قازاقستاندىق جەر سەرىگى ۇشار كۇن دە الىس ەمەس

ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى تالعات مۇساباەۆ: قازاقستاندىق جەر سەرىگى ۇشار كۇن دە الىس ەمەس قازىر ءومىردىڭ بارلىق سالاسى دەرلىك عارىشپەن بايلانىستى. ءبىزدىڭ كۇندەلىكتى قولىمىزدان تاستامايتىن ۇيالى تەلەفوندارىمىز, ينتەرنەت, سپۋتنيكتىك تەلەديدارىمىزدىڭ ءبارى ادامزاتتىڭ باستى جەتىستىگىنىڭ ءبىرى سانالاتىن عارىش سالاسىمەن بايلانىستى بولىپ وتىر. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدان بەرى عارىش سالاسىن يگەرۋدى قولعا الىپ, ونى بارىنشا دامىتۋدى ماقسات ەتىپ كەلەدى. ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى  تالعات مۇساباەۆپەن اڭگىمە دە وسى توڭىرەكتە وربىمەك. – تالعات امانگەلدى ۇلى, ەڭ اۋەلى ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ الداعى  جوسپارلارى مەن ماقساتتارى, عارىش سالاسىنىڭ  بولاشاعى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟ – قازىرگى كەزدە  عارىشتىق زەرتتەۋلەر ءومىردىڭ بارلىق سالاسىمەن بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن بىلەسىزدەر. مەملە­كەتتىڭ دامۋىنىڭ ءوزى عارىشتىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىمەن بايلانىستى.  وسىعان وراي, ەلبا­سىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ عارىش سالاسىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىپ, وعان ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەزدەن بەرگى بارلىق جەتىستىكتەرىمىز سول مىندەتتەردىڭ ورىندالۋىنىڭ ناتيجەلەرى ەكەنىن اتاپ وتكەنىمىز ءجون. ماسەلەن, قازىر بايقوڭىر عارىش كەشەنىن ساقتاپ قالىپ, قۋاتىن قالپىنا كەلتىرۋ, عارىش باعدارلامالارىن قۇرىپ, ىسكە اسىرا باستاۋ  سياقتى وڭ ىستەر جۇزەگە اسۋدا. 2007 جىلعى 27 ناۋرىز كۇنى “قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىن قۇرۋ تۋرالى” ەلباسىنىڭ جارلىعىنا سايكەس, اگەنتتىك عارىش قىزمەتى سالاسىن­داعى مەملەكەتتىك رەتتەۋ جانە سالاارالىق ۇيلەستىرۋمەن اينالى­ساتىن ەلىمىزدىڭ تاريحىندا تۇڭعىش  ورتالىق اتقارۋشى ورگان بولىپ قىزمەت ەتىپ كەلەدى. اگەنتتىك قۇرامىنا “قازاقستان عارىش ساپارى” ۇلتتىق كومپا­نياسى” اكتسيونەرلىك قوعامى,  “ينفراكوس” رەسپۋبليكالىق مەم­لەكەتتىك كاسىپورنى, “ينفراكوس – ەكوس” ەنشىلەس مەملەكەتتىك كاسىپورنى, “بايقوڭىربالانس” مەملەكەتتىك مەكەمەسى, “عارىشتىق بايلانىس جانە راديوەلەكتروندى قۇرالداردىڭ ەلەكتر ماگنيتتىك ۇيلەسىمدىلىگى رەسپۋبليكالىق ورتا­لىعى” اكتسيونەرلىك قوعامى, “ۇلتتىق عارىشتىق زەرتتەۋلەر مەن تەحنولوگيالار ورتالىعى”, “بايتەرەك” اكتسيونەرلىك قوعامى  سىندى ۇيىمدار كىرەدى. ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ الدىنا قويعان ماقساتتارى مەن  بەلگىلەگەن باعىتتارى بار. ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ءبىراز جۇمىستار اتقارىلدى, اتاپ ايتقاندا,  “KAZSAT” بايلانىس جانە حابار تاراتۋدىڭ قازاقستاندىق سپۋت­نيكتەر جۇيەسىن جاساۋ, “باي­قوڭىر” عارىش ايلاعىندا “باي­تەرەك” عارىشتىق زىمىران كەشەنىن قۇرۋ, استانا قالاسىندا عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن  جاساۋ, جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ, عارىش جۇيەسىنىڭ پايدالى جۇكتەمەسى مەن جەرۇستى كەشەنىن قۇرۋ, كادرلار دايىنداۋ سياقتى كوپتەگەن جۇمىستار ىسكە استى. – عارىش تۋرالى ايتقاندا “KAZSAT-1”  جەر سەرىگىن ايتاتىنىمىز بار. ءوزىڭىز ونىڭ قالاي ساتسىزدىككە ۇشىراعانىن جاقسى بىلەسىز. مۇنى سىزگە دەيىن جۇمىس ىستەگەن مامانداردىڭ قاتەلىگىنەن دەۋگە بولادى. بىراق ءسىز وعان مويىماي, قايتكەندە دە قازاقستاننىڭ ءوز جەر سەرىگى بولاتىنىنا سەنىمدى ەكەنىڭىزدى ءبىلدىرىپ كەلەسىز.  قازىر ەستۋىمىزشە, جاڭا جەر سەرىگىن ۇشىرۋعا دايىندىق ءجۇرىپ جاتقان كورىنەدى. وسى جونىندە ناقتىراق مالىمەت بەرسەڭىز. – راسىندا دا مۇنداي قولاي­سىز جاعدايلار باسىمىزدان ءوتتى, بىراق جاڭا جىلدا جاڭا جەتىستىك­تەرىمىز جايلى عانا ءسوز قوزعاعان ورىندى شىعار. “وتكەن  كۇننەن الىس جوق, كەلەر كۇننەن جاقىن جوق” دەپ قازاق حالقى بەكەر ايتپاعان عوي. بۇگىن ءبىز “KAZSAT-2” بايلانىس جانە حابار تاراتۋدىڭ وتاندىق جەر سەرىگىن جاساۋعا بايلانىستى جۇمىس كولەمىنىڭ  75 پايىزىن  ورىنداپ وتىرمىز. ءبىزدىڭ ساراپ­شى ماماندارىمىز “KAZ­SAT-1” جەر سەرىگىنىڭ كەمشىلىكتەرىن تالداپ, باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە قول جەتكىزدى. قازعارىش ماماندارى قازاقستان­نىڭ ەكىنشى جەر سەرىگىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ ماقساتىندا ونىڭ قۇرامىندا فرانتسۋزدىڭ “EADS ءAstrىum” كومپانياسى شىعارعان كاسىبي پريبورلاردى, اتاپ ايتقان­دا, گيروسكوپ, جۇلدىزدى جانە كۇن ساۋلەسىنىڭ داتچيكتەرىن قولدانۋ ماسەلەلەرى  شەشىمىن تاپتى. عارىش اپپاراتىن  جوبالاۋ, قۇراس­تىرۋ جانە پايدالانۋ بارى­سىندا رەسەي تاراپىنان ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىكتى ارتتىرۋ ماقساتى­مەن, اينالىمداعى ەكى ەل اراسىن­داعى كەلىسىمگە قوسالقى شارتتار انىقتالىپ,   قابىلداندى. قورىتا كەلگەندە, اماندىق بول­سا, وسى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا   ەل يگىلىگىنە, قازاقستاندىق “KAZ­SAT-2” بايلانىس جانە حابار تارا­تۋ­دىڭ  جەر سەرىگىن ىسكە قوسامىز. – جوعارىدا فرانتسۋزدىڭ  “EADS ءAstrىum” كومپانياسى تۋرالى ايتتىڭىز. قازعارىش اگەنتتىگى قازىر قانداي مەملەكەتارالىق جوبالاردى ىسكە اسىرىپ وتىر؟ – وتكەن  جىلى فرانتسيا پرە­زي­دەنتى نيكوليا ساركوزي ءبىزدىڭ ەلگە رەسمي ساپارمەن كەلگەنىندە ەكى ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وت­كەن كەزدەسۋدە ەكى جاقتى بىرنەشە كە­لى­­سىمگە قول قويىلدى. ەرەكشە اتاپ وتەتىن جاي, وسى كەلىسىمدەردىڭ تورتەۋى عارىش سالاسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىقتىڭ نىعايۋىنا بايلا­نىستى بولدى. اتاپ ايتساق, ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى  مەن فرانتسۋز رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ەكى ەلدىڭ ۇكىمەتارالىق كەلىسىمىنە قول قويدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – عارىش كەڭىستىگىن بەيبىت ماقساتتا زەرتتەۋ جانە پايدالانۋ سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق بولسا, ەكىنشىسى – جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋدىڭ عارىش جۇيەسى مەن عارىش اپپاراتتارىنىڭ قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن قۇرۋ مەن پايدا­لانۋدىڭ شارتتارى تۋرالى  كەلى­سىمدەر. سونىمەن قاتار “قازاقستان عارىش ساپارى” ۇق” اق پەن EADS ءAstrىum  اراسىندا جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ جۇيەسىن  قۇرۋ جايلى  شارتقا قول قويىلدى.  ەكى ۇيىمنىڭ جەتەكشىلەرى عاۆىل­لاتىپ مىرزاقۇلوۆ پەن فرانسۋا وك استانا قالاسىندا عارىش اپپاراتتارىن قۇراستىرۋ-سىناۋ كەشەنىن سالۋدى ۇيىمداستىراتىن قازاق-فرانتسۋز بىرلەسكەن كاسىپور­نىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم-شارتقا قول قويدى. – “بايتەرەك” عارىشتىق باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسى قالاي؟ – الدىمەن ەل ۇكىمەتى مەن رەسەي ۇكىمەتى اراسىنداعى “باي­قوڭىر” عارىش ايلاعىندا “باي­تەرەك” عارىشتىق زىمىران كەشەنىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلدى. كەشەن تمد كەڭىستىگىندەگى ەڭ ءىرى جوبالاردىڭ ءبىرى.  ءتىپتى ونى ءبىزدىڭ عارىش سالاسىنداعى ءىرى جوبالارىمىزدىڭ ءبىرى دەسە بولادى. ول “بايقوڭىر” كەشەنىنەن ۇشاتىن  زىمىران تاسىمالداعىشتان ءبولىنىپ شىققان زياندى قالدىقتاردىڭ  ورتاعا كەرى اسەرىن بارىنشا ازايتۋعا باعىتتالعان. كەزىندە باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا ءبىرشاما وبەكتيۆتى قيىندىقتار كەزدەسكەنى راس. بىرقاتار كەلىسىمدەردىڭ ورىندالۋ ۋاقىتى دا ارىپتەستەر تاراپىنداعى ەلەۋلى سەبەپتەرگە بايلانىستى كەيىنگە شەگەرىلدى. قازاقستاننىڭ جوعارى تەحنو­لوگيالىق ءوندىرىسى دامىعان, عارىش­تىق تەحنولوگياعا يە جانە ەڭ باس­تىسى, وربيتاعا دەربەس شىعا الاتىن عارىشتىق دەرجاۆا ەلدەرى كلۋبى مۇشەلەرىنىڭ سانىن تولتىرامىن دەگەن ءۇمىتى تاپ سول “بايتەرەك” باعدارلاماسىنىڭ ورىندالۋ نا­تيجەسىنە بايلانىستى. – عارىش سالاسىندا ءبىرشاما جۇمىستار اتقارىلعانى  بەلگىلى. الدا, ءوزىڭىز ايتىپ وتكەندەي, ءىرى-ءىرى ماقساتتار مەن جوسپارلار دا بار. وسىنىڭ ءبارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. قازىر ماماندار دايىنداۋدا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟ – ورىندى سۇراق.  بىلىكتى ماماندار دايىنداۋ – عارىش كەشەنىنىڭ بولاشاعى. عارىشتى دامىتۋ باعىتىندا جانە عارىش كەشەنى كەلەشەكتە جەمىسىن بەرۋ ءۇشىن اتقارىلاتىن ماڭىزدى جۇ­مىستاردىڭ ءبىرى عارىش سالاسىنداعى مامانداردى دايىنداۋ بولىپ سانالادى. بۇل باعىتتا ىستەلگەن جۇمىستار بارشىلىق. مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جۇر­گىزىپ وتىرعان ەلىمىزدىڭ  مەملە­كەت­تىك كلاسسيفيكاتورىنا عارىش­تىق ماماندىقتاردى  ەنگىزدىك. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ بىرقا­تارىندا “راديوتەحنيكا, ەلەكترو­نيكا جانە  تەلەكوممۋني­كا­تسيالار”, “راديوبايلانىس جانە راديونا­ۆيگاتسيا”, “جىلجىمالى بايلانىس قۇرالدارى مەن جۇيەلەر بايلا­نىسى”, “راديوبايلانىس, راديو­حا­بارلارىن تاراتۋ جانە تەلەديدار”, “كوپ ارنالى  تەلەكوم­مۋنيكا­تسيالىق جۇيەلەر” مامان­دىق­تارى بويىنشا وقىتۋدى ۇيىم­داس­تىرۋدى باستادىق. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپ­سىر­ماسىمەن كەيىنگى ءۇش جىل بويى ءبىلىم جانە عىلىم مينيستر­لىگىنىڭ كۆوتاسىمەن 45 ءبىلىم گرانتى يەلەرىنە  بايقوڭىر قالاسىنداعى ماسكەۋ اۆياتسيا ينستيتۋتى فيليالىنا وقۋعا تۇسۋگە جاعداي جاسادىق. اتالمىش فيليال عارىش تەحني­كاسىن سىناۋعا قاتىستى ينجەنەر ماماندارىن دايارلايدى. نەگىزىندە, قازاقستاندا عارىش قىزمەتىنە قاتىستى ماماندار دايىندايتىن وقۋ ورىندارى جوقتىڭ قاسى. وسىعان بايلانىستى وتاندىق وقۋ ورىندارىندا عارىش ماماندارىن دايىنداۋدى دا قولعا الۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنە قوياتىن كەز كەلدى. بۇل ورايدا ءبىز ۇلتتىق ينجەنەرلىك اكادەميادا تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ نەگىزىندە  عارىش سالاسىنىڭ ماماندارىن دايىنداۋ ءۇشىن فاكۋلتەتتەر مەن كافەدرالار قۇرۋدى ۇسىندىق. بۇل ۇسىنىسىمىز ەلىمىزدىڭ تەحنيكالىق جوعارى وقۋ ورىندارى رەكتورلارى تاراپىنان قولداۋ تاپقانى ءبىزدى قۋانتادى. – جاڭا باستالعان جىل ەلىمىز ءۇشىن ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. ويتكەنى, ەلىمىز ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىندا تور­اعالىق ەتەدى. وسى جونىندە ءسىزدىڭ پىكىرىڭىزدى بىلسەك. – بۇگىندە قازاقستان حالىق­ارالىق ساحنادا, الەمدىك قاۋىمداس­تىقتا ءوزىنىڭ ورنى مەن بەدەلى بار مەملەكەتكە اينالىپ وتىر. ەلىمىز يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمى, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى سياقتى كوپتەگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تەڭ قۇقىقتى ءارى بەدەلدى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق قايتا قۇرۋلار مەن قازاقستاندىق قوعام­نىڭ دەموكراتيالانۋى ارقاسىندا ءبىزدىڭ مەملەكەت ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن اي­تارلىقتاي ناتيجەلەرگە قول جەت­كىزۋدە.   قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى دە سونىڭ ءبىر دالەلى. قازاقستان مەن ەۋرووداق ەلدەرى  ىنتىماقتاستىق سالاسىندا زور الەۋەتكە يە, سەبەبى كوپتەگەن ماسە­لە­دە, ونىڭ ىشىندە عارىش قىزمەتىن دامىتۋ ماسەلەسىندە ۇستانىمدا­رىمىز بەن كوزقارا­سىمىز ۇقساس. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن داستان كەنجالين. كوكسارايدىڭ العاشقى كەزەگى دايىن كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ جۇمىسىن باقىلاۋعا توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى ۆ.بوجكو مەن وبلىس اكىمدىگىنەن قۇرىلعان كوميسسيا كەلدى. مۇندا قىزۋ جۇمىس جۇرۋدە. وكپەك جەل وڭمەنىڭنەن يتەرگەنىمەن سونشالىق ءزىلدى دە, ىزعارلى دا ەمەس. مۇنداعى جۇمىستىڭ توقتاپ قالماۋىنا تابيعات-انانىڭ ءوزى جاردەمدەسىپ تۇرعانعا ۇقسايدى. اقپاننىڭ ءبىرىنشى جۇلدىزىندا كوكساراي العاشقى 1. ملرد. تەكشە مەتر سۋدى قابىلدايدى. وسىلاي شەشىلگەن, وسىلاي كەلىسىلگەن. ويتپەسكە جانە بولمايدى. سىرداريامەن اۋەلدە جىلاپ اققان سۋ قىزىلورداعا جەتە بەرگەندە ايازدان كانال تابانىنا قاتىپ قالعان. ەرىپ ۇلگەرمەي جاتىپ مول سۋ كەلىپ, مۇز ۇستىنەن اعۋدا. سىرداريادا قازىر  سەكونتىنە 550 تەكشە مەتر سۋ جىبەرىلۋدە. بۇل – وبلىس ءۇشىن قاۋىپ. ارال-سىرداريا باسسەينى سۋ ينسپەكتسياسىنىڭ باستىعى ءادىلحان قارلىقانوۆ تا وسى قاۋىپتى راستايدى. قازالى, ارال اۋداندارىندا كۇردەلى جاعداي بولىپ قالۋى مۇمكىن. الدىن-الا دايىندالعان كانالدارعا, توسپالارعا سۋ قاشىرتقانىمەن توپان سۋ دا ءتىلسىز جاۋدىڭ ءبىرى. توتەنشە جاعدايلار ءمينيسترى جۇمىس  ساپارىن سۋ رەتتەگىشتىڭ نەگىزگى اۋماعىنان باستادى. جىلعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن تۇزى بەتىنە شىعىپ جاتقان قۇلا ءدۇز الىپ قازان شۇڭقىرعا اينالىپ قالىپتى. دامبا ۇستىندە  ەلەكتر باعانالارى ورناتىلعان. سۋ جينالاتىن بەتكەيىن بەتونمەن قاپتاۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. باياعىداي زەمبىلمەن قولداسىپ بەتون تاسيتىن كۇن وتكەن. امەريكادان الدىرىلعان قوندىرعىلار ارماتۋرالارمەن شەگەندەلگەن جاقتاۋلاردى بەكىتۋدە. بۇل جاقتا ءالى قار جاۋىپ, ساقىلداعان سارى اياز كۇشىنە مىنگەن جوق. ونداي جاعدايدا جۇمىس توقتاپ قالۋى مۇمكىن. مينيستر بەتوننىڭ قۇرامىن قىسقىعا اۋىستىرىپ, ەلەكترمەن قىزدىرىپ دايىنداۋدىڭ جايىن ويلاسۋدى تاپسىردى. قۇرىلىسقا مامانداندىرىلعان 38 مەكەمە 1800 جۇمىسشىسىمەن قاتىسىپ جاتىر. ونىڭ 1635-ءى جەرگىلىكتى تۇرعىندار. ءتۇرلى جۇمىستاردا 645 دانا ارناۋلى تەحنيكالار مەن 131 دانا كومەكشى تەحنيكالار, جابدىقتار پايدالانىلۋدا. سايدىڭ ەتەگىنەن جوعارى جاعىنا دەيىن بەتون قۇيۋعا مۇرشاسى جەتەتىن ۇزىن مويىن ءۇش قوندىرعى جۇمىس جاساپ جاتىر. 2011 جىلى سوڭعى ساتىسى اياقتالعاندا 3 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن سۋ قابىلداي الاتىن سۋ رەتتەگىشىنىڭ العاشقى كەزەكتەگى جۇمىستارى مەرزىمىندە اياقتالۋعا جاقىن. نەگىزگى گيدروجۇيەنىڭ سىردارياعا سۋ تاستاۋ مۇمكىندىگى سەكونتىنە 2100,0 تەكشە مەتر. 16 شاقىرىمعا سوزىلىپ جاتقان كانال سەكونتىنە 500 تەكشە مەترگە دەيىن سۋ ايداي الادى. سۋ رەتتەگىشتەگى جۇمىستارعا تەحنولوگيالىق باقىلاۋ جاساۋ مىندەتى جۇكتەلگەن “قازسەلدەنقورعاۋ” مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ ديرەكتورى توقتاربەك بايمولداەۆتىڭ مۇنداعى جاسالعان جۇمىستارعا كوڭىلى تولاتىندىعى بايقالادى. ەلباسىنىڭ پارمەنىمەن سالىنىپ جاتقان سۋ رەتتەگىشكە كەزەڭ-كەزەڭىمەن 49 767 ملن. تەڭگە قارالسا, سونىڭ وسى كەزگە دەيىنگى جۇمىستارىنا جۇمسالۋعا ءتيىس قارجىسى 25 ملرد. تەڭگە مولشەرىن قۇرايدى. بۇل قارجى يگەرىلگەن. كوكساراي العاشقى كەزەكتەگى 1 ملرد. تەكشە مەتر سۋدى 1 اقپاننان باستاپ قابىلداۋعا دايىن. ەكى كوپىر اشىلعان. سۋدىڭ جىلدامدىعىن ازايتىپ, كوبەيتىپ وتىراتىن شليۋزدەردە بەتونداۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى مەن قىزىلوردا وبلىسى ءۇشىن وسى كەزەڭدەر جىلدا مازاسىز بولاتىن. اپاتتى جاعدايلار ورىن الاتىن. توقتاعۇل گەس-ىنە سۋ جيناعان ايىر قالپاقتى اعايىن قىستاي ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ ءۇشىن توپان سۋدى جوڭكىلتىپ سىر بويىمەن شاردارا سۋ قويماسىنا جىبەرەدى. شاردارا سۋ قويماسىنىڭ سىيىمدىلىعى 5 ملرد. تەكشە مەتر. توپان سۋ كەرنەۋلەپ بارا جاتقان سوڭ ارناساي ارقىلى ارتىق سۋدى اكە-كوكەلەپ وزبەكستان جاققا وتكىزەدى. مۇندايدا اعايىندىق دەگەن قالادى. كۇنى تۇسكەندە قازاق-قىرعىز ءبىر تۋعان دەيتىن اعايىنىڭىز “ەلەكتر قۋاتىن وڭدىرمە دەسەڭدەر تەگىن مازۋت بەر, كومىر بەر” دەپ جەر تەپكىلەپ وتىرىپ الادى. ايتپەسە, توپان سۋدى اعىتامىن دەپ قورقىتادى. شاردارا سۋ قويماسى ىسكە قوسىلعاننان بەرى ءبىر ارال كولىنىڭ سۋىن جيناپ العان, سۋعا دا, بالىققا دا ۇرتى مايلانىپ وتىرعان الا توپىلى اعايىن دا “وزبەك – ءوز اعام” دەگەندى وسى كەزدەرى مويىنداماي كەتەدى. ونىڭ دا تاۋداي تالاپتارى بار. ورىنداماسقا بولمايدى. قازاقستاننىڭ ەكى ۇلكەن وبلىسى ءۇشىن قايدا بارساڭ دا قورقىتتىڭ كورى تۋاتىن شاعى وسى. ەلباسىنىڭ جارلىعىمەن سۋ رەتتەگىش ىسكە قوسىلا باستاعالى ەكى كورشىنىڭ دە ءالاۋلايى وزگەرىپ كەلەدى. قىرعىز اعايىن “تاۋ-تاستىڭ اراسىنداعى بۇلاق, وزەننىڭ باسىن قوسىپ سۋ جينايتىن ءبىزبىز. سۋ العىلارىڭ كەلسە جيناعانىمىزعا وتەماقى تولەڭدەر” دەگەندى كۇڭكىلدەپ ايتا باستادى. ارناسايمەن جىلداعىداي مول سۋ الا المايتىنىن بىلگەن وزبەكستان جاعى قازاقستاننىڭ ات باسىنداي التىن تولەپ دوستىق كانالى ارقىلى الىپ كەلگەن سۋىن جىرمىشتاپ بۇرىپ الا باستادى. ماقتاارالدا ماقتا القاپتارىنىڭ سورىن شايۋعا سۋ جەتپەي قالدى. شىلىڭگىر شىلدەدە دەرتىپ پىسكەن قوزالىقتاردىڭ الدى شولىركەپ, شىرىنى اعىپ كەتتى. ديقان بايعۇس ويبايلاپ قالدى. وسىنداي جاعدايدا كوكساراي سۋ رەتتەگىشىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزدىلىعى وراسان. سىر تابانىنا سىيماعان ارتىق سۋ وسىندا جينالىپ جازداي ارالعا اعادى. ديقانشىلىقپەن اينالىساتىن وتىرار, تۇركىستان القاپتارىنا دا مول سۋدان ۇلەس تيمەك. ىنتالى توپ كانالدان بۇرىپ قىرۋار قارجى شىعارماي سۋ رەتتەگىشتىڭ تومەندەۋ يىنىنەن سۋ وتكىزۋ جۇيەسىن سالىپ, ەتەككە ىلديلاتىپ اعىزۋ يدەياسىن توتەنشە جاعدايلار مينيسترىنە ۇسىندى. مينيستر بۇل ماسەلە تۋرالى شتاب ماجىلىسىندە ويلاساتىندىق­تارىن ايتتى. اڭگىمەگە جۇيرىك حالىقپىز عوي. كوكساراي سۋ رەتتەگىشى تۋرالى الىپقاشپا اڭگىمەلەر ەل ىشىندە ءالى دە جەلدەي ەسىپ ءجۇر. قارجى جوق ەكەن. مەردىگەر­لەردىڭ الدى جۇمىسىن تاستاپ كەتىپ قالىپتى. جۇمىسشىلار ايلىعىن الا الماي ءجۇر دەگەن سياقتى. كوكسارايدىڭ مول سۋدى ۇستاپ تۇرا الاتىنىنا سەنبەيتىندەر دە تابىلۋدا. مينيستر مۇنداي قيسىق اڭگىمەلەردىڭ نەگىزسىز ەكەندىگىن, ەلباسىنىڭ باقىلاۋىندا تۇرعان سۋ رەت­تەگىشتە دابىل قاعاتىنداي پروبلەما جوق ەكەندىگىن ايتتى. العاشقى سۋدى قابىلداپ الۋعا دايىن دەدى. كوڭىل اۋدارار پروبلەمالاردى تارازىلاپ, ورىندالۋىن مەجەلەدى. جۇمىستاردىڭ مەرزىمىندە اتقارىلىپ جاتقانىنا رازىلىعىن ءبىلدىردى. باقتيار تايجان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى. جالعان كاسىپكەرلىككە جول جوق وتكەن جىلدىڭ اياعىندا ەل­باسى “جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى بويىنشا كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرگە وز­گەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگى­زۋ” تۋرالى زاڭعا  قول قويعان بولاتىن. وسىعان وراي قارجى مينيسترلىگىندە سالىق كوميتە­تىنىڭ توراعاسى داۋلەت ەرعوجين, “اتامەكەن” وداعى” قۇەپ توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ, ونىڭ ورىنباسارى ە.نيكيتينسكايا جانە ءماجىلىس دەپۋتاتى, قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ حاتشىسى س.ەسىلوۆ قاتىسقان ارنايى ءباسپاسوز ءماسليحاتى بولىپ ءوتتى. 2007 جىلدان باستاپ سالىق كودەكسىندە جالعان كاسىپكەرلىك ءۇشىن جاۋاپقا تارتۋ ەنگىزىلگەن بولاتىن. بىراق ونىڭ انىقتالۋ مەحانيزمى تولىق قاراستىرىل­مادى. زاڭسىز ءبىر عانا كەلىسىم-شارت جاسالۋ بارىسىندا كاسىپ­ورىن­نىڭ بارلىق قىزمەتى زاڭسىز دەپ تانىلىپ, ناتيجەسىندە تولەن­بەگەن سالىق ادال كاسىپكەرلەردىڭ ەسەبىنەن الىندى. كوپ جاعدايدا جالعان تۇلعالار ەسەبىنەن اشىلا­تىن جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ  سوڭى جارعا جىعىلىپ, ولارمەن كەلىسىم-شارتقا وتىرعان ادال كومپا­نيالار ءوز قۇقىقتارىن قورعاي المادى. وعان قولدانىستاعى زاڭنامالىق قۇجات نەگىز بولىپ, كاسىپكەرلەردىڭ كەلىسپەۋشىلىك تۋرالى وتىنىشتەرىن سوتتار نەگىزسىز دەپ قابىلداماعان بولاتىن. بۇل ماسەلە بويىنشا “اتامە­كەن” وداعى 2007 جىلدىڭ ورتا­سىنان وتاندىق كاسىپكەرلەردىڭ زاڭدى قۇقىعىن قورعاۋعا ارنالعان ۇكىمەت, سوت جانە باقىلاۋ ورگان­دارىنىڭ نازارىنا باعىتتالعان بىرنەشە ءباسپاسوز ءماسليحاتتارىن وتكىزگەن بولاتىن. ۇكىمەت جانە پارلامەنت اياسىندا وتكەن سالىق كودەكسىنىڭ جاڭا رەداكتسياسىن تالقىلاۋ بارىسىندا “جالعان كاسىپكەرلىك” ماعىناسىنا انىق­تاما بەرۋ جانە مۇنداي قۇقىق بۇزۋشىلىق ورىن العان جاعدايدا ادىلەتتى تۇردە سانكتسيا ەنگىزۋ تۋرالى تالاپ قويىلدى. سوڭعى جىلدارى جالعان كاسىپكەرلىكتىڭ كوبەيۋىنە بايلانىستى جاڭا قابىلدانعان زاڭنامالىق وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار وسى قۇبىلىسپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىن جاقسارتۋعا, جالعان كاسىپورىن­داردىڭ (“قولما قول اقشا” فير­مالارى) مەملەكەتتىك تىركەلۋىنە قۇقىقتىق كەدەرگىلەر قۇرۋعا, سونداي-اق ادال كاسىپكەرلەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋعا باعىتتالدى. ەندى قىلمىستىق كودەكستىڭ 192-بابى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكستىڭ 154-بابىنا سايكەس ەگەر جەكە كاسىپ­كەرلىك سۋبەكتىسى جاساعان بارلىق كەلىسىم-شارتتار ەل زاڭدارىنا قارسى ماقساتتاردى كوزدەگەن جانە قوماقتى زالالدار كەلتىرگەن جاعدايدا عانا ارەكەت جالعان كاسىپكەرلىك دەپ تانىلاتىن شارتپەن تولىقتىرىلدى. بۇل وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار بولاشاقتا ابايسىزدا كىنالىلەر­مەن ىسكەرلىك بايلانىس جاساعان­داردى ەمەس, ناعىز كىنالىلەردى جازاعا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەك. ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا سالىق كوميتەتىنىڭ توراعاسى د. ەرعوجين, “اتامەكەن” وداعى توراعاسى ازات پەرۋاشەۆ ەلىمىزدىڭ ادال كاسىپ­كەر­­لەرىن ءوز بيزنەسىن اشۋدا جانە جۇرگىزۋدە مەملەكەتتىك كەدەرگىلەر­دىڭ بارىنشا جويىلىپ, ءارى قاراي دامۋىن ۇنەمى نازاردا ۇستايتىن­دىقتارىن اتاپ ءوتتى. بۇل ءوز ءىسىن اشام دەۋشىلەرگە ەشقانداي كە­دەرگىنىڭ بولمايتىندىعىن بىلدى­رە­دى. ال ءوز مەكەن-جايىن جاسى­رىپ, مەملەكەتكە سالىق تولەۋدەن جالتارعاندارعا جول بىرەۋ. بۇرىن 6 جىلعا سوتتالسا, ەندى جازانىڭ دەڭگەيىنە بايلانىس­تى 2-5 جىل, 3-7 جىل, 6-10 جىلعا كەسىمدى جازا قولدانىلادى. سو­نىمەن قاتار ءىستىڭ ناقتى كىنالىسى تەكسەرىلىپ, ادال كاسىپكەردىڭ “كۇيىپ كەتۋىنە” جول بەرىلمەيتىن بولادى. ۆەنەرا تۇگەلباي. كەدەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ جاڭاجىلدىق تارتۋى “سەمەي” كەدەن بەكەتى باستىعىنىڭ ورىنباسارى, كەدەن قىزمەتىنىڭ پولكوۆنيگى بەكەن نۇراحمەتوۆ نەگىزگى ماماندىعى جونىنەن جۋرناليست بولعاندىقتان ارا-تۇرا ءبىزدىڭ ءتىلشى قوسىنىنا تەلەفون شالىپ قوياتىنى بار. بۇل جولى داۋسىنان ءبىر ماقتانىشتىڭ  لەبى سەزىلىپ-اق تۇردى. تىلدەسە كەلگەندە ونىڭ ورىندى ماقتانىش ەكەندىگىن اڭعاردىق. ياعني, اتالعان كەدەن بەكەتى وتكەن جىلدى تابىستى اياقتاپ, مەملەكەت قازىناسىنا تۇسىرگەن كەدەندىك تولەمدەر مەن سالىقتىڭ مولشەرى 3 ميلليارد 340 ميلليون تەڭگە قۇراپتى. بۇل دەگەنىڭىز بىزدە قىزمەت اتقاراتىن ءار قىزمەتكەرگە شاققاندا شامامەن 110 ميلليون تەڭگەدەن اينالادى دەيدى ب.نۇراحمەتوۆ. سوندا ءار قىزمەتكەردىڭ جىلدىق جالاقىسىنا ءبىر ميلليون تەڭگە قارجى كەتكەن كۇننىڭ وزىندە ارعى جاعىنداعى تازا پايدانى ءوزىڭىز ەسەپتەي بەرىڭىز. ول سولاي دەي كەلىپ, وزدەرىنىڭ كەدەن بەكەتىندەگى باسقا دا وڭدى وزگەرىستەردى ايتا كەتۋدى ۇمىتپاعان. ماسەلەن, جىل ىشىندە بۇلاردىڭ كۇشىمەن 125 اكىمشىلىك قۇقىق ءتارتىبىن بۇزۋ فاكتىلەرى اشكەرەلەنىپ, زاڭ بۇزۋشىلارعا 2,5 ميلليونعا جۋىق ايىپ سالىنعان. جانە مەملەكەتكە كەلتىرىلگەن شىعىن بىرتىندەپ ورنىنا تولتىرىلا باستاعان. وسىنداي ۇزدىك قىزمەتتەرى ءۇشىن كەدەن بەكەتىنىڭ بىرقاتار قىزمەتكەرى ءوز سالالارىنىڭ “ۇزدىك قىزمەتى ءۇشىن” ءتوس بەلگىلەرىمەن ماراپاتتالسا, تاعى بىرنەشەۋىنىڭ شەنى جوعارىلاعان. —  ءبارىن ايت تا, ءبىرىن ايت دەمەكشى, بيىلعى جاڭا جىلدان باستاپ ءبىزدىڭ كەدەن بەكەتى ءىس قاعازدارىن مەملەكەتتىك تىلدە جۇرگىزۋگە تولىقتاي كوشىپ وتىر, – دەيدى بەكەن نۇراحمەتوۆ مىرزا. ەلباسىمىز ءبىز كەدەندى نىعايتۋ ارقىلى مەملەكەتىمىزدى نىعايتامىز دەگەن ەدى. سەمەيلىك كەدەنشىلەردىڭ وسى ىسكە بار جاعىنان ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقانى سۇيسىنتەدى. داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي. ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى          www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى       www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى      www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى         www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى       www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى               www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى      www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى      www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى               www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى           www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى              www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى             www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى   www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى            www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى           www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى                www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى              www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى    www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى             www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ  اگەنتتىگى  ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى                            www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا  اگەنتتىگى                           www.ءdemomىgratىon.kz