ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ: "مەنى تۇلعالار ءوسىردى"

جەتى جارىم ساعاتتىق بەينەتاسپالاردى تاياۋدا قايتا قاراپ, راحات سەزىمىنە بولەندىم. سۋرەتكەردى جاڭاشا, وزگە قىرىنان تانىعانداي بولدىم. ابىز اعامىزدىڭ اۋزىنان شىققان جاۋھار لەبىزدى سىر ساندىقتا ساقتاي بەرمەي, ەكشەپ, ىقشامداپ, جەلىسىن دە بۇزباي, قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە ۇسىنعاندى ءجون كوردىم. مۇنىڭ ادەبيەتىمىز ءۇشىن دە, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە پايدالى بولاتىندىعىندا كۇمان جوق. بىلايعى اڭگىمەنى ءابدىجامىل اعامىزدىڭ ءوزى باياندايدى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ. بۇگىنگىدەي كينو, بەينەتەحنيكانىڭ جوقتىعىنان ءارى قۇنتسىزدىعىمىزدىڭ كەسىرىنەن كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ سەكىلدى ۇلىلارىمىزدىڭ نە ءبىر اسىل سوزدەرى جازىلىپ الىنباي قالدى. سول كەمشىلىكتىڭ ورنىن تولتىرايىن, ەلىمىزدىڭ كوزى ءتىرى قايراتكەرلەرىن سويلەتەيىن, ەستەلىكتەرىن, تولعانىستارىن جازىپ الىپ كەيىنگىگە ساقتايىن دەگەن ماقساتپەن رەكتور بولىپ تۇرعاندا ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە تەلەستۋديا اشقان ەدىم. سول ستۋديادا – ادەبيەتىمىزدىڭ كلاسسيگى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆتى عانا جازىپ الىپپىن. مەن ۋنيۆەرسيتەتتەن كەتكەن سوڭ, اتتەڭ, وسى ءبىر پايدالى ءىس جالعاسپاي قالدى. ابەڭ 2003 جىلدىڭ 25-29 شىلدەسى ارالىعىندا بەس كۇن بويى ۋنيۆەرسيتەت ستۋدياسىنا كەلىپ جەتى جارىم ساعاتتىق بايتاق اڭگىمە ايتىپ بەرگەن ەدى. قاسىنا اقسەلەۋ سەيدىمبەكتى وتىرعىزىپ قويىپ ەدىم. ءابدىجامىل اعامىز اۋىزەكى سوزگە ساراڭ, كىرپياز, كەز كەلگەن جەردە سويلەي بەرمەيتىن, اركىمگە اشىلا قويمايتىن توماعا-تۇيىق, تۇڭعيىق اسپانداي تەرەڭ كىسى عوي. قۇدانىڭ قۇدىرەتى, سول جولى اعىنان جارىلىپ, شەشىلىپ سويلەدى. جەتى جارىم ساعاتتىق بەينەتاسپالاردى تاياۋدا قايتا قاراپ, راحات سەزىمىنە بولەندىم. سۋرەتكەردى جاڭاشا, وزگە قىرىنان تانىعانداي بولدىم. ابىز اعامىزدىڭ اۋزىنان شىققان جاۋھار لەبىزدى سىر ساندىقتا ساقتاي بەرمەي, ەكشەپ, ىقشامداپ, جەلىسىن دە بۇزباي, قاز-قالپىندا قاعازعا ءتۇسىرىپ, كوپشىلىككە ۇسىنعاندى ءجون كوردىم. مۇنىڭ ادەبيەتىمىز ءۇشىن دە, ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ مۇراسىن زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن دە پايدالى بولاتىندىعىندا كۇمان جوق. بىلايعى اڭگىمەنى ءابدىجامىل اعامىزدىڭ ءوزى باياندايدى. 1 – مەن ءوزىم اۋىزەكى, شاپپا-شاپ سوزگە جوقپىن, تەلەديداردا قىسىلاسىڭ, اۋزىڭا دۇرىس ءسوز تۇسپەيدى. ال مىنا تىزەلەسىپ وتىرىپ اڭگىمە شەرتۋدىڭ ءجونى بولەك. ىڭعايى كەلگەن سياقتى. اۋەلى بۇل ءشىر­كىن­دى باستاۋ قيىن, ارعى جاعى كوزىن اشساڭ, بۇرقىلداپ شىعا بەرەتىن ەستەلىك بۇلاعى سەكىلدى. مەنىڭ ءومىرىم جازىلعان حاتتاي, ارتىما بۇرىلىپ قاراسام بولدى, كوز الدىما سايراپ شىعا كەلەدى. ءبىزدىڭ رۋ جاقايىم, ودان بايدىبەك, ودان بايىمبەت شىعادى. بايدىبەك با­تىرلاۋ, ءبىر تايپا ەلدىڭ باسشىسى, كوسەم بول­عان كىسى. ابىلقايىرمەن بىردە ءتىل تابىسىپ, بىردە ءتىل تابىسا الماي, الشايىسىپ جۇرەتىن وركوكىرەك, ءوزىمشىل جان بولىپتى. ورىس وفيتسەرىنىڭ جازۋىندا 1745 جىلى قايتىس بولدى دەلىنگەن. باتىردى جەرلەۋگە نۇرالىحان جانە ەسەت باتىر كەلىپتى. بايىمبەتتەن ءبىز تارايمىز, ءىنىسى كە­لىمبەتتەن قىرىمبەك كوشەرباەۆتار تارايدى. جە­تىنشى اتامىز تايقوجا باتىر. تايقوجا اتا­مىز قۇبا قالماقپەن ءبىراز شايقاسىپ, قولى باسىم ءتۇسىپ, جەڭىسپەن ورالادى ەكەن. و زاماندا قالماق تا, قازاق تا كوش­پەلى, ءبىر سوعىستا اتامىزدىڭ سانىنا ساداق جەبەسى تيەدى. “جاۋ مارقايىپ كەتەدى”, – دەپ جاراسىن جاسىرىپ, وق تيگەن سانىن قانجىعاعا قايىرىپ بايلاپ, شايقاسا بەرسە كەرەك. ءسويتىپ, جاراسى اسقىنىپ كەتەدى. اعاسى قىدىرباي دەرەۋ سىنىقشى ال­ىپ كەلىپ كورسەتەدى. سىنىقشى: “اياقتى كە­سۋ كەرەك, ايتپەسە ولەدى. ول ءۇشىن ءتورت جەر­گە ءتورت قازىق قاعىپ, اياق-قولىن باي­لاپ, ەكى جىگىت كەۋدەسىنەن باسىپ وتىرسىن”, – دەيدى. وتكىر پىشاق, تۇزدى سۋ, تۇيەنىڭ شۋداسىن الدىرىپ, ەم-دوم جاساۋعا كادىمگىدەي دايىندالادى. سوندا تايقوجا: “كوزىم تىرىدە كەۋدەمە ەشكىمدى مىنگىز­بەي­مىن, شىدايمىن, ءتوزىمىم جەتەدى!” – دەپ دەس بەرمەي, اياق-قولىن كەرگىزبەي, تا­قياسىن تىستەپ, اقىرىنا دەيىن شىداپ جات­­سا كەرەك. سىنىقشى وق تيگەن اياعىن كە­­سىپ, بايلاپ, سىرتقا شىعادى. جىگىتتەر با­تىردىڭ قارىسىپ قالعان جاعىن قى­لىشتىڭ ۇشىمەن اشسا – تىستەلگەن تا­قيا قىرقىلىپ قالىپتى. سودان الگى اتامىز اقساقبورى اتانعان. بۇل كىسىنىڭ مىنەزىن “قان مەن تەر” رومانىنداعى ەلاماننىڭ ءبازبىر تۇستارىنا قيىستىرىپ كەلتىردىم. مىنا قىزىقتى قاراڭىز. قىدىرباي اتامىزدىڭ كەسكىن-كەلبەتىن الىپ “سوڭعى پارىزعا” كىرگىزدىم. قىدىرباي بي بىردە ءشول ىشىندە اۋىلىنا قايتىپ كەلە جاتسا, الدىنان تەپسەڭ كوگى بار ويدىم-ويدىم قاق شىعادى. سايعا قىرىق شاتىر تىگىلگەن, قىرىق نوكەر قىرىق قىزىل ناردى شوگەرىپ تاستاعان. كەرۋەننىڭ يەسى سول كەزدەگى ايتقانى ءجۇرىپ تۇرعان, ەلدەن سالىق جيناپ ورالعان مامبەت پراۆيتەل ەكەن. ەسىك اۋزىنداعى نوكەردى سەرپىپ تاستاپ اتامىز پراۆيتەلدىڭ ۇستىنە كىرىپ كەلەدى. – اسسالاۋماعالەيكۇم, – دەپ ەكى قو­لىن ۇسىنسا, تاكاپپار پراۆيتەل قولىن بەرۋگە ەرىنىپ وڭ اياعىن ۇسىنىپتى دەيدى. نامىسقا شىداي الماعان بي الگى اياقتى قامشىمەن تارتىپ جىبەرىپتى. پراۆيتەل قاھارعا مىنەدى. سول جەردە قىدىربايدى ۇستاتىپ, دۇرە سالادى. ءدۇ­رەنىڭ اۋىرلىعى سونشا – بي: “اي, مىنا جازادان ولەتىن شىعارمىن, ءىنىم اق­ساق­بو­رىگە ءبىر تالاتارمىن سەنى دەپ”, – كەيىگەن ەكەن. كوپ ۇزاماي كوز جۇمادى. شىندىعىندا ءبىراز ۋاقىت وتكەن سوڭ اۋى­لىنىڭ تۇسىنان ءوتىپ بارا جاتقان ءمام­بەتتى اقساقبورى جەكپە-جەككە شا­قى­رادى. اقساقبورىنىڭ كۇشى باسىم بوپ, ءمام­بەتتى ساۋىرعا سىپىرىپ بارا جات­قاندا, الگى پراۆيتەل ساۋعا سۇرايدى. جەك­پە-جەك سوڭىنان ەكەۋى بيگە جۇگىنەدى. بي: ء“بىرى – باتىر, ءبىرى – پراۆيتەل, تاتۋ­لاس­تىرايىق” – دەيدى. مامبەت پراۆيتەلگە ايىپ سالادى, قىدىربايدىڭ قىزىن ءمام­بەتكە ايتتىرىپ بەرۋگە كەسىم شىعا­رادى. التىنشى اتامىز قالدان جۋاس, قوي اۋزىنان ءشوپ الماس مومىن كىسى بولىپتى. دەگەنمەن, ءوز ءجونىن اقىلىنا باعىندىرىپ وتىرادى ەكەن. بەسىنشى اتامىز ارعىنباي زامانىندا بي بولعان, ءسوز بىلەتىن, وت اۋىزدى كىسى دەسەدى. بىردە جول ءجۇرىپ كەلە جاتقان ارعىنباي اۋىل شەتىندەگى ۇيگە كەلىپ تۇسەدى. ءۇي يەسى داستارقان جايىپ: “ارەكە, الدىڭىزعا جىبەك داستارقان جاي­دىق, زەرەن قويدىق, سول زەرەندەگى اسقا ات قويىپ ءىشىڭىز”, – دەپتى. ىدىستاعىسى بوزا بول­سا كەرەك. سوندا ارعىنباي تۇرىپ: “مى­ناۋ مويتاپ دەگەن اس ەكەن, ءىشىپ ال دا وي تاپ دەگەن اس ەكەن, اقىلدى ىشسە – دا­نا بولاتىن اس ەكەن, اقىماق ىشسە – ديۋانا بولاتىن اس ەكەن”, –- دەپ سۋسىندى ەرنىنە تيگىزىپ, قايتارىپ بەرىپتى دەسەدى. ارعىنبايدىڭ باسىندا قۇلپىتاس بار, ونى بالاسى سىلانباي كىرەشىلەرگە ىلەسىپ ورىنبورعا بارعان كەزىندە اكەلىپ ورنات­قان. سىلانبايدان – نۇرپەيىس, نۇر­پە­يىستەن – كارىم, كارىمنەن – ءوزىم. نۇرپەيىس 1878 جىلى دۇنيەدەن ءوتتى. سى­لانباي وتە باي بولعان. ورىنبورعا كىرە سالعان. تاعى ءبىر وقيعا ەسىمە تۇسەدى. ارعىن­باي­دىڭ كىشى ايەلى جاس, ەمىزۋلى بالاسى بار ەكەن. كەنەتتەن قول ويناتقان بيقۇت قالماق ءتيىپتى. جاۋ جاعادان العان كەزدە, الگى جاس كەلىنشەك دەرەۋ ەسىن جيىپ, با­لاسىن ءبىر كەمپىرگە ۇستاتا سالىپ, بەلىن بۋىپ, بۇرىمىن توبەسىنە ءتۇيىپ, جيدە قا­دانى قولىنا الىپ, ايەل باسىمەن سوعىسقا كىرىسىپ كەتەدى. قالماقتاردى تىقسىرا جونەلەدى. ات ۇستىندە ەرلەرشە شايقاسىپ دەس بەرمەيدى. ءبىر مەزەتتە ومىراۋى اشىلىپ كەتىپ, ايەل ەكەنى سەزىلىپ قا­لىپتى. ەكى قالماق كەۋدەسىنە قوسىلا ناي­زا سالىپ, سول ۇرىستا انامىزدى ولتىرگەن ەكەن. ءالى ەسىمدە, سىلانباي اتامىز قىزىل جۇزگەننەن مۇرىندىق جاساپ وتىراتىن. ماڭايىنا جۋىقتاعان جىگىت-جەلەڭگە: “سەندەر عوي جاسپىن, مىقتىمىن دەي­سىڭ­دەر, كەۋدەلەرىڭە نان پىسەدى, شى­عىڭدار, بەلدەسەيىك”, – دەپ تۇرەگەلەتىن. جىگىت-جەلەڭ ۇلكەن كىسىنىڭ قاھارىنان قاي­مى­عىپ, بەتتەمەيتىن. ءالى ەسىمدە: “كەمە قال­عان – كەمە بار... ءبىر كومەندانت كەل­تىرەر”, – دەپ ىڭىلداپ ءان سالىپ وتى­راتىن جارىقتىق. استە ورىنبوردان كىرە تارتىپ, ورىستارمەن بەتتەسكەن كەزەڭىن ەسكە العانى بولار, ءسىرا. جىرا سالىپ, قار سۋىن توقتاتىپ, تارى ەككەن جاعدايى دا بار. الگى جەردى وسى كۇنگە دەيىن “سىلانباي قازعان” دەسەدى. ءالىم, شەكتى – جاۋىنگەر, ونەرلى حالىق. كوتىباردىڭ اكەسى – باتەن, ال بالاسى – ەسەت باتىر. كوتىبار شالقاردان تەرىستىكتە 74 شاقىرىم جەردە جاتىر. ەسەت باتىردىڭ بەس ۇلى بولعان, كىشى ۇلى ءداۋ – كەمتار, قۇنىس بولىپتى. باتىر الگى ۇلىنا تىلەۋدىڭ ءانشى, اقىن, سۇلۋ قىزىن ايتتىرىپ الىپ بەرمەك بولادى. ءوزىنىڭ كىندىگىنەن شىققان ءبىر قىزى بار ەكەن. ۇزاتامىن دەگەنشە الگى قىزى ەكىقابات بولىپ قالادى. تىلەۋدىڭ قىزى – ەسىمى تارازى, كەلىن بولىپ تۇسكەندە ەكىقابات ەكەن. ىشتە كەلگەن بالانى باتىر بىردە ء“تايت” دەپ قاعىپ جىبەرگەندە, كەلىنى اۋىز جيعانشا بولماي: ءاي, اتا, سەن دە كارىپ, مەن دە كارىپ, سەن-داعى تۇرعان جوقسىڭ تەكتەن جارىپ, بۇل ۇيگە كەلگەن دە ەكەۋ, كەتكەن دە ەكەۋ, كەتىپتى ۇلكەن ۇيگە قىدىر دارىپ, – دەپ ايتىپ سالىپتى. ولە-ولگەنشە كەلىنىن سىيلاپ ءوتىپتى, وسەكشىلەرگە بەت قاراتپاپتى. كوشى-قون كەزىندە ەسەت باتىر كەلىنىنە بۇرىلىپ, ءوزىنىڭ بالاسى كەمتار ءداۋدى نۇسقاپ, ولەڭ شىعارشى دەپتى. تارازى سوندا مۇدىرمەپتى: قۇيرىعى كەلتە كەلەر تورى تايدىڭ, سىقپىتىن كورمەيمىسىڭ ءبىزدىڭ بايدىڭ. قۇدايىم جاقسى بولسا الار ەدى, عۇمىرى ۇزاق بولار وسىندايدىڭ! سوندا ەسەت باتىر: “مىنا كەلىن جا­مان بالاما كەلگەن جوق, ارۋاعىمدى سىي­لاپ كەلگەن ەكەن عوي”, - دەپتى. سول تارازى – جازۋشى تاھاۋي احتانوۆتىڭ اپالارى. باتاقتىڭ سارىسى دەگەن بولعان. احمەت جۇبانوۆتىڭ “زامانا بۇلبۇلدارى” ك­ى­تا­بىندا باتاقتىڭ سارىسى تۋرالى ءبىر تاراۋ بار. ءوزى باتىر, ءوزى ءانشى, ورىستار اتىپ ءول­تىرگەن. اندەرى شىرقاۋ, اسقاق, بيىك رە­گيستردە. جاستايىنان شىمانمەن ۇستاسىپ ءۇش رەت تۇرمەدە وتىرىپ شىعادى. سوڭعى رەت تۇرمەدەن شىعىپ ەلگە كەلە جاتىپ: باسىنا شىقتىم شاۋىپ ايىرىقتىڭ, داۋىسىمنان قۇيقىلجىعان ايىرى­لىپ­پىن, ون ەكى اي قىز كورمەگەن سورلى باسىم, قاتىنعا تەزەك تەرگەن قايىرىلىپپىن, – دەگەن سوزدەرى ءالى كۇنگە ەل اۋزىندا. بالاسى مەن باتاقتىڭ اتىم سارى, كەۋدەسى ءارى-ءسارى ەلدىڭ ءبارى. ون ەكى اي قاراڭعى ۇيدە جاتقانىمدا قارا شاي ءبىر قايناتىم بولدى ءدارى. بالاسى مەن باتاقتىڭ ۇزىن مۇرىن, قاراڭعى ءۇي كورگەنىم جوق بۇدان بۇرىن. ات ءمىنىپ, الا شاپان كيىپ الىپ, ساندىككە شىعۋشى ەدىك كەشكىقۇرىم, – دەگەن ولەڭى ەسىمدە قالىپتى. “قىز قوسقان”, “تارلان”, “اتتىڭ سىنى” دەگەن ءان­دەرى ءالى كۇنگە حالىقتىڭ اۋزىندا. بۇ­لار­دىڭ ماعان تىكەلەي قاتىسى بول­ما­عانىمەن, ءوزىم سول سارى اقىننىڭ تۇقىمىمىن. ءوزىم تۋعان 1924 جىلىمدى ءبىل­گە­نىم­مەن, ايى-كۇنىن بىلمەيمىن. سوعىستىڭ الدىندا اكەمنەن: “قاي كۇنى تۋدىم؟” – دەپ سۇراعان ەدىم, “ونى قايتەسىڭ؟” – دەدى. “كومسومولعا وتەيىن دەپ ەدىم”. “يت ءبىلىپ پە. تەڭىز جاعاسىنا قار جاۋدى. كەشكىسىن اۋىلدىڭ سيىرىنا قاسقىر ءتيدى. قاسقىر قارنىن جارعان قارا وگىزدىڭ ەتىنەن شەشەڭە قالجا جاساپ بەردىك. ويىمشا, شامامەن قاراشا بولۋى مۇمكىن”, – دەگەن ەدى جارىقتىق. نۇرپەيىس ەكى سايلاۋدا بولىس بولعان, ەكىنشى سايلاۋدىڭ ورتاسىندا مەشىت ۇستاعان. يمامى بۇحارادان ءبىتىرىپ كەلگەن ۇمبەت اقىن. بەلاران دەگەن الاسا تاۋ بار. قاتپار-قاتپار تاس, القا بەل ۇزىن, ءبىر تۇم­سىعىن تەڭىزگە سۇعىپ جاتادى. سول جەردەگى اۋىلدا وقىدىم. بىزدە ارقا­دا­عىداي اشتىق بولعان جوق, تەڭىز جاعالاپ بالىق اۋلاعاننىڭ وزەگى تالمايدى ەكەن. ءزات دەگەننىڭ ءۇيىن جالداپ وقىدىق. كەيدە ايەلى شىعىپ: “بۇگىن ساباق بول­ماي­دى. قوجايىن اۋىرىپ قالدى”, – دەيتىن. ول كۇنى قۋانىپ ۇيگە قايتامىز. اقەركە ەسىمدى سۇلۋ اپايىمىز ساباق بەردى. نۇر­پە­يىس ەرتە 53 جاسىندا قايتىس بولدى. قاڭ­تاردا اجەم باقيلىققا اتتاندى. مەن دە شەشەمدى مويىنداعان جوقپىن. نۇر­پە­يىس­تىڭ كەنجەسى بولىپ ءوستىم. سول جىلى ءوزىم جالاڭاياق بولعان سوڭ مەكتەپكە بار­ما­دىم. كەلەسى جىلى 2-ءشى سىنىپتان وقىدىم. 3-ءشى سىنىپتى قۇلاندىدا, 4-ءشى سىنىپتى كوكارالدا ءبىتىردىم. مەنىڭ وقۋىم يت تىستەگەن تەرىدەي بولدى. 5-ءشى سىنىپتان باستاپ دۇرىستاپ وقىدىم. 6-شى سىنىپتا ينتەرناتتا جاتتىم. ءار مەكتەپتە اۋىسىپ جۇرگەندىكتەن ساۋاتىم شامالى بولدى. ءالى كۇنگە دەيىن جازعان سويلە­مىم­نەن كوپ قاتە جىبەرەمىن. 10-شى سىنىپتى وقىپ ءجۇرىپ پوۆەست جازعالى بەل بۋدىم. اسكەردەن قايتا ورال­سام – باياعى جازعاندارىمنىڭ ءبارى جوق. قاتەسى كوپ ەدى, جوعالعانى جاقسى بولدى. ءبىراز جاسادىم. ەش ۋاقىتتا بۇل جاسقا كەلەمىن دەپ ويلاماپپىن. تاركىلەۋ بولىپ جاتقان ۋاقىت ەسىمدە. سول كەزدەگى كوپ ءنار­سە كوز الدىمدا. اشارشىلىقتى كور­دىم: ءوم­ىرگە وكپەم جوق. قايعى-قاسىرەتى, قۋا­­نىش-قىزىعى دا كوپ بولدى. اشتىقتا ەسەك­تىڭ ەتىن جەگەندەر بولىپتى. مەكتەپتە وق­ىپ جۇرگەنىمدە كۇندە ماعان سۇتكە سا­لىپ, ءبىر كەسە سوك بەرەتىن. اكەمنىڭ ەكى ايە­لى بولدى. كەشقۇرىم تۋىستار ءبىزدىڭ ۇيگە جينالادى. كوشەلى اتامىز كىرىپ كە­لىپ, ەكى كەلىنى تازالاپ وتىرعان شيكى قاز­دىڭ باسىن الىپ, تۇمسىعىنان ۇستاپ, اۋزى­نا سالىپ, ۇزاق تالماپ شاينايتىنى ەسىمدە قالىپتى. بۇل اشتىقتىڭ تىرشىلىگى ەدى. 1943 جىلى مارتتا لەيتەنانت بولدىم. اۋەلى ۇشقىشتار كۋرسىن وقىتتى. كۋرس ماعان قيىن بولدى. اۋەگە كوتەرىلگەن كەزدە كوپ قۇساتىن ەدىم. ۇشاقتى قوندىرۋ دا ماعان قيىنعا سوعاتىن. 2 ادەبيەتتىڭ جولى مەن ءۇشىن ءساتتى جول بولدى. ءبارى الاقانىنا سالدى, بالاداي الديلەدى. ادەبيەتتى جاستايىمنان جاقسى كورىپ ءوستىم. مۇعاليما اقەركە اپايى­مىز­دىڭ ءوزى شالا ساۋاتتى ەدى. ءوزىم ساۋاتسىز بولسام دا, كەيىننەن اپايدىڭ بىرەۋگە جازعان حاتىن وقىعاندا كوز جەتكىزدىم. قاتەسى كوپ ەكەن. ءتىل سىندىرتقان سول كىسىگە ءومىر بويى قارىزدارمىن. العاشقىدا قولىما تۇسكەن كەز كەلگەن كىتاپتى وقىدىم. تاڭداۋ, تالعاۋ جوق. تاس­قا باسىلعاننىڭ ءبارىن وقىدىم. ەڭ قاتتى اسەر ەتكەن كىتاپ س.مۇقانوۆتىڭ “جۇمباق جالاۋى” ەدى. ەسىمدە قالعانى: “مىنا جازۋشى ءار كەيىپكەرىمەن بىرگە ءجۇ­رىپ جازا ما ەكەن؟” – دەپ ويلايتىن ەدىم. سانا شو­لاق-تىن. 10-شى سىنىپتا “بالۋان شو­لاق” پوۆەسىن وقىدىم. مەن 16 جا­سىم­دا الگى كىتاپتان العان اسەرىمدى وزەك ەتىپ “بالۋان شولاقتى” جازدىم. “سوتس. قازاق­ستان” گازەتىنە جازعان س.مۇقا­نوۆتىڭ وقىر­­مان­دارىنا جاۋابى كوپ ساباق بولىپ, كو­زىمدى اشتى. جازۋدىڭ قيىندىعىن ەرتە ءتۇسىندىم. “قان مەن تەردى” جازعاندا ءتا­ڭىر­بەر­گەنگە ءوزىمنىڭ اكەمنىڭ ءىنىسى ءناجىم كو­كەم­نىڭ بويىنداعى بار قاسيەتىن, بولمىسىن بەرۋگە تىرىستىم. سۇيەۋدى ءسۇ­يەۋ­باي دەيتىن كىسىنىڭ بولمىسىنان الدىم. ەشتەڭە قوسقانىم جوق. كوشىرە سالدىم. شالقارعا كەلگەندە شەشەم مەنى كو­شەدە جەتەكتەپ كەلە جاتتى. كەنەت كىلت توقتادى. ەسىمىزدى جيساق, ءبىر بايدىڭ ءۇيى­نىڭ ىق تۇسىنان ءجۇرىپپىز. باي ۇيىندە ءپى­سىرىپ جاتقان ناننىڭ ءيىسى ءبىزدى ەسىمىزدەن تاندىرعان ەكەن. سوعىستان كەيىن وقۋشى داپتەرىنە 12 بەت ەتىپ “كۋرليانديا” دەگەن رومان جاز­دىم. داپتەرگە قارا قالاممەن جازدىم. پوەز­بەن الماتىعا كەلدىم. كۇتۋ زالىندا جاتتىم. اقشام بولسا دا قوناق ءۇي دەگەندى بىلمەيمىن. كوشەگە شىعىپ ۇشىراسقان ادامنان: “مۇقانوۆ قايدا, اۋەزوۆ قايدا, مۇسىرەپوۆ قايدا؟”, – دەپ ۇشەۋىن كەزەك-كەزەك سۇرايمىن, ەشكىم بىلمەيدى. ءۇشىنشى كۇن دەگەندە ءبىر كىسى: “سەن بۇلاي ءجۇرىپ تاپپايسىڭ, جازۋشىلار وداعىنا بار”, - دەپ ءجون سىلتەدى. سونىمەن پانفيلوۆ پار­كىنىڭ تومەنگى جاعىندا ءبىر كەلتە كوشەدەن وداق ءۇيىن تاۋىپ الدىم. ەسىك اۋزىندا تۇرمىن. باسىنان جەلەگى تۇسپەگەن جاڭا تۇسكەن كەلىنشەك سەكىلدىمىن. ءبىر كەزدە تاجىباەۆ كەلدى, اقىندى كورگەندە بو­يىم­دى ۇرەي بيلەپ, ءتىپتى, بۇرىشقا تىعىلا ءتۇستىم. ءبىر كەزدە ابىشەۆ كەلدى, حاكىم­جا­نوۆا كەلدى. “ۆيلليس” دەگەن ماشينەمەن مۇقانوۆ كەلدى. ول كەزدە حاتشى ەمەس, توراعا دەيدى. مۇقانوۆ ءبول­مە­سىنەن شىعىپ مەنى كوردى. “نەگە كەل­دىڭ؟” – دەپ سۇرادى. “سىزگە كەلگەن ەدىم”, – دەدىم. وزىمدە ءىش­تەي ەكى جوسپار بولدى. ەگەر جازعانىم ۇنا­سا – ءوز اتى-ءجونىمدى ايتامىن, ەگەر ۇناماسا – جالعان اتى-ءجون ايتامىن عوي دەپ ويلادىم. مۇقانوۆ اتى-ءجونىمدى سۇراعاندا مەن: “كاريموۆ”, – دەدىم. “قا­زىر مەنىڭ قولىم تيمەيدى, شارۋام كوپ, عابيدەن مۇستافين دەگەن جازۋشى بار, سوعان جىبەرسەم رەنجىمەيسىڭ بە, مەنىڭ باياندامام بار ەدى”, – دەدى. مۇستافينگە تىلدەي حات جازىپ بەردى. “عابيدەن! مىنا كارىموۆ جولداستىڭ شىعارماسىن وقىپ ماعان ەرتەڭ تۇستەن كەيىن كەلىپ پىكىرىڭدى ايتۋىڭدى وتىنەمىن, ءسابيت” – دەگەن زاپيسكا. ول كەزدە عابيدەن مۇستافين “ادەبيەت مايدانى” دەپ اتالاتىن جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى ەكەن. ءۇيىن تاۋىپ الىپ, سابەڭ بەرگەن حاتتى ۇسىندىم, وقۋشى داپتەرىنە قارا قارىنداشپەن جازىلعان شيماي-شاتپاعىمدى ۇسىندىم. “بۇل نە؟” – دەدى. مەن بەتىم بۇلك ەتپەستەن: “رومان”, – دەدىم. مىرس ەتىپ كۇل­دى: “شىراعىم, رومان دەگەن ۇلكەن نارسە, مىناۋىڭ 12 بەت, نە ايتۋعا بو­لادى”, – دەپ توسىلىپ قالدى. “تا­ماق­تان كەيىن ۇيىقتاپ الاتىن ەدىم, ءبىر جا­رىم ساعاتتان كەيىن كەل”, – دەدى. ۇيقىدان ءولىپ بارا جاتىرمىن. ۆوكزالدىڭ كۇتۋ زالىندا ءۇش كۇن شالا ۇيقى بولعان اداممىن. كوشەگە شىعىپ ءار ەسىكتى قاعامىن. “ۇيىقتاپ الايىن”, – دەپ وتىنەمىن. ەشكىم كىرگىزەر ەمەس. الدەن ۋاقىتتا ءبىر ورىس ايەلى ەسىگىن اشىپ بەتىمە قاراپ ويلانىپ تۇردى دا, بالكىم ۇستىمدەگى لەيتەنانت كيىمىم اسەر ەتتى مە, مۇسىركەگەن سىڭايمەن ۇيىنە كىرگىزدى. قۋىقتاي قاراڭعى بولمەسىنە وتكىزدى. سىنىق ديۆانعا قۇلاي كەتىپ ەدىم, قاندالا دۋ ەتكىزىپ ءتۇتىپ قويا بەردى. سوعان قاراماي قاتىپ ۇيىقتاپپىن. ەرتەسىنە ءسابيت مۇقانوۆتىڭ بولمەسىندە كەزدەستىك. مۇستافين: “جازۋ قولىڭنان كەلەدى ەكەن”, – دەپ ايتقانى سول – قۋانىپ كەتتىم. “اعايلار, كەشىرىڭىزدەر. مەنىڭ فاميليام كاريموۆ ەمەس, نۇر­پ­ە­يىسوۆ” دەپ شىنىمدى ايتتىم سول جەردە. مۇقانوۆ وسى وقيعادان كەيىن ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ قالدى: – بالا, ەندى نە ىستەيسىڭ؟ - دەدى. مەن: – ەلگە بارىپ رومانىمدى جازسام, – دەدىم. – اكەم سوعىستا ولگەن. ەلدە ءبىر نەمەرە اپايىم بار ەدى, سوعىستىڭ الدىندا تاتاردان ساتىپ العان ءۇيى بار ەدى, كۇيەۋى سوعىستان قايتادى – دەدىم. سول جەردە مۇقانوۆ تەلەفوندى ءبىراز بۇراپ تالالاەۆ دەگەن كىسىگە قوڭىراۋ شالدى, سويتسەم, الگى كىسى سول كەزدەگى گلاۆ­ي­ز­داتتىڭ باستىعى ەكەن. جارىقتىق ءسا­بەڭ سول جەردە قادالىپ وتىرىپ, مەن ءۇشىن قالام, قاعاز سۇرادى. دەرەۋ جەڭىل ءما­شي­­نەسىن بەرىپ, الگى تەلەفون شالعان باس­تىققا بارىپ قايتۋىمدى ءوتىندى. تا­لالاەۆ ماعان 11 كەلى قاعاز بوساتتى. قاي­تىپ ورالدىم. سابەڭ يىعىنا اۋىر جۇك تۇسكەن كىسىدەي ءبىراز ويلانىپ وتىردى: – اۋداننان رايكومدى تانيسىڭ با؟ – دەدى. مەن رايكوم دەگەننىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىنىمدى ايتتىم. جازۋشى اعامىز كوپ اۋرەلەنىپ, تاعى ءبىر قوسىمشا جىگىت­تەر­دى جۇمساپ, شالقار اۋپارت­كومىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنىڭ اتى-ءجونىن سۇراپ بىلىڭدەرشى دەدى. ەرتەسىنە كەلسەم, مۇقانوۆ شالقارداعى بۋكەشەۆ دادەن دەگەن راي­كوم­نىڭ ءبىرىنشى حاتشىسىنا حات جازىپ قويىپتى. الگى حاتتى ەرىنبەي ماشينكاعا باسقىزىپتى. “مىنا جىگىت دارىندى, بولايىن دەپ تۇر, رومان جازادى, شىعارماسىن اياق­تا­عان­شا جاردەم بەرىڭىزدەر” – دەپ جازىپتى. راحمەت ايتىپ, حاتتى الىپ, قوشتاسىپ شىعىپ بارا جاتقانىمدا سابەڭ قارلىعىڭقى داۋىسىمەن: – بالا, پرولەتارسكايا 11 دەگەن ادرەس­كە حات جازىپ تۇر, جوعالىپ كەتپە! – دەپ قاتتى تاپسىردى. شىنىمدى ايتسام, سول كەزەڭدە ءوزى­م­نىڭ تاراپىمنان قوزعاۋ, سۇراۋ, جالىنۋ بول­ماپتى. مەن ءۇشىن كۇيىپ-جانىپ, ءوزى وي­لانىپ, ءوزى كەسىپ-ءپىشىپ, بار ءىستى تىندىرىپ ءجۇر­گەن سابەڭ اعامىز ەكەن. مۇنداي جاق­سىلىقتى اكەمنەن دە كورگەن ەمەسپىن. سول كەزدە ۇلكەن جازۋشى اعامىزدىڭ جوي­قىن قىزمەتىن يا بالالىقپەن, يا شالا­­لىقپەن سەزىنە بەرمەپپىن. وسىنىڭ ءبارىن كەيىن ويلاپ ءوز-وزىمنەن قىسىلامىن باياعى. قاڭتاردىڭ 1-ءى كۇنى جول قاپشىعىمدى ارقالاپ ەلگە شىقتىم. شالقاردان اۋدان­نىڭ باسشىسىن كوپ ىزدەدىم. رايكوم كەڭ­سە­سىن ىزدەپ ءجۇرىپ تاۋىپ الدىم. بۋكەشەۆ اكەلىپ بەرگەن حاتىمدى اسىقپاي وقىپ شىقتى. حيزماتۋلين دەگەن قالالىق ساۋدا ءبولىمىنىڭ باستىعىن شاقىرىپ الدى. ەرىنبەي وتىرىپ ءتىزىم جاسادى. 22 زات, ىشىندە تۇز, سىرىڭكە, سابىن, تاعى سوندايلار تولىپ جاتىر. تاڭعالعانىم سونشا, تالىپ تۇسە جازدادىم. اسكەردە جۇرگەندە تاماق بايدان, ءولىم قۇدايدان دەپ جۇرە بەرىپپىز. ءتورت جىل سوعىستا ەلدىڭ جاعدايىن ەش بىلمەيدى ەكەنبىز. كوممۋنيزمدە ءجۇرىپپىز. ەندى كەلىپ قاراپ تۇرساق, ەلدىڭ جاعدايى وتە اۋىر, تۇرمىس جۇتاڭ, نان, تۇز, سابىن ءبارى كارتوچكامەن بەرىلەدى. ەلدە جىلان جالا­عان­داي, تۇك جوق. ىشەتىن تاماق جوق. قارىنداش-قاعاز جوق. كىلەڭ جاماۋ-جاسقاۋ, ءورىم-ءورىم كيىم. اپايىم بارىپ الگى 22 ءتۇرلى زاتتى الىپ كەلگەندە – كورشىلەر ەبىل-سەبىل, جالاڭاش, اش, اسپاننان شۇعا جاۋعانداي سەزىندى. سونىمەن مەن 1947 جىلى 1 قاڭتار كۇنى رومانعا وتىردىم. كوشەگە شىعىپ ءبىر قىزبەن تانىسىپ, ازداپ ءجۇرىپ قويدىم. 10-شى سىنىپتى ءبى­تىر­گەن ءاپ-ادەمى قاراتورى بويجەتكەن ەكەن. ال­دىندا مەكتەپ ديرەكتورىمەن باي­لانىسى بولعان سەكىلدى. ەكىقابات بولىپ قال­دى. ۇزاماي ارالعا كەتىپ قالدىم. بىزگە شوبەرە, رىبسويۋزدا باس بۋحگالتەر بولىپ ىستەيتىن, ءۇش بولمەلى ءۇيى بار, تۇرمىسى ءتاۋىر اعاي بار ەدى, سونى ساعالادىم. ما­مىر ايىندا ءسابيت مەنى شاقىردى. بار­دىم. جازعانىمدى كوردى دە, ت.نۇرتا­زين ەسىمدى سىنشىعا وقىتۋعا جىبەردى. قوناق ءۇي قىمبات, جاتقاندا – ۆوكزالدا كۇتۋ زالىن­دا جاتامىن. ساعات ەكىدەن كەيىن عانا ۇيىق­تاۋعا بولادى. نۇرتازين جازبا تۇردە پىكىر جازىپ بەردى. قايتا اينالىپ سابيتكە كەلدىم. كەشقۇرىمعى ۋاقىت. ءسا­بيت كەتەيىن دەپ جاتىر ەكەن: ء“ما­شي­نەگە ءمىن, جولاي اپارىپ تاستايىن”, – دەدى ماعان بۇرىلىپ: “قاي قوناق ۇيدە جاتىر­سىڭ؟”. مەن ەكىنشى ۆوكزالدا, كۇتۋ زالىندا قونىپ جۇرگەنىمدى ايتتىم. – ويباي, كوتەك, – دەدى, ءسوزى سونداي ەدى سابەڭنىڭ. – ەندەشە وكسىكباي, ۇيگە تارت, ءبىزدىڭ ۇيگە بارامىز, – دەدى جۇرگىزۋشىسىنە. سابەڭنىڭ ءۇيى ارتيللەريسكايا 35, وسى كۇنگى قۇرمانعازى مەن فۋرمانوۆ كوشە­سىنىڭ بۇرىشىندا, وسوبنياك ۇيدە ەكەن. ءما­ريام جەڭگەي ك ۇلىپ قارسى الدى. ۇيقىدان ءولىپ بارا جاتىرمىن. – ماكە, مىناۋ پاقىر بالا ۆوكزالدا جاتادى ەكەن. بۇگىنشە ۇيدە قونىپ شىق­سىن, – دەدى سابەڭ. عۇمىرىمدا ءبىرىنشى رەت, 47 جىلى مامىردا, اس ۇيدەگى ديۆاندا, استى-ءۇستىم اپپاق سەيسەپ, راحاتتانىپ قاتىپ قالىپ­پىن. ەرتەڭگىسىن باۋىرساقپەن شاي ىشتىك. سابەڭ ءسوز باستادى. – ماكە, پاقىر بالا ۆوكزالدا جاتادى ەكەن, ادەبيەتشى, شىعارماسىن وقىدىق. كەتكەنشە ءبىزدىڭ ۇيدە جاتسىن, – دەدى. سونىمەن, سابەڭنىڭ التى بالاسى بار ەكەن, جەتىنشى بالاسى بولدىم. استىمدا اپپاق توسەك, الدىمدا ىستىق شاي, جىلى ۇيدە جاتامىن. ۇيقىدان ءولىپ قالعان باسىم كۇنۇزاققا دومالاپ جاتا بەرەمىن. ءتورت كۇننەن كەيىن قايتاتىن بولدىم. جول جۇرەردە سابەڭ: – سەن, بالا, تەلەفوندى جازىپ ال, ەندى كەلەتىن بولساڭ 42-15 تەلەفونعا زۆاندا, يا حات جاز, يا حابارلاس, – دەپ قاتتى تاپسىردى. 1947 جىلدىڭ قازان ايىندا جاس جازۋشىلاردىڭ رەسپۋبليكالىق كەڭەسى ءوتتى. سەمەيدەن – ك.ورازالين, اقتوبەدەن – ت.احتانوۆ, سوعىستان جاقىندا ورالعان بەتى س.ماۋلەنوۆ, ج.مولداعاليەۆ, سودان كەيىن س.شايمەردەنوۆ, ىعاي مەن سىعاي سەڭدەي ىعىسادى. مەندەي ەمەس, كەرەمەت دايىندىعى بار ما, تاحاۋي ءسوز سويلەدى. سول سوزىمەن-اق سويۋزعا مۇشەلىككە ءوتتى. زەينوللا ءبىر ولەڭىمەن مۇشەلىككە ءوتتى. سول جولى كامەن وداققا مۇشە بولىپ ءوتتى. مەن وتكەنىم جوق. ەلگە قايتتىم, باياعى روماندى اياق­تاسام دەيمىن. ارالدىڭ شەت جاعىندا, اۋداندا, اعاي­دىڭ ۇيىندە تۇرىپ جاتتىم. تاڭ قاراڭ­عى­سىنان ويانامىن, ءۇي مۇزداي. وتىن از. سى­عىرايتىپ مايشام جاعامىن. ءالى كۇنگە ەرتە تۇراتىنىم سودان. ساۋساعىم, مۇرنىم قا­تىپ قالادى. كورپەگە ورانىپ وتىرىپ جازۋ جازامىن. اعاي مەن جەڭگەي قولدان كەلگەن جاعدايىن جاساپ باعادى. 1948 جىلى ناۋرىز ايىندا ءبىرىنشى حاتشى ج.شاياحمەتوۆ, يدەولوگيا حاتشىسى ءى.وماروۆ ەل-ەلدەن جازۋشىلاردى شا­قى­رىپ جينالىس وتكىزدى. سول جينالىستا ءسابيت سويلەپ: – نۇرپەيىسوۆ اسكەردەن كەلدى, رومان جازىپ جاتىر, تالانتتى, مەنىڭ قازاق ادەبيەتىندە جيىرما جىل كۇتكەن ادامىم ەندى كەلدى! – دەپ جۇرتتى ەلەڭ ەتكىزىپتى. بۇل جولى جازعانىمدى تاعى قاراۋعا نۇرتازينگە جىبەردى. ارتىنشا مۇسىرە­پوۆ­كە جىبەردى. مۇسىرەپوۆ ىڭىرانىپ ءسوي­لەي­تىن كىسى ەكەن, ناۋرىز ايىندا تسك-دا وتكەن جينالىستا بولعانىن ايتتى: ء“سابيت بۇلدىرمەي جۇرمەيدى. جيىرما جىل كۇتكەن ادامىم كەلدى دەدى. سوندا شاياحمەتوۆ: “ساكە, جاس جىگىتتى بۇلاي ماقتاۋعا بول­مايدى”, – دەپ قايىرىپ توقتاتىپ تاس­تادى”, – دەدى. ساكەڭ بۇدان بۇرىن بۇل وقيعانى وزىمە ايتقان: “سول ءسوزىم مۇسىرەپوۆكە ءتيىپ كەتتى”, – دەگەن ەدى. ءىشىم قىلپ ەتە قالدى. اڭگىمەمىز جۇيەسىزدەۋ بولىپ بارا جاتىر ما, قايدام. بۇل ءوزى ارحيۆكە بەرى­لە­تىن ماتەريال, قاجەتكە جارايتىن بولسا, ما­ڭىزى تابىلسا – وسىناۋ اجارسىز ءاڭ­گىمەدەن بىردەڭە شىعىپ قالار. ءبىر اڭ­عا­را­تىن, استىن سىزاتىن ءجايت: كىش­كەن­تايىمنان, كوزىمدى تىرناپ اشقاننان – تالپىنۋ, ىنتا, جىگەر تەگىس ايتىلدى. سول كەزدەگى سابەڭ, عابيدەن, ءنۇرتازيننىڭ ىقى­لاس-پەيىلى, قامقورلىعى, ادامشى­لى­عىندا شەك جوق. سابەڭ جارتى جىلدا الدىنا ءبىر شاقىرىپ الادى. شاقىرىپ الادى دا بىلاي دەيدى: – مىنا قاعازدى ال, ءوتىنىش جاز, مەنىڭ اتىما, 3 مىڭ سوم سۇراپ جاز, – دەيدى. ءوتىنىش جازا المايتىنىمدى ايتامىن. سوندا ءوزى ايتىپ وتىرىپ جازعىزادى. بۇ­رىشت­اما سوعىپ ىلعي قولىما 3 مىڭ سوم ۇستاتقىزادى. بۇل نە قىلعان باتپان قۇيرىق دەپ ويلايمىن. سويتسەم, ليت­فون­دىدا جاس جازۋشىعا ارنالعان قايتا­رىم­سىز جاردەم بولادى ەكەن. كەيىن ءبىلدىم عوي. 1948 جىلى مامىردا بولار, سابەڭنىڭ ۇيىندە جاتام. ءبىر جولى ءمۇستافيننىڭ ۇيىنە قوندىم. ەرتەسىنە قايتىپ اينالىپ ۇيگە كەلسەم – ۇستەل ۇستىندە قاعاز جاتىر. سابەڭنىڭ كىشى قىزى ءتىلى كەلمەي, مەنى ء“ابيجامي” دەيتىن, قايتىس بولعانعا دەيىن مەنى ء“ابيجامي” دەپ ءوتتى. سول زاپيسكادا ءتو­مەن­دەگىشە سوزدەر جازىلىپتى. ء“ابي­جامي! مۇسىرەپوۆپەن كەلىستىم. شىعار­ماڭ­دى وقيتىن بولدى. ۇيىنە بارىپ وقىتىپ تۇر. ەسىڭدە بولسىن, عابيت مەندەي جالپاق­شە­شەي ەمەس, الدى تار, قىتىمىر ادام, بايقا”, – دەپ جازىپتى. وسى جەردە ەسىمە ءتۇسىپ وتىر, جامبىل – ءوزىمىزدىڭ جاكەڭ – ءوزى بىلەتىن ادەبيەت ماڭايىنداعى ادامدارعا ات قويعىش ەدى. مىسالعا: ءسابيتتى – بالۋان شولاق دەي­تىن; عابيتتى ء–يىس ماي دەيتىن; اۋەزوۆتى – قوڭىر; ءابدىلدانى –تولاعاي; شاياح­مەتوۆتى – تاز; وڭداسىنوۆتى – قوڭى­رات; عالي ورمانوۆتى – ۇنعا باسىن تى­عىپ العان بۇقپا تورعاي بالا; اۋدارماشى پا­ۆەل كۋزنەتسوۆتى – شەرنەيسوپ دەيتىن. “ول كىسى رەنجىپ قالادى عوي”, – دەسەڭ: “قى­زىن پالەن ەتەيىن, سەندەرشە سولاي شى­عار, مەن ءۇشىن الگى ورىسىڭ شەر­نەيسوپ”, – دەپ تۇرىپ الاتىن. شاماسى جاس كەزىندە تاشكەنگە كىرەشىمەن بىرگە بارعاندا شەرنەيسوپ (چەرنىشەۆ) دەگەن ورىسپەن ىستەس بولسا كەرەك. وسى كىسىلەر, اعالارىمدى ايتامىن, نەگە ەكە­نىن بىلمەيمىن, ادەبيەتكە اپىل-تاپىل جاڭا عانا كەلگەن ماعان ەرەكشە قام­قورلىق­پەن قارادى. الدى تار, قىتىمىر دەيتىن عابيتتىڭ ءوزى باۋىر تارتىپ باس­قا­شا قارادى: كەنەن ازىرباەۆ ول كىسىنى كنياز دەيتىن. حۇسني جەڭگەي كويلەگىن وتەكتەگەن كەزدە سۋ بۇرىكپەي, سۋ ورنىنا تروينوي ودە­كولون بۇركىپ وتەكتەيدى ەكەن. سول كىسىنىڭ ءوزى جازعانىمدى وقىپ شىعىپ, ءسوزىمدى تىڭداپ: “پىكىرىمدى ورىسشا جازايىن با, قازاقشا جازايىن با”, – دەپ سۇراعان ەدى. مەن قىسىلىپ قالدىم. ول كىسىلەردىڭ الدىندا ءوزىمدى ادەپپەن, كەيدە كەرەمەتتەي يبالى ۇستاۋشى ەدىم, سافۋان, تاحاۋي ەمىن-ەركىن سويلەسەتىن. ءوزىم قىسىلا بەرەتىنمىن. عابەڭ پىكىرىن جازىپ, سويۋزداعى ۆا­لەن­تينا پەتروۆناعا باسۋعا بەرىپتى. پىكىرى تومەندەگىشە شىقتى. قاينەكەي حاتشى, وقىپ بەردى. “قازاق كوركەم ءسوزىنىڭ مىقتى ءبىر تۇلعاسى بولادى دەگەن سەنىممەن!” دەپ جازىپتى. الدى تار, قىتىمىر, تاكاپپار, تىك مىنەز دەگەن كىسىنىڭ جازعانى وسىنداي. سول حاتتاردىڭ, زاپيسكانىڭ ءبىرى دە جوق. “كۋرليانديانىڭ” قولجازباسى دا جوق. باياعى اۋىل بالاسىنىڭ ويلاۋ قابىلە­تى­مەن قالدىم. ەشقانداي قولجازبام ساقتالماپتى. قازاقى, كەڭقولتىق, جايباسارلىعىم جەڭىپ كەتە مە, باتىستىڭ مادەنيەتىنە, قابىلەتىنە ۇيرەنە الماي-اق قويدىم. مەنى تۇلعالار ءوسىردى. ءوسۋ – جاس كەزدە دە, ەسەيگەن شاقتا دا ۇزىلمەيدى ەكەن. شىنىن ايتسام, كاسىبي شەبەرلىك جاعىنان ءبىر ىقپال, ءجۇرىس-تۇرىسى جاعىنان ءبىر ىقپال, ويىمەن, پارقىمەن ءبىر ىقپال ەتەتىن ادامدار ومىردە كوپ بولدى. “سىزگە قوعامدا كىمدەر ىقپال جاسادى” دەگەندە سوعىستىڭ الدىندا دا, سوعىستان كەيىن دە جازۋشىلىعىما ءبىرى – اۋەزوۆ, ەكىنشىسى – مۇقانوۆ ۇلكەن ىقپال ەتتى. بارىنە توقتالا بەرمەي-اق قويايىن. سوعىستىڭ الدىندا, سوعىستان كەيىن دە ءبىر-بىرىنە تەكەتىرەس ەكى كوزقاراس, ەكى پىكىر قايشىلىعى الدىمىزدا كولدەنەڭدەپ جاتتى. وسى ەكى تەكەتىرەستىڭ باسىندا ەكى ۇلكەن تۇلعا تۇردى: ءبىرى – اۋەزوۆ, ەكىنشىسى – مۇقانوۆ. ەكەۋىنىڭ كوزقاراسى كوبىنە ءبىر-بىرىنە قايشى كەلىپ جاتتى. ادەبيەت بۇل كۇنگىدەي ەمەس, قىزىقتاۋ ەدى. قول­جاز­باعا, جاڭا دۇنيەگە نەمكەتتى قارامايتىن, جانىن سالاتىن. وداق ىرگەسىندە تالقىلاۋ قىزۋ ءجۇرىپ جاتاتىن. پەسا, پوەما, رومان بولسىن, يا وداقتا, يا ءبىر ۇيگە جينالىپ الىپ وقىپ, دۋىلداسىپ تالقىلاپ جاتۋشى ەدىك. ايتىس قىزۋ جۇرەتىن. رەسەيدە, وتكەن عاسىردا “ليتەراتۋرنىي سالون” دەگەن بول­دى. ءبىزدىڭ باس قوسۋىمىز سوعان ۇقساي­تىن. كەشەگى كۇنى پەن-كلۋبتى سونداي قىزۋ تالقىلاۋ ءۇشىن ۇيىمداستىرعان ەدىم, جىلى پەيىلمەن ۇشىراساتىن داستارقان باسىن, پىكىر-تالاس ۇستەلىن قۇرعىم كەلدى. سابەڭ “شوقان ءۋاليحانوۆ” پەساسىن ۇيىنە كىسىلەردى جيناپ, داستارقان باسىندا وتىرىپ تالقىلاعان ەدى. جيىندا شىڭعىس ايت­ماتوۆ بولدى. سىزدانىپ وتىرىپ عا­بيت مۇسىرەپوۆ سوڭىنان سويلەدى. ءالى ەسىمدە: “اقىلدىڭ قاسىرەتى” پەساسىندا چاتسكي پەتەربوردان كەتەتىن كەزدە –ازىپ-توزىپ بارا جاتقان قوعامعا, نادان قاۋىمعا, توعىشارلارعا قاراتىپ ايت­پاۋشى ما ەدى: “ماعان كۇيمە! اكەلىڭدەر كۇيمەنى!” – دەپ. شوقان دا سول گري­­بوەدوۆ كەيىپكەرى سەكىلدى ءبىر سىلكىنىپ الىپ, تو­عىشار, تىمىرسىق قاۋىمنان كەتۋى كەرەك قوي”, - دەپ كوسىلگەن ەدى ول كىسى. سو­­دان كەيىن وداقتا تالقىلاندى. ول تال­قىلاۋ­دا مۇحاڭ ۇزاق توگىلىپ سويلەگەن ەدى. (جالعاسى بار)