مۇلگىگەن دالالىق تىنىشتىققا, كوكجيەكپەن كومكەرىلگەن شەكسىزدىككە, كەۋدەنى كەرگەن تازا اۋاعا, اسپاندا قالىقتاعان قىرانعا, ويپاڭدا جورتقان اڭعا كوز-كوڭىلى تويعىسىز شەتەلدىك ساياحاتشىلار كەلۋگە قۇشتار. قىر قازاقتارىنىڭ تۇرمىستىق سالت-داستۇرىمەن تىكەلەي تانىسۋ تارتادى ولاردى.
ەۋروپاعا ايان قىستاق ءيا, اۋەلى قالاي بولىپ ەدى ؟! نارىق دەگەن توسىن قۇبىلىس كيلىگىپ, قۇرساۋلاپ قىسقان شاق باسىنداعى سول ءبىر ءىس-ارەكەتى جۇرتتى قايران قالدىرعان. جەزقازعانداعى جىلى ورنىن قيىپ, جاپان دالاداعى جالعىز قىستاققا جونەپ بەرگەنى تاڭسىق-اق جاي بولاتىن. كەيىنگى ءومىرىن كۇرت وزگەرتكەن وسى وقيعا ويعا ورالعاندا جالاڭ تاۋەكەلشىلدىك ەمەس, جاڭا ۋاقىت تىنىسىن, زامان اعىمىن دەمدە اڭداعان كوكىرەك كورەگەندىگى كوزگە ۇرماي قويمايدى. قازىر ەسكە السا, سول كەزدە ابدىراپ-ابىرجىعان كوپتىڭ ورتاسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, بۇرىن-سوڭدى بەلگىسىز, تانىس ەمەس شارۋاعا كىرىسكەندەگى اياقتى كەرى تارتقان, تالپىنىستى تايدىرىپ باققان تالاي كەدەرگى, كەلەڭسىزدىكتى قالاي بولعاندا دا ەڭسەرىپ-جەڭىپ شىعۋى بەلەس بيىگىندەي. ءار ادام بويىنداعى قارىم-قابىلەت جارقىراي كورىنىپ تانىلاتىن شاقتار بولادى عوي. اسىرەسە, سىندارلى كەزەڭدەگى ءجونى وزگەشە. ول سونىسىمەن ىستىق وعان. ەڭبەك پەن اقىل قوستالسا قانداي دا ماقسات الىنباي قالمايتىندىعىن وسى كىسىگە قاتىستى ايتۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. بۇدان تۋرا جيىرما جىل بۇرىن شارۋا قوجالىعىن قۇرعاندا وزگەلەردەي ەنشىگە تيگەن, سوعان سۇيەنەرلىكتەي ەشتەڭە جوق ەدى قولىندا. قالادان اۋىلعا اۋىسقان ادامعا قىرىن قاباق, قىزعانىش ءبىر جاعىنان جابىسقان-دى. جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەرمەن ايقاسا-ج ۇلىسا ءجۇرىپ, تاباندىلىعى مەن بىلىكتىلىگىن العا توسىپ, جيعان-تەرگەنىن شارۋا باسىن قۇراۋعا سالىپ بىرتىندەپ الدەنە بەرگەن. ازىن-اۋلاق قۇناجىن, قويدان, جىلقىدان قارا ۇلعايعان ت ۇلىك وسىرۋمەن قوسا باسقا ىستەر وربىتىلگەن. كەلە اۋدان ورتالىعى اقسۋ-ايۋلىدا دۇكەن, كافە اشىلىپ, ءونىم وتكىزۋ ماسەلەسى دە شەشىلدى. نيەتتەستەرى باسى قوسىلىپ, شارۋاشىلىق اۋقىمى ودان سايىن سالماقتاندى. قوتىر قىزىلتاۋدىڭ توسىندەگى كەشەگى ەلسىز قىستاق بۇگىندە كۇندەلىكتى تىرشىلىك قامى قىز-قىز قايناعان, كەلگەندى قىزىقتىرارلىقتاي مەكەن. كادىمگى قالاداعىداي جارىعى جارقىراعان, ىستىق, سۋىق سۋى شۇمەكتى بۇراپ قالسا قۇيىلعان, الەمنىڭ بار جاڭالىق-وقيعاسى قابىرعانى تۇتاس كومكەرگەن تەلەديداردان جايىلعان ءۇش ءۇي ءىشى-سىرتى ءساندى-اق. ەڭ اياعى مونشاعا دەيىن دايىن تۇر. مۇنى دا بىلاي قويعاندا, كەلىمدى-كەتىمدى كىسىلەرگە ارنالعان مەيمانحانا ەسىگى ءاردايىم اشىق. ارقانىڭ قيان تۇكپىرىندە وسىنداي قىستاق پايدا بولۋى ەلىمىز بەينەسىنىڭ قاندايلىق وسكەنىن پاش ەتەرلىك قۇبىلىس دەسەك, سونىڭ تاماشا كورىنىس-ۇلگىسى تاقىرىبىمىزعا ارقاۋ تىلەۋقابىل ەسەنبەكوۆ سىندى ازامات ەڭبەگىنىڭ ماۋەلى ءبىر جەمىسى. ول جاقسىلىق-شاراپاتى ءوز توڭىرەگى عانا ەمەس, الىسقا توگىلگەن جان تۇرعىسىندا ايماققا ايان. وسىدان ءبىراز جىلدار الدىندا جاھاندىق ەكولوگيالىق قور مەن دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ “قۋاڭ جەرلەردى باسقارۋ” جوباسىن ىسكە اسىرۋعا شەت اۋدانىن تاڭداپ الۋىنا ىقپالى از تيمەدى. ءوڭىردىڭ شولگە اينالۋىن, دالالىق ەكوجۇيەدەگى بيولوگيالىق بۇزىلۋدى تەجەر بۇل شاراعا قامتىلار اۋماقتى بەلگىلەۋدە شەتەلدىك ماماندارعا بىلگىر كەڭەسشى رەتىندە تانىلدى. جەر جاعدايىنا, تابيعات ەرەكشەلىگىنە قانىقتىعىنا سۇيەنىپ, قالپىنا كەلتىرىلەتىن القاپتاردى انىقتاستى. بۇل جۇمىستار ارقاسىندا ءوڭىر شىرايىنىڭ قۇلپىرىپ, جايناپ-جاسانا باستاۋى كوڭىلىندەگى ورىندالعان ۇلكەن ارمان. ودان كەيىن بۇۇ-نىڭ دامۋ باعدارلاماسى بويىنشا ەكى شارۋا قوجالىعىنا جەل ديىرمەنىن الىپ بەرۋگە سەپتىك ەتتى. ەلەكتر قۋاتىن وندىرەتىن قوندىرعىنىڭ يگىلىگى جاپاندا مال باققان جاندارعا ولشەۋسىز بولىپ وتىر. ءجا دەلىنگەندە, بۇلار تىلەكەڭ تىنىمسىز ءىس-ىزدەنىستەرىنىڭ مۇحيت بەتىندەگى مۇزتاۋىنىڭ ءبىر سىلەمدەرىندەي عانا. ال تىڭنان تاۋىپ, ازىرگە ەشكىم قاپەرىنە كىرە قويماعان جاڭاشا جۇمىس تاسىلدەرى قانشاما. اتالا بەرسە تاۋسىلماستاي. ماسەلەن, ەتنوگرافيالىق-ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى قالىپتاستىرۋعا ءىز سالۋشى ەكەنىن ايتپاي وتە المايسىز. جوعارىدا اتالعان قىستاق ءبىر جاعىنان سونىڭ ورتالىعى ىسپەتتەس. مۇندا مۇلگىگەن دالالىق تىنىشتىققا, كوكجيەكپەن كومكەرىلگەن شەكسىزدىككە, كەۋدەنى كەرگەن تازا اۋاعا, اسپاندا قالىقتاعان قىرانعا, ويپاڭدا جورتقان اڭعا كوز-كوڭىلى تويعىسىز شەتەلدىك ساياحاتشىلار كەلۋگە قۇشتار. قىر قازاقتارىنىڭ تۇرمىستىق سالت-داستۇرىمەن تىكەلەي تانىسۋ تارتادى ولاردى. ولارعا ەۋروپالىق كۇتىم-قىزمەت تالابىنا ساي بارلىق جاعداي جاسالىپ قويىلعان. جۋاسىعان ءمىنىس اتتارىنا قونىپ, قولدارىنا بۇركىت ۇستاپ, سوڭدارىنان تازى ەرتىپ, ومىردە كورمەگەن قىزىقتارىنا باتىپ قالىپ جاتادى. ءتىپتى قىمبات ۋاقىتتارىن تارىك ەتىپ, وسىندا اۋناپ-قۋناپ قايتقان جاپونيا, گەرمانيا, اۆستريا, سلوۆەنيا مەملەكەتتەرىنىڭ ەلشىلەرى دە بار. “قوناقجاي حالىقپىز عوي. بارىمىزدى جايامىز. ماقسات پايدا تابۋدا ەمەس, ۇلتتىق ءبىتىم-ەرەكشەلىكتەرىمىزدى, ەلىمىز مادەنيەتىن تانىتۋ”, دەيدى ول. سونىمەن, تىلەكەڭنىڭ بۇل شارۋاقورلىق, ىزدەنگىشتىك ىزدەرىنىڭ قىسقا قايىرىم جاقتارى. سوندا دا باستاعانىن اياقتاماي تىنباسقا دەگەن قاسيەتى وسى مىسالداردان ايقىن كورىنىپ تۇرعان جوق پا. كوپ سوزگە جوق اعامىز ءسوزدى وسىمەن دوعارعانداي ما ەدى, اڭگىمەنىڭ قالىڭ قاۋىمعا ءمالىم سۇيىكتى ماشىعىنا ويىسۋىن وتىندىك. ءۇنسىز قالا المادى. قاراتورى ءجۇزى ءاپ-ساتتە نۇرلانىپ, تۇعىرعا ءمىز قاققىسىز قوناقتاعان قۇسىنا قاراپ قويىپ, ساۋىرىنان سيپاپ ءوتىپ, ىعىمىزعا جىعىلا بەردى. ەندى الدىمىزداعى فەرمەرىمىز باسقا قىرىنان تانىلىپ سالا بەردى. قۇسبەگىلىك ەندى تاڭسىق ەمەس بىردەن اشىعىن ايتقانداي, ساياتشىلىققا جاسىنان جانى قۇمار بولىپ ءوسىپتى. تولاعاي, ورتاۋ, قوتىر قىزىلتاۋ, بۇعىلى-تاعىلى ەتەكتەرىندە ەجەلگى ادىسپەن اڭشىلىق قۇرار كەشەگى قۇسبەگىلەردىڭ كوزىن كورىپ قالىپتى. قانىندا ويناعان سول ءداستۇردى قايتا ورالتىپ, دارىپتەۋ شارۋاشىلىق تۇزەلگەن بەتتە قولعا الىنادى. بىراق قالاي, نەدەن باستاۋ كەرەك. ءۇردىس ۇزىلگەن. ەرتەدەگى ەلەستەي ەشكىم ەسىندە جوق. ەمىس-ەمىس بولماسا ءوزى دە قىر-سىرىنا قانىق ەمەس. ايتەۋىر ءتاۋىرى, الماتى جاقتا ۇمىتىلماعان ەكەن. “سونى ەستىگەننەن-اق بايىز تاۋىپ وتىرا الماي كەگەنگە اتتاندىم. ىزدەگەنىم ابىلحاق تۇرلىباەۆ پەن سارسەبەك داۋلەتبەكوۆ اقساقالدار ەدى. ارقادان ات سابىلتىپ كەلگەندەگى بۇيىمتايىمدى ايتتىم. باستاپقىدا تاڭ قالىستى. سوسىن ءسۇيسىنىس ءبىلدىردى. ايعا جۋىق قاستارىنان قالدىرماي اڭشىلىق قۇس باپتاۋدان باستاپ, قويان, قارساق, تۇلكى, قاسقىرعا دەيىن شۇيلىكتىرۋدى ۇيرەتتى” دەپ ءسوز جالعاستىرعان تىلەكەڭ ويسارى اتتى بۇركىتىنىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ ءوتتى. سويتكەندە مۇنىڭ دا وزىندىك سىرى بار كورىنەدى. قايتارىندا سارسەكەڭ ىرىم رەتىندە سىيعا تارتىپتى. “ەلىنە قۇسبەگىلىك ونەر قايتسىن” دەپ بەرىپتى. ىرىمى قىرىن كەتپەپتى. ەكىجاقتى بايلانىس مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ول قوس تالىمگەرىن اتا جولىمەن اۋىلىنا شاقىرادى. قۇسبەگىلىكتى ۇيرەنۋگە ىنتالى جاستاردى جاندارىنا ۇيىرەدى. بۇل كۇندە قۇسبەگىلەردىڭ جەر-جەردەگى سايىسىندا شەتتىڭ اتاعىن دۇڭكىلدەتۋشىلەردىڭ دەنى الماتىلىق ۇستازدارىنىڭ شاكىرتتەرى سانايدى. سول كەزدە اكەسىنىڭ ەتەگىنە جارماسىپ, ۇيرەنۋشىلەرمەن بىرگە ت ۇلىمشاعى جەلبىرەپ جۇگىرىپ جۇرەتىن كىشكەنە قىز ماقپال ابدىرازاقوۆا بۇگىندە الىسقا ايگىلى قۇسبەگى. سوعان ءىز سالعان, قاستەرلى ءداستۇردىڭ تۇلەۋىنە ۇيىتقى بولعان تىلەۋقابىل اعالارىنىڭ شاپاعاتى ۇلكەن دەپ بىلەدى ءبارى. ەسىمىزدە بۇدان اتتاي ون بەس جىل بۇرىن اقسۋ-ايۋلىدا جۇرت بۇعان دەيىن قىزىقتاپ كورمەگەن ادەتتەگىدەن وزگەشە جۇرەككە ىستىق جارىستىڭ وتكەنى. بۇل قۇسبەگىلەردىڭ حالىقارالىق سايىسى بولاتىن. حالىقارالىق دەسە دەلىنگەندەي, سوناۋ اۆستريا, گەرمانيا, ۆەنگريادان كەلگەن قۇسبەگىلەر دە قىراندارىن جەتىسۋلىق, كەرەكۋلىك, كوكشەتاۋلىق, اقمولالىق, قاراعاندىلىق باسەكەلەستەرىمەن اڭعا قاتار قوسىپ, ساياتشىلىق قۇمارلارىن ابدەن تارقاتقان-دى. سودان سوڭ-اق مۇنداي سايىستار ءار جەردە دۇرىلدەپ سالا بەرگەنى ءمالىم. سونىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى تىلەۋقابىل ەسەنبەكوۆ ەكەنىن ءارى ايتۋلى قۇسبەگىلىگىن بىلگەن شەتەلدىك مەيماندار ءوز ەلدەرىنە شاقىرتۋ جىبەرەدى. “الدىمەن اۆسترياعا جولىم ءتۇستى. مۇندا بۇركىتپەن ساياتشىلىق قۇرۋدى ءتاۋىر كورەتىندەر از بولماي شىقتى. الا بارعان كيىز ءۇيىمدى ءالپى تاۋىنىڭ باۋرايىنا تىگىپ تاستاپ, اڭشىلىققا قوسىلدىم. كيىز ءۇي ءبىر, دالا بۇركىتى ەكى ەستەرىن العان جاڭا دوستارىم كەيىننەن ۇلتتىق مۇرامىز تۋرالى دەرەكتى فيلم ءتۇسىرتىپ, بايىرعى قاستەرلى ءداستۇرىمىزدى بۇكىل ەۋروپاعا ايان ەتتى”, دەدى ءسوز اراسىندا سول ساپاردى ەسكە تۇسىرگەن ول. كەيدە, وكىنىشكە قاراي, جاقسى باستالعان ىستەردىڭ ءجىبى بوساڭسىپ, ءمانى قويىرتپاقتالىپ كەتەتىنى كەزدەسەدى. مۇنىڭ وسىناۋ اڭگىمەگە بايلانىسى بار. راسىندا قازىر قۇسبەگىلىك ونەر ورلەپ تۇرعانداي. قىراندارىن سايلاعان ساياتشىلار اراسىندا سايىستار ءجيى ءوتىپ ءجۇر. الايدا جاساڭدىلىق جاعى باسىم بولىپ بارا جاتىر ما دەپ ويلايسىڭ. توردا تىپىرلاعان قوياندى توبەدەن تومەن قويا بەرگەن بەتتە دايىن تۇرعان بۇركىت ىلە ءىلىپ تۇسەدى. بار قيمىل-ارەكەت وسى عانا. اباي جىرلاعانداي تاستان تۇلكى تابۋ, ساعادان سىمپىڭ قاعىپ ءىز شالۋ, كوكتەن سورعالاپ قۇيىلۋ, جارق-جۇرق ەتىپ ەكەۋدەن-ەكەۋ ايقاسۋ ءسىرا, قايتالاندىرا الماس كورىنىس بولار. دەگەنمەن ءسال دە بولسا سوندايلىققا جۋىستىرۋعا مۇمكىندىك بار شىعار. بۇل تىلەكەڭ كوكەيىندەگى دە وي ەكەن. “شىن قۇسبەگىگە ونداي وڭاي جول جاراسپايدى. سايىس ەرەجەسىن قاتاڭداتۋ, وتكىزىلۋ تارتىمدىلىعىن قىزىقتاندىرۋ جونىندە تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگىنە ۇسىنىس-پىكىرلەرىمدى جىبەرگەنىمە ءبىراز جىل بولدى. سودان بەرى ەشقانداي حابار جوق. رەسمي سايىستار بۇلايشا جالعاسا بەرسە قۇسبەگىلىك ونەردىڭ ءسانىن دە, ءمانىن دە جوعالتىپ الارىمىز انىق” دەگەن الاڭداۋشىلىعىن جەتكىزە كەتكىمىز كەلەدى. فەرمەرلىك ىسكەرلىگى, قۇسبەگىلىككە سۇيىسپەنشىلىگى بايانداعانىمىزداي بولسا, ايتپاقشى, اينالىپ وتپەس تاعى ءبىر ونەرلى قىرى بار ەكەن-اۋ. ءسوز كەزەگى سول جونىندە. ءماديدىڭ ەرى تىلەۋقابىل اعامىز قاسقىر ىشىكتى يىققا ءىلىپ, قىزىل تۇلكى تىماقتى باسقا قوندىرىپ, جالپاق كۇمىس كىسەنى بۋىنىپ شىعار ساتتەردە ءتىپتى كورىكتەنىپ كەتەدى. سوندايدا استىنداعى جازاڭ سارى جورعا, قولىنداعى مازاسىزدانعان قىران تۇلعاسىنا ودان سايىن جاراسادى. جارقىراعان ەرمەن, شەبەر ورىلگەن ومىلدىرىك, جۇگەن, قۇيىسقانمەن بەزەندىرىلگەن جورعا يەسىنىڭ سانىنە سايلىق تانىتقانداي پاڭدانىپ تۇرا قالاتىنىن قايتەرسىز. كوزىنە ۇكىلەنگەن توماعا جابىلعان, اعاشتان ويۋلانعان ورنەكتى بالداعى كوز تارتقان, بالاقباۋىنىڭ ءوزى كوركەم اسەمدەندىرىلگەن بۇركىت تاكاپپارلانا تۇسەدى. جانۋار ەكەش جانۋار دا ادەمىلىكتى جاقتىراتىنىن قاراڭىزشى. بىرەۋ بىلمەس, بىرەۋ بىلەر بۇل ابزەلدەردىڭ ءبارى تىلەكەڭ ءوزىنىڭ قولىنان تۋعان دۇنيەلەر. قولى قالت ەتكەندە قايىستان, بىلعارىدان, تالىس پەن تارامىستان, اعاشتان ساياتشىلىق بۇيىمدارىن جاساۋ جانە سۇيىكتى ماشىعى دەر ەدىك. وسىناۋ ونەر اكەسىنەن قونىپتى. سوعىسقا دەيىنگى كەزدە ەسەنبەك وتاعاسى اينالاسىنا تانىمال قول شەبەرى بولعان. اتتەڭ, مايداننان وڭ قولىنان ايرىلىپ قايتپاعاندا ودان ەرىكسىز قول ۇزبەس تە مە ەدى. سويتسە دە بالاسىنا ۇيرەتىپ كەتكەن. ەندى اۋلەتكە تاراعان. تىلەكەڭنىڭ ۇلدارى اباي مەن اداي دا اتا ونەرىنە بەرىك. تىلەكەڭنىڭ ەسكى جادىگەرلەردى جينايتىن دا عادەتى بار. سولاردىڭ ىشىندە ەڭ قىمباتتىسى, ايگىلى ءماديدىڭ ەر-توقىمى. شەشەسى جاعىنان ناعاشىلىعى بار بابانىڭ ۇرپاقتارى اكەلىپ تاپسىرعان. ول ابدەن ەسكىرىپ, شاشىلىپ قالعان كۇيىندە قولعا تيگەن. كەزىندە قارقارالى قازاقتارىنىڭ ەرى قاز مويىندى قاستى بولۋىنان, قاسىن قايىڭنىڭ بەزىنەن جاسايتىندىعىنان تانىپتى. بىرنەشە اي تىرنەكتەپ جيناپ, قۇراستىرعان ەر قازىر ءۇي تورىندە جارقىراعان قالىپتا ساقتالىپ تۇر. حالقىمىزدا كىسىلىك دەگەن ۇلكەن ۇعىم بار. مىنە, تىلەۋقابىل ەسەنبەكوۆ كىسىلىگى جايلى از-كەم سىر وسىنداي. ايقىن نەسىپباي, قاراعاندى وبلىسى, شەت اۋدانى, تاسباز قىستاعى.
