىرمىز. كرەپدەشيننىڭ جاڭا شىققان كەزى. باس جاقتان, كورشىنىڭ قاقپاسىنان كرەپدەشين كويلەك كيگەن جاس كەلىنشەك بۇلقىنىپ شىعا كەلدى. ءجۇرىسى جىلدام, ەشكىمگە نازار سالاتىن ەمەس. سول كەزدە جانىمدا وتىرعان جاكەڭ مىرس ەتتى.
– كوردىڭ بە انا كەلىنشەكتى, شەكەسىنەن باسىپ كەلە جاتىر. وزىنشە ەشكىمدى كورەتىن ەمەس. الدى-ارتىنا قارامايدى. قازىر الدىمىزدان وتەدى. مەن قارتايعان اداممىن, مەنى قايتسىن. سەنى كورگەندە ادەمى ءجۇرىسىن بۇزىپ الادى, كور دە تۇر, – دەدى قاريا.
ايتقانداي-اق, الگى كەلىنشەك الدىمىزدان وتە بەرگەندە قۇمنان شاشاسى ميلىقتاپ, كىبىرتىكتەپ قالدى. بىلاي ءوتىپ كەتتى. جاكەڭنىڭ ايتقانى تۋرا كەلدى.
(جالعاسى بار)
سوڭعى جاڭالىقتار
ەرتەڭ ەلىمىزدىڭ بىرقاتار وڭىرىندە ءتۇمان ءتۇسىپ, بوران سوعادى
اۋا رايى • كەشە
ءجۇرسىن ەرمان: جاڭا كونستيتۋتسيا – ەلدىڭ, حالىقتىڭ ءۇمىتى
اتا زاڭ • كەشە
كونستيتۋتسيالىق رەفورماعا كوزقاراس: قوعامنىڭ پىكىرى قانداي؟
اتا زاڭ • كەشە
