رەسپۋبليكالىق ءىس-شارالار جوسپارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان ەكونوميكا جانە قارجى جۇيەسىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا داعدارىسقا قارسى سالالىق باعدارلامانى ازىرلەپ, القا وتىرىسىندا ماقۇلدادى. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – الەمدىك قارجىلىق-ەكونوميكالىق داعدارىس زاردابىن جەڭۋ بارىسىندا رەسپۋبليكادا ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق فاكتورلاردىڭ تۇراقتانۋ دارەجەسىن ارتتىرۋ.
باعدارلاما داعدارىس قۇبىلىسىن جەڭۋ ۇدەرىسىنە ورنىقتى دامۋدىڭ قاعيداتتارىن ەندىرۋگە, ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى ۇيلەستىرىلگەن شارالاردى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. سوڭعى جىلدارى كوپ جۇمىس اتقارىلدى. قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى قالىپتاستىرۋ جالعاسۋدا. ەكولوگيالىق كودەكس, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا توزعان جانە “لاس” تەحنولوگيالار مەن جابدىقتاردى اكەلۋگە تىيىم سالاتىن جانە اكەلۋدى شەكتەيتىن ەكولوگيالىق قاۋىپتى تەحنولوگيالاردى, تەحنيكالاردى جانە جابدىقتاردى اكەلۋدى رەتتەۋ ماسەلەسى تۋرالى زاڭ, جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋدى قولداۋ تۋرالى زاڭ قابىلداندى. پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تۇجىرىمداماسى ماقۇلداندى. كيوتو حاتتاماسى راتيفيكاتسيالاندى. 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان مينيسترلىك دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق جوسپارى بەكىتىلدى. ەكولوگيا جانە سۋ ساپاسى, وسى ستراتەگيالىق رەسۋرستى كەشەندىك زەرتتەۋ جانە قورعاۋ ماسەلەلەرىن شەشەتىن ەۋرازيا سۋ ورتالىعى قۇرىلدى. قولداناتىن شارا كەشەنى ەسەبىنەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ەكولوگيالىق جاعداي, تۇتاستاي العاندا, تۇراقتى قالىپتا, ەميسسيالاردى تومەندەتۋگە, ەكولوگيالىق ءتيىمدى تازا تەحنولوگياعا وتۋگە العىشارتتار جاسالعان. الايدا, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىس جاعدايىندا ەكولوگيالىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا جول بەرمەۋ جونىنەن وزىق شارالار قاجەت. ءتيىمدى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا دا, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا دا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇيلەستىرىلگەن قادام بولۋى ءتيىس. الەمدىك ەكونوميكاداعى داعدارىس قۇبىلىستارىنا وراي جاعدايدىڭ وزگەرۋ ەسەبىنەن قۇرىلعان ەكولوگيالىق سالاداعى رەزەرۆتى جانە مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋ كەرەك. مينيسترلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان جاسىل دامۋ” باعدارلاماسىنىڭ جوباسىن ازىرلەدى. مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىنا قازىرگى تاڭدا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان جانە ازىرلەنۋدەگى باعدارلامالار ەنگىزىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا 2008-2010 جىلدارعا ارنالعان قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسى, “2007-2009 جىلدارعا ارنالعان بالقاش-الاكول باسسەينىنىڭ ورنىقتى دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ” باعدارلاماسى, 2010-2012 جىلدارعا ارنالعان بۇرىنعى سەمەي يادرولىق پوليگونى پروبلەمالارىن كەشەندى شەشۋ باعدارلاماسىنىڭ جوباسى, “كاپۋستين يار” جانە “ازعىر” يادرولىق پوليگوندارىنىڭ اسەرىنەن زارداپ شەككەن حالىقتى ساۋىقتىرۋ جانە الەۋمەتتىك كومەك كورسەتۋ جونىندەگى باعدارلامانىڭ جوباسى بار. “2010-2014 جىلدارعا ارنالعان جاسىل دامۋ” باعدارلاماسى قورشاعان ورتا كومپونەنتتەرىنە جانە حالىق دەنساۋلىعىنا انتروپوگەندىك اسەردى تومەندەتۋ, تابيعي ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, قورشاعان ورتانىڭ ساپاسىن باسقارۋ جۇيەسىن دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ سياقتى باعىتتاردان تۇرادى. ءبىرىنشى باعىت بويىنشا اتموسفەرالىق اۋانىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, سۋ رەسۋرستارىنىڭ تاپشىلىعىن تومەندەتۋ, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندە ءىس-شارالار كوزدەلگەن. ەكىنشى باعىت بويىنشا رادياتسيالىق, حيميالىق, بيولوگيالىق لاستانۋعا ۇشىراعان ەكولوگيالىق اپات ايماعىن جانە اۋماعىن وڭالتۋ, شولەيتتەنۋدى جانە جەردىڭ توزۋىن بولدىرماۋ, بيوسانالۋاندىلىقتى ساقتاۋ جونىندە ءىس-شارالار وتكىزىلمەك. ءۇشىنشى باعىت باسقارۋدىڭ زاڭنامالىق تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ جانە ىسكە اسىرۋ, حالىقارالىق قاتىناستاردى دامىتۋ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ ەكولوگيالىق قۇرالدارى, قورشاعان ورتا جانە تابيعي رەسۋرستار مونيتورينگى جۇيەسىن عىلىمي قامتاماسىز ەتۋ جانە دامىتۋ جونىندە ءىس-شارالاردى قامتيدى. باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق اكتيۆتەردى قۇرۋ, تابيعاتتى قورعاۋ ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى كاسىپكەرلىك ورنىن دامىتۋ مىندەتىن اتقاراتىن “جاسىل دامۋ” ءوندىرىس جانە تۇتىنۋ قالدىقتارىن باسقارۋ بويىنشا ۇلتتىق ورتالىعىن قۇرۋ. ورتالىقتىڭ نەگىزگى ماقساتى – قالدىقتاردىڭ بارلىق تۇرلەرىن كادەگە جاراتاتىن تەحنولوگيالىق كەشەندەر مەن ەكولوگيالىق جابدىقتاردى ءوندىرۋ بويىنشا زاۋىتتار قۇرۋ. سونداي-اق, قارجىلاندىرۋ ءتارتىبى وزگەرمەك. قازاقستاندا تۇڭعىش رەت ەكولوگيالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە عانا باعىتتالاتىن اقشالاي پۋل قۇرىلادى. ەكولوگيالىق تولەمدەر مەن ايىپپۇلدار تۇرىندە تۇسكەن قاراجاتتى (جىل سايىن 80 ملرد. تەڭگەگە جۋىق) ۇلتتىق قوردا جيناقتاۋ جوسپارلانىپ وتىر. كەيىن قاراجات نىسانالى ترانسفەرتتەر تۇرىندە “جاسىل دامۋ” ورتالىعىنا جولدانادى, ودان ءارى ەكولوگيالىق جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قارجىلاندىرماق. “جاسىل دامۋ” ورتالىعىن قارجىلاندىرۋ بيۋدجەتتىك قاراجات ەسەبىنەن, سونداي-اق, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ گرانتتارى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەتىندىگى بولجانۋدا. سونىمەن قاتار, جەكە بيزنەسپەن تەڭ قارجىلاندىرۋ سۇلبالارى, كونتسەسسيا قولدانىلادى. بۇۇ جاھاندىق ەكولوگيالىق قورى, بۇۇ دب, يۋنيفەس, دۇنيەجۇزىلىك بانك, ەقدب سياقتى حالىقارالىق دونورلار گرانتتاردى بولۋگە نەمەسە تەڭ قارجىلاندىرۋعا نەگىزدەلگەن حالىقارالىق باعدارلامالار بويىنشا جۇمىس جاسايدى. “جاسىل دامۋ” ورتالىعى ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانا وتىرىپ, ءتۇرلى جوبالاردى تەڭ قارجىلاندىرۋعا قاتىسادى, ول حالىقارالىق دونورلار ءۇشىن ولاردىڭ قىزىعۋشىلىعىن ايتارلىقتاي ۇلعايتا تۇسەدى. قازىرگى تاڭدا بۇۇ تازا تەحنولوگيالار قورى, دۇنيەجۇزىلىك بانك, جاھاندىق ەكولوگيالىق قور, بۇۇ دب سياقتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قاراجاتتارىن تارتۋ جونىندە الدىن-الا كەلىسىمگە قول جەتكىزىلدى. ەلىمىز كليماتتىڭ وزگەرۋى بويىنشا حالىقارالىق ۇدەرىسكە بەلسەندى قاتىسۋدا. 2009 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاقستان كيوتو حاتتاماسىن راتيفيكاتسيالادى. شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ ءXXى پلەنارلىق وتىرىسىندا پرەزيدەنت ن.ءا.نازارباەۆ كيوتو حاتتاماسىنىڭ راتيفيكاتسيالانۋى ەنەرگيالىق ءتيىمدى تەحنولوگيالاردى دامىتۋدا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشاتىندىعىن اتاپ ءوتىپ, قازاقستاندا كۆوتالار ساۋداسى تەتىكتەرىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى. 2012 جىلى كيوتو حاتتاماسىنىڭ اياقتالاتىنى بەلگىلى. قازىرگى تاڭدا بارلىق پىكىرتالاس سودان كەيىنگى كەزەڭدە, اتاپ ايتساق, 2050 جىلعى بولاشاعىمەن 2012-2020 جىلدارعا باعىتتالعان. ءبىرىنشى قوسىمشا ەلدەرىمەن 2020 جىلعا دەيىن پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان بەلگىلى ەرىكتى مىندەتتەمەلەردىڭ قابىلدانۋى جوبالانۋدا. ەۋرووداق 1990 جىلدان 2020 جىلعا دەيىن 20-30 %, جاپونيا 2005 جىلدان 15%, كانادا 2006 جىلدان 20%, 1990 جىلدان رەسەي فەدەراتسياسى 10-15 %, ۋكراينا 20 %, اقش-تىڭ مۇمكىن مىندەتتەمەلەرىنىڭ ساراپتامالىق باعاسى بويىنشا 2005 جىلدان 14-18% پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋدى جوبالاۋدا. سونىمەن قاتار, ەۋرووداق 2050 جىلعا شىعارىندىلاردى 80% تومەندەتۋ تۋرالى نيەتىن ءبىلدىردى. 2009 جىلعى 4 قاراشادا بارسەلونا قالاسىندا قازاقستان بازالىق 1992 جىلدان پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 2020 جىلعا دەيىن 15% جانە 2050 جىلعا 25% تومەندەتەتىنىن باياندادى. ەلدى يندۋستريالاندىرۋ, “ستراتەگيا-2020” جوسپارى جانە 2020 جىلعا دەيىنگى سالالىق دامۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوڭعى تاپسىرماسى ەسەبىمەن قازاقستانداعى پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارى 275,1 ملن. توننانى قۇرايتىندىعى, ياعني, بۇل 1992 بازالىق جىلمەن سالىستىرعاندا 2020 جىلى 85 % نەمەسە 15 % تومەندەۋدى, ال, 2050 جىلى 242,7 ملن. توننا سو2 نەمەسە 25 %-عا تومەندەۋدى كورسەتەدى. بۇۇ باس حاتشىسى پان گي مۋننىڭ شاقىرۋى بويىنشا قازاقستاندىق دەلەگاتسيا جۇزدەن استام مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىم جانە ۇلتتىق ۆەدومستۆولار جەتەكشىلەرى قاتىسقان كليماتتىڭ وزگەرۋ پروبلەمالارى بويىنشا جوعارى دەڭگەيدەگى سامميت جۇمىسىنا قاتىستى. قازاقستان دامىعان مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ تەحنولوگيالىق رەسۋرستارىمەن دامۋشى ەلدەر بەيىمدەلۋىنىڭ ۇلتتىق ستراتەگيالارىن ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى قاتىسا الاتىندىعى جانە قاتىسۋى مىندەتتى كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بەيىمدەلۋدىڭ بىرىڭعاي حالىقارالىق ستراتەگياسىن قۇرۋ باستاماشىلىعىن ءبىلدىردى. ەلباسى قازاقستاننىڭ تومەن كومىرتەكتى ەكونوميكانى قۇرۋى ءۇشىن تازا تەحنولوگيالار نەگىزىندە جەدەل يندۋستريالاندىرۋ جۇرگىزۋ قاجەتتىگىن اتاپ ايتتى. قازاقستان “جاسىل دامۋ” جولىنا تۇرۋى ءتيىس, ياعني, قورشاعان ورتا تۇتاستىعىن ساقتاي وتىرىپ, ەكونوميكالىق وسۋگە قول جەتكىزۋى قاجەت, كيوتو حاتتاماسى تەتىكتەرىن ىسكە اسىرۋدان تۇسكەن قاراجات تەك ەكولوگيالىق جوبالارعا جۇمسالۋى كەرەك. كيوتو حاتتاماسى تەتىكتەرىنىڭ ءبىرى – كيوتو حاتتاماسىنىڭ ب قوسىمشاسىنا ەنگەن ەلدەرگە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن ساۋدالاۋ. ونىڭ ءمانى ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداعان جانە ارتىق كۆوتالارى بار مەملەكەتتەر قىسقارتۋلار قاجەت باسقا ەلدەرگە ءوز قىسقارتۋلارىن ساتا الاتىندىعىندا. سوڭعى كەزدەرى اتالعان تەتىك اياسىندا جاسىل ينۆەستيتسيا سۇلباسى ۇلكەن بەدەلگە يە بولۋدا. اتالعان سۇلبا بويىنشا شىعارىندىلاردىڭ جوبالاردى ورىنداۋدا ەمەس, ەكونوميكالىق داعدارىس ناتيجەسىندە پايدا بولعان تومەندەتۋلەرى بار تاراپتار (رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, شىعىس ەۋروپا ەلدەرى) بۇل قىسقارتۋلاردى ىسكە اسىرا الادى جانە تۇسكەن ينۆەستيتسيالار ەكولوگيالىق جوبالارعا – پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋ جونىندەگى جوبالارعا باسىمدىقپەن باعىتتالۋى ءتيىس. حالىقارالىق ساۋدادان باسقا, ساۋدانىڭ ۇلتتىق جۇيەسى دە بار. پارنيكتىك گازدارعا تۇگەندەۋ جۇرگىزىلگەننەن كەيىن بارلىق كاسىپورىندار پارنيكتىك گازدارعا ليميتتەر الادى. بازالىق جىل 2008 جىل بولادى. ەگەر كاسىپورىن سىناقتىق كەزەڭنىڭ سوڭىندا ءليميتتى ارتتىرىپ جىبەرسە, وعان ايىپپۇلدىق سانكتسيالار قولدانىلادى. ەۋرووداقتا ءبىر توننا سو2 100 ەۋروعا تەڭ. ايىپپۇل سالدىرماۋ ماقساتىندا كاسىپورىن قاجەتتى پارنيكتىك گاز كولەمىن ساتىپ الۋعا بولاتىن رىنوكقا جۇگىنەدى. وندا باعا قۇبىلمالى جانە ەۋرووداقتا ءبىر توننا سو2 30 ەۋروعا كوتەرىلگەن. تومەن كومىرتەكتى تەحنولوگيانى ەندىرگەن جانە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنىڭ تومەندەۋىنە قول جەتكىزگەن كاسىپورىن قىسقارتۋلاردىڭ ارتىعىن ساتا الادى. قازاقستاندا ەۋروپالىق تاۋار بيرجاسىنا بەيىمدەلگەن تاۋار بيرجاسىندا پارنيكتىك گازدار ساۋداسى بولجانۋدا. قازاقستاندىق كاسىپورىنداردىڭ ۋاقىت وتە كەلە نارىقتىق باعا قۇراتىن حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعاتىنىنا سەنىم مول. بىلتىرعى جىلى سوڭعى تۇتىنۋشى ءۇشىن 1 توننا سو2 15 ەۋروعا تەڭ بولدى. قازاقستان كيوتو حاتتاماسى ماقساتتارى ءۇشىن 1-قوسىمشانىڭ تارابى, ياعني, بىزدە بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرۋ تەتىگى داميتىن بولادى. قازاقستاندىق كاسىپورىن بۇۇ نەگىزدەمەلىك كونۆەنتسياسىنىڭ 1-قوسىمشاسىنا كىرگەن ەلدىڭ ينۆەستورلارىن تارتا الادى. ەكى تاراپ تەڭ قارجىلاندىرۋ پرينتسيپىندە پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن تومەندەتۋ بويىنشا جوبالاردى جۇزەگە اسىرادى جانە پايدا بولعان شىعارىندىلار قىسقارۋىنىڭ بىرلىگىن (شقب) سالىنعان قارجىعا ساي ءوزارا تەڭ بولەدى. وسىدان كەيىن قازاقستاندىق قاسىپورىن وسى شقب-نى كومىرتەگى رىنوگىندا ساتا الادى. دۇنيە جۇزىندە كيوتو حاتتاماسىنىڭ تەتىكتەرى بويىنشا كوپتەگەن كاسىپورىندار جۇمىس جاسايدى. كيوتو حاتتاماسى تەتىكتەرىنىڭ ارەكەت ەتۋى مەرزىمىندە, بۇل نەبارى 5 جىل, دۇنيە جۇزىندە 1800-دەن استام جوبا ىسكە اسىرىلىپ, 1,670 ملرد. توننادان استام سو2-ەكۆيۆالەنتى تومەندەدى. بيىلعى جىلى جۇزەگە اسىرىلۋعا دايىن كيوتو حاتتاماسىنىڭ تەتىكتەرى بويىنشا ونداعان جوبالار تىركەۋدەن ءوتتى. اتالعان جوبالار بويىنشا قاجەتتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە جانە تاياۋ ۋاقىتتا وسى جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلعاندىعى جايلى ەستيتىن بولامىز دەپ ۇمىتتەنەمىز. قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى كورسەتىلگەن باسىم باعىتتاردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار داعدارىس قۇبىلىستارىن جەڭۋ پروتسەسىندە قورشاعان ورتا ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە قوعامنىڭ ەكولوگيالىق ورنىقتى دامۋىنا قولايلى دەڭگەيدى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەيفوللا شايىنعازى.
