جاسامپازدىقتىڭ جارقىن جەڭىسى!

كەشە ۆەنا قالاسىندا ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيىم توراعالىعىنا كىرىسۋىنە ارنالعان يناۋگۋراتسيالىق ءماجىلىسى وتكىزىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەقىۇ-نىڭ  توراعالىق قىزمەتىنە كىرىسۋىنە وراي پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ۇندەۋى ۆەنا, 14 قاڭتار 2010 ج. مارتەبەلى قاۋىم! قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار! ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماق­تاستىق ۇيىمىنداعى توراعالىقتىڭ مارتە­بەلى ميسسياسىن قا­زاقستان اسا زور جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىمەن قابىلدايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز توراعالىقتى قازىرگى زامان تا­ريحى­نىڭ اسا كۇردەلى ءبىر كەزەڭىندە قولىنا الىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك قارجى-ەكونوميكالىق داعدا­رىس­تىڭ سالدارىنان الەمنىڭ جاھان­دىق قۇرى­لىمىندا تەكتونيكالىق وزگەرىس­تەر ورىن الۋدا, بۇل ۇدەرىس ءالى دە اياعىنا جەتكەن جوق. جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ رەجى­مى­نىڭ داعدارۋى, لاڭكەستىك, گۋمانيتار­لىق جانە ەكولوگيالىق اپاتتار, اشتىق, كەدەيشىلىك, ءتۇرلى ەپيدەميالار, ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى, ۇلتارالىق جانە دىنارالىق قاقتىعىستار – مىنە, بۇگىنگى ادام­زات وركەنيەتى دۋشار بولىپ وتىرعان وسىن­داي قاتەرلەردىڭ ءتىزىمىن ودان ءارى جال­عاستىرا بەرۋگە بولادى. بۇلارمەن كۇرەس جۇرگىزۋ ەقىۇ سياقتى قىزمەت اياسى كوپقىرلى جانە بەدەلدى ينستيتۋتتاردىڭ بار كۇش-جىگەرىن جۇمساۋىن قاجەت ەتەدى. ءسوز جوق, الەمدىك احۋال ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋشى ەل رەتىندە قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان سىناقتى كۇردەلەندىرە تۇسەدى. الايدا بۇگىندە ەقىۇ الدىنداعى شەشىلۋى ءتيىس ەڭ وزەكتى تۇيتكىلدەر ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ كۇن تارتىبىندە ءاردايىم ورىن الۋدا. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن العان ساتتەن باستاپ وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپ­سىز­دىكتى نىعايتۋعا ناقتى ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلۋى, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى زىمى­راندىق-يادرولىق ارسەنالدان باس تارتۋ جانە ونىڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىقتاي جويۋ ەلىمىز ءۇشىن تاريحي شەشىم بولعانى بەلگىلى. تاياۋدا قازاقستاننىڭ باستاماسى بوي­ىن­شا بۇۇ باس اسسامبلەياسى 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى ارەكەتتىڭ حالىقارالىق كۇنى رەتىندە جاريالاۋ تۋرالى قارار قابىلدادى. قازاقستان وڭىرلىك جانە بۇكىلالەمدىك ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە جاۋاپتى قاتىسۋشى رەتىندە ءوز ءرولىن تولىق سەزىنەدى. الەمدىك نارىققا كومىرسۋتەگى شيكىزات­تارى­نىڭ كۇننەن كۇنگە ارتا تۇسكەن ءمول­شە­رىن سىرت­قا شىعارا وتىرىپ, ءبىزدىڭ ەلى­مىز دۇنيە ءجۇزىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەۋرو­پانىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قوماقتى ۇلەس قوسۋدا. استىق جانە وزگە دە ازىق-ت ۇلىك ءتۇر­لە­رى­نىڭ ءىرى ەكسپورتتاۋشىسى رەتىندە قازاق­ستان بۇۇ-نىڭ اشتىقتىڭ الدىن الۋ جانە الەمدەگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى ءتۇيت­كىل­دە­رىن شەشۋ باعىتىن­داعى مىڭجىلدىق ماق­ساتتارىن ورىنداۋعا بەلسەنە اتسالىسۋدا. قازاقستاننىڭ ازياداعى ءوزارا ىقپال­داس­تىق جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىن شا­قى­رۋ جونىندەگى باستاماسى قازىرگى ۋاقىتتا ازيا قۇرلىعىنداعى ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ كوپقىرلى بىرەگەي قۇرالىنا اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا ەقىۇ-نىڭ ازياداعى ءوزىن­دىك بالاماسىنداي بولعان بۇل فورۋم الەمدىك جال­پى ىشكى ءونىم ءوندىرىسىنىڭ ۇشتەن ءبىرىن قام­تا­ما­سىز ەتەتىن, جالپى تۇرعىندارىنىڭ سانى 3 ميل­ليارد ادامدى قۇرايتىن ەلدەردىڭ باسىن قوسۋدا. قازاقستان ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ تۇ­راقتى دامۋى – اسا ماڭىزدى باسىمدىق­تىڭ ءبىرى. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى بۇكىل وڭىرگە وڭ ىقپالىن تيگىزۋدە. ەقىۇ-نىڭ وزگە دە مەملەكەتتەرىمەن بىرگە قازاقستان قازىرگى الەمدىك قۇرى­لىمنىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىندە شىعىس پەن باتىستىڭ اراسىن تۇسىنىستىك ارقىلى جاقىنداستىرۋعا باعىتتالعان ۇمتىلىس­تاردى جان-جاقتى قولدايدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز سان الۋان ۇلتتار مەن ءدىن­دەر وكىلدەرىنىڭ مەكەنى بولۋىمەن ەرەكشە­لەنەدى. قازاقستاندا 140 ەتنوس پەن 40-تان استام كون­فەسسيا وكىلدەرى ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ­لىقتا تۇرادى. ءبىزدىڭ ەتنوسارالىق جانە دىنارالىق كەلىسىم جونىندەگى ونەگەلى ۇلگىمىز – سان الۋان كونفەس­سيا­لاردىڭ ءوزارا ارەكەتتەس­تى­گىنىڭ بۇكىلالەمدىك ۇدەرىسىنە قازاق­ستان­نىڭ قوسقان ناقتى ۇلەسى. مەنىڭ باستامام بويىنشا 2003 جىلدان بەرى استانادا كون­فەسسياارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ بىرەگەي فو­رۋمىنا جان بىتىرگەن الەمدىك جانە ءداس­تۇر­لى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ ءۇش سەزى بولىپ ءوتتى. قۇرمەتتى حانىمدار مەن مىرزالار! كەڭ گەوگرافيالىق اۋقىمىن, قاتى­سۋ­شى مەملەكەتتەردىڭ ءوزارا ارەكەتتەستىگى تاجىريبەسى مەن جاقسى جولعا قويىلعان جۇمىس تاسىلدەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ءبىز ەقىۇ-نى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتىڭ ماڭىزدى تە­تىكتەرىنىڭ ءبىرى دەپ سانايمىز. ۇيىم ۆانكۋ­ۆەردەن ۆلاديۆوستوكقا دەيىنگى ۇلان-عايىر كەڭىستىكتەگى قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنا قولداۋ كورسەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقاردى جانە اتقارىپ كەلەدى. سونىمەن قاتار ەقىۇ-نىڭ وڭدى تاريحي رەسۋرسىنىڭ دا ءوز شەگى بار. بۇگىنگى تاڭدا سەنىمگە سىزات تۇسىرەتىن جانە بىتپەيتىن قانداي دا ءبىر “قىزىل شەك­تەر”, “نولدىك سومامەن ويناۋ” تاجىريبەلە­رىن جالعاستىرۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قىزمەتتەرى­نىڭ تيىمدىلىگىن جاھاندىق جاڭا قاتەرلەرگە ءساي­كەس­تەندىرىپ, ارتتىرۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەككە شىعا باستادى. ناق وسىنداي مىندەت ۇنقاتى­سۋ­دىڭ بىرەگەي الاڭى سانالاتىن, عالامشارى­مىزدىڭ ءۇش قۇرلى­عىنداعى 56 مەملەكەتتى بىرىكتىرەتىن ەقىۇ-نىڭ دا الدىندا تۇر. ەقىۇ بولاشاعىن ايقىندايتىن ساۋال مى­ناداي: ۇيىم ءححى عاسىر الەمىنىڭ سانالۋاندى­عىن مويىندايتىن قۇرىلىم رەتىندە بوي كور­سەتە الا ما, الدە “ۆەنادان شىعىسقا قاراي” كەڭىستىگىنەن ءداستۇرلى باتىس دارالانىپ تۇراتىن, بلوكتارعا جىكتەلگەن ۇيىم بولىپ قالا بەرە مە؟ الەمدىك دەموكراتيالىق قوعامداستىققا جيىرما جىلداي ۋاقىت بويى كىرىگىپ كەلە جاتساق تا, ەقىۇ-داعى كەيبىر ارىپتەستەرى­مىزدىڭ ساناسى ءالى “بۇرىنعى كەڭەستىك رەس­پۋبليكالار” تۋرالى جاڭساق تۇسىنىكتەردەن ارىلا قويعان جوق. وسى رەتتە ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كور­سەت­كەن سەنىمى قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە مانگە يە. دەموكراتيالىق قوعام ورناتۋ – ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ سانالى تاڭداۋى, سوندىقتان ءبىز ەلىمىزدىڭ ودان ءارى ساياسي ليبەرالدانۋى باعىتى مەن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ودان ءارى ارتتىرۋدى جالعاستى­رامىز. ەقىۇ توراعالىعى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تەك سىرتقى ساياسي تابىس قانا ەمەس, جالپىۇلت­تىق اۋقىمداعى قۇندىلىق رەتىندە قابىل­دانادى. ەقىۇ-دا قالىپتاسقان داستۇرگە ءساي­كەس, ءبىز توراعالىق ەتەتىن ەلدىڭ مازمۇندى بىرىزدىلەنۋىن بىلدىرەتىن ءىس باسىنداعى توراعالىق ۇرانىن جاريا ەتەمىز. قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ۇرانى ءتورت “ت” – “تراست” (سەنىم), “تراديشن” ء(داستۇر), “ترانس­پارەن­سي” (اشىقتىق) جانە “تولەرانس” ء(توزىم­دىلىك) بولادى. ءبىرىنشىسى, ءبىر-بىرىمىزگە دەگەن بىزگە اسا قاجەتتى سەنىمدى بىلدىرەدى. ەكىنشىسى, ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيدات­تارى مەن قۇندىلىقتارىنان تۇرادى. ءۇشىنشىسى – حالىقارالىق قارىم-قاتى­ناستاردا “قوسارلانعان ستاندارت” پەن “جىكتەۋ شەك­تەرىنەن” ازات, بارىنشا اشىق­تىق پەن ترانس­پارەنتتىك. قاۋىپسىزدىككە تونەتىن قاۋىپ پەن قاتەر­لەردى ەڭسەرۋدە سىندارلى ىنتىماق­تاس­تىققا ۇمتىلۋ. ال ءتورتىنشىسى – بۇگىنگى الەمدە بارعان سايىن ماڭىزى ارتىپ وتىرعان مادەنيەت­تەر جانە وركەنيەتتەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدى نىعايتۋ جونىندەگى جاھاندىق ترەندتىڭ كورىنىس تابۋى. ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە قازاقستان ۇيىمدى دامىتۋ ماسە­لەسىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلاتىن كونسەنسۋس­تىق الاڭدى نىعايتۋدى جانە كەڭەيتۋدى قاراستىرادى. ەقىۇ ءسامميتىنىڭ 10 جىلدان بەرگى ۋاقىتتاعى ءۇزىلىسى ۇيىمنىڭ كونسەنسۋستىق نەگىزى داعدارىس جاعدايىندا بولماسا دا, توقىراۋ احۋالىندا تۇرعانىن اڭعارتادى. وسىعان بايلانىستى ءبىز ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردى 2010 جىلى جوعارى دەڭگەيدەگى كەزدەسۋدى شاقىرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىن قولداۋعا شاقىرامىز. ەقىۇ ەلدەرى كوشباسشىلارىنىڭ كەزدەسۋى حەلسينكي قورىتىندى اكتىسىنىڭ 35 جىلدىعىن, پاريج حارتياسىنىڭ 20 جىلدىعىن جانە ەكىنشى ءدۇ­نيەجۇزىلىك سوعىستىڭ اياقتالۋىنىڭ 65 جىل­دى­عىن اتاپ ءوتۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتەدى. سامميت ءۇشىن ەقىۇ-نىڭ جاۋاپكەرشى­لىگى ايماعىنداعى قاۋىپسىزدىكتىڭ كوكەيكەستى پروب­لەمالارى, اۋعانستانداعى جاعداي جانە تولە­رانت­تىلىق ماسەلەلەرى مازمۇندى تولىقتىرۋ بولا الار ەدى. ناق بۇگىن ەقىۇ-عا مۇشە ەلدەردىڭ كوشباس­شىلارى ساياسي ەرىك-جىگەر تانىتىپ, ءوز حالىق­تارىنىڭ الدىندا تۇرعان كۇردەلى دە ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە جاۋاپ بەرەتىن ۋاقىت كەلدى. سامميت ەقىۇ-نىڭ وسى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا بەيىمدەلۋى­نە قۋاتتى قارقىن بەرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار ءبىزدىڭ حالىقتارىمىزدىڭ وسى ۇيىمعا دەگەن سەنىمى مەن قۇرمەتىن دە ارتتىرا تۇسەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, وزدەرىن سايلاعان حا­لىق­تار­دىڭ يگىلىگى مەن وركەندەۋى جولىندا­عى ىنتى­ماقتاستىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋعا كۇش سالۋ – مەملەكەت جانە ۇكىمەت باسشىلارىنىڭ تىكەلەي مىندەتى. سونىمەن قاتار ەقىۇ بۇگىندە ەش­تەڭەمەن الماستىرىلمايتىن ۇيىم بولىپ تابىلادى. ونىڭ توقىراۋى نەمەسە جويىلىپ كەتۋى ەۋرو-اتلانتيكالىق كەڭىستىكتەگى وتە قاۋىپتى ۆا­كۋم­نىڭ پايدا بولۋىنا اكەلىپ سوققان بولار ەدى. وسى رەتتە, حەلسينكي قورىتىندى اك­تىسى­نە قول قويىلعان 1 تامىزدى – ەۋرو­پاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىستى قاراۋدى ۇسىنامىن. توراعالىقتىڭ باسىمدىعىنا قاتىستى قازاقستان ەقىۇ-نىڭ بارلىق ءۇش “سەبەتى” اراسىندا وڭتايلى تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا كوڭىل بولۋگە تىرىساتىنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسىن­داي ۇستانىم ماسەلەلەردى كە­شەندى تۇردە كورۋگە, قازىرگى زامانعى سىرتقى قاۋىپ-قاتەرلەردىڭ پايدا بولۋىنا ءتيىمدى تۇردە قارسى تۇرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ پايدا بولۋ كوزدەرىن تابۋعا دا مۇمكىندىكتەر تۋعىزادى. ءسوز سوڭىندا قازاقستان ءىس باسىنداعى توراعا رە­تىندە ەقىۇ-نىڭ نەگىزگى قاعيدات­تارى مەن قۇن­دىلىقتارىن بەرىك ۇستاناتىنىن اتاپ ايتقىم كەلەدى. ءبىز ۇيىمعا مۇشە بارشا ەلدەردىڭ مۇددە­لە­رىنە ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەردى تابۋ نيەتىندەمىز. قازاق حالقىندا “بىرلىك بولماي – تىرلىك بولماس” دەگەن دانالىق ءسوز بار. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءXXى عاسىرداعى ەقىۇ-نى ونىڭ اۋقىمىنداعى بارشا حالىقتار ءۇشىن دەموكراتيانىڭ, تۇراقتىلىق پەن وركەندەۋدىڭ ءبىرتۇتاس كەڭىستىگى رەتىندە قاراستىرادى. نازارلارىڭىزعا راحمەت. جاڭا جىلدا مول تابىستار تىلەيمىن.