ۇستازدىق ەتۋ – ۋاقىت ۇتۋ ەمەس, وزگەنىڭ باقىتىن ايالاۋ, ءوزىڭنىڭ ۋاقىتىڭدى اياماۋ.
زەينوللا قابدولوۆ
تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ وركەنيەتتى ەلدەر قاتارىندا گۇلدەنۋ ماقساتىن جۇزەگە اسىرۋدا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ ءبىرى – قازاق جەرىندەگى تاتۋلىق پەن يماندىلىق. وسى تاتۋلىق پەن يماندىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ كەمەلدەنۋىنە, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, مادەنيەت پەن ادەبيەتتىڭ الەمدىك دامۋدان كەنجە قالماي قارقىندى دامۋىنا تۇبەگەيلى ۇلەس قوساتىن – جاستار. سوندىقتان مەملەكەت جاستارعا ەرەكشە قامقورلىق جاساۋدا. ءوز ەلىنىڭ جاستارىنا سەنىم ارتقان ۇلت قانا العا قويعان ماقسات, مۇددەلەرىنە قول جەتكىزىپ, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسە الاتىنىن ناقتى سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە الەمدىك دەڭگەيگە جەتۋ ءۇشىن وقىتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن پايدالانا وتىرىپ جاسالىپ جاتقان ءىس-شارالار تەرەڭ ءبىلىمدى, ىزدەنىمپاز, شىعارماشىل دا تولەرانتتى تۇلعا ءتاربيەلەۋگە باعىتتالعان. بولونيا پروتسەسى كونتەكسىندە ءبىلىم بەرۋدى جاڭعىرتۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىنىڭ نەگىزگى ماقساتى ەتىپ قويىلعان. مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىندا «ەلباسىنىڭ ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمىنىڭ تەڭدەسسىز ءۇلگىسى جاس ۇرپاقتىڭ تولەرانتتىلىعىن قالىپتاستىرۋدىڭ, ولاردىڭ ەتنوستىق جانە ءدىني ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىنىستىكپەن قاراۋىنىڭ جانە قۇرمەتپەن قابىلداۋىنىڭ نەگىزىنە اينالۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. تولەرانتتىلىق – بارلىق ەلدەر ءۇشىن ەڭ ماڭىزدى ماسەلە, ەركىن قوعام مەن مەملەكەتتىك تۇراقتىلىقتىڭ بەلگىسى. «تولەرانتتىلىق» (لات. «tolerantia» – شىدام, ءتوزىم) باسقالاردىڭ پىكىرىنە, نانىم-سەنىمىنە, ءجۇرىس-تۇرىسىنا, ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋ, ادامدى سول قالپىندا قابىلداۋ. تولەرانتتىلىق – ينتەگرالدى قاسيەت. ەگەر ول قالىپتاسقان بولسا, وندا ول بارلىق ومىرلىك جاعدايلاردا جانە بارلىق ادامدارعا قاتىستى كورىنىس تابادى. جالپى, تولەرانتتىلىق دامىعان ەلدەرگە ءتان قۇبىلىس. مۇنداي قاسيەت تۇتاس ۇلتتىڭ باسىنا ءبىر كۇندە ورناي سالمايتىنى بەلگىلى. بۇل – حالىقتىڭ سانا-سەزىمىنىڭ, ءداستۇرىنىڭ, رۋحاني بايلىعىنىڭ كەمەلدەنگەندىگىنىڭ ايقىن كورىنىسى. قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە ۇلتارالىق قاقتىعىستار مەن ءدىني ءتوزبەۋشىلىك تانىتۋ ءجيى ورىن العان جاعدايدا وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان قازاقستان حالقىنىڭ تولەرانتتىلىعىن كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن ءدىني كونفەسسيالار دا مويىنداپ, ەلىمىزدىڭ تاجىريبەسىنە قىزىعۋشىلىقتارىن بىلدىرۋدە. مەملەكەتىمىز ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى دامىتۋدى باستى ساياسي باعىت رەتىندە ۇستانادى. ەل پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋلارىندا وسى ماسەلەگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, حالىقتى بىرلىك پەن تاتۋلىققا شاقىرادى. بۇل ماسەلەدە ەلباسىمىز جاستارعا ۇلكەن سەنىم ارتاتىنىن باسا ايتىپ, جاستار ءتاربيەسىنە نازار اۋدارۋىمىز كەرەكتىگىن ەسكەرتەدى. ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا: «ءبىز تۇراقتىلىقتى باعالاي بىلگەنىمىزدىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى تابىستارعا جەتتىك. ەشكىمدى كەمسىتپەي, ەشكىمنىڭ ءتىلى مەن ءدىلىن مانسۇقتاماي, بارلىق ازاماتتارعا تەڭ مۇمكىندىك بەرۋ ارقىلى تۇراقتىلىقتى نىعايتىپ كەلەمىز. ءبىزدىڭ كەيىنگى ۇرپاققا اماناتتار ەڭ باستى بايلىعىمىز – ەل بىرلىگى بولۋى كەرەك. وسىناۋ جالپىۇلتتىق قۇندىلىقتى ءبىز ءاربىر جاستىڭ بويىنا سىڭىرە بىلۋگە ءتيىسپىز», – دەلىنگەن. بارلىق حالىقتار وركەنيەتكە بەت بۇرعان بۇگىنگى الەمدە ادامدار اراسىنداعى, ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق ءوزارا ءتۇسىنىستىك پەن توزىمدىلىكتى قالىپتاستىرۋ قوعامنىڭ بەيبىت تە ورنىقتى دامۋىنىڭ كەپىلى رەتىندە باعالاندى. پرەزيدەنتتىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىندا كورەتىلگەندەي, بۇگىنگى باستى مىندەت – ۇلتتىق, گەولينگۆيستيكالىق, تاريحي, ەتنوستىق, ەتنولينگۆيستيكالىق, مادەني-كوركەمدىك, ەستەتيكالىق قۇقىقتىق سانانى, ءدىني تاعىلىمداردى, ونەگەلىلىك قاسيەتتەردى ادامداردىڭ بويىندا قالىپتاستىرۋ, ۇلتتىق دياسپورلاردىڭ تاتۋلىعى مەن بىرلىگىن نىعايتۋ, ءدىنسىزدىكتى توقتاتۋ, ادەپسىزدىك پەن ازعىندىقتى اۋىزدىقتاۋ, ادامداردىڭ ساليقالى, سالاماتتى ومىرىنە جول سىلتەۋ. تولەرانتتىلىقتى وقۋشىلاردىڭ ساناسىنا ەنگىزۋ جانە قالىپتاستىرۋ, ونى نەگىزگى قۇندىلىقتاردىڭ بىرىنە اينالدىرۋ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ماڭىزدى مىندەتى بولىپ تابىلادى. ازاماتتىق ۇستانىمدى قالىپتاستىرۋ ءپان ساباقتارىندا, سونداي-اق, وقۋشىمەن جۇرگىزىلەتىن ءارتۇرلى ساباقتان تىس تانىمدىق جانە ءتاربيەلىك ءىس-شارالاردا دا ءتيىمدى شەشىمىن تابادى. ونىڭ باستى ماقساتى – ءتۇرلى تاربيەلىك شارالار ارقىلى وقۋشى قابىلەتىن دامىتۋ, ونىڭ ءمادەني جانە رۋحاني جاعىنان ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ. وسىنداي ءىس-شارالاردىڭ قاتارىنا ەكسترەميستىك جانە ۇلتشىلدىق ماسەلەلەرى بويىنشا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ پىكىرلەرىن ءبىلۋ ماقساتىندا وقۋشىلار اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزۋ, وسى سالادا بەلگىلى ءبىر اقپاراتتىق بازانى قۇرۋ ءۇشىن مادەني كەشتەردى وتكىزۋ, ساياسات, ەكونوميكا سالاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى ماسەلەلەر بويىنشا ءدوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن كونفەرەنتسيالار ۇيىمداستىرۋدى جاتقىزۋعا بولادى. وقۋشىلاردىڭ بويىندا تولەرانتتىلىق قاسيەتتەردى قالىپتاستىرۋدىڭ تيىمدىلىگى ۇلتتىق جانە ۇلتارالىق قاتىناستارداعى مىنەز-ق ۇلىق داعدىسىنىڭ, سەنىمىنىڭ, ءبىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى تۇرعىسىنان قاراستىرىلۋى كەرەك. وقۋشىلاردى تولەرانتتىلىققا ءتاربيەلەۋ ىسىندە سىنىپ جەتەكشىسىنىڭ اتقاراتىن جۇمىسى ماڭىزدى. سىنىپ جەتەكشىلەرى سىنىپتاعى وقۋشىلاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىن, ۇلتتىق جەكە باس قاسيەتتەرىن باعالاپ, ءتۇرلى ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس فورماداعى, ياعني دوڭگەلەك ۇستەلدەر, پىكىرسايىستار, ديسپۋتتار, كونكۋرستار, ترەنينگتەر وتكىزۋ ادىستەرى ارقىلى ءاربىر وقۋشىنىڭ سىنىپتاستارىمەن قارىم-قاتىناسىن ۇيىمداستىرۋعا ىقپال ەتەدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءومىرىندەگى جاڭارۋ ءۇردىسى ادام فاكتورى ماڭىزىن كۇشەيتۋمەن قوسا قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل ءمانىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى. ءتىل اتاۋلى, ونىڭ ءىشىندە, مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعى دا ەلىمىزدە تۇراتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ تەرەڭ ويلارى مەن شەكسىز سەزىمدەرىن ەركىن بىلدىرۋىنە ءمۇمكىندىك بەرەدى. ءتىلدىڭ بىلىمدىك, تاربيەلىك ماقساتتارى دا باسقا ءپاندەرمەن تىعىز بىرلىكتە, بايلانىستا بولادى. قازاق تىلىندە سالت-ءداستۇرلەرگە بايلانىستى وتكىزىلەتىن ءىس-شارالارعا وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ وقۋشىلارى دا شاقىرىلادى. وسىنداي ءىس-شارالاردان وقۋشىلار قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرىنە بايلانىستى ءبىلىمدەرىن تولىقتىرىپ, ساباقتاردان العان مالىمەتتەرىن ءوز ۇلتىنىڭ سالت-داستۇرلەرىمەن سالىستىرا وتىرىپ اڭگىمەلەيدى. سونداي-اق, قازاق حالقى مەن باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ مادەنيەتىنەن, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنەن ءمالىمەتتەر بەرەتىن ولكەتانۋ, ەتنوگرافيالىق مۇراجايلارعا بارۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل مۇراجايلاردا وقۋشىلار ءار حالىقتىڭ مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن بەينەلەيتىن ەكسپوناتتاردى ءوز كوزدەرىمەن كورىپ, قوسىمشا ماعلۇماتتار الادى. پاتريوت ازاماتتى ەكسترەميزمگە, تەرروريزمگە قارسى تۇرا الاتىن تولەرانتتىلىق رۋحىندا تاربيەلەۋ ماسەلەسى قازىرگى جاعدايدا ۇلكەن ماڭىزعا يە. سوندىقتان ۇلتتىق مادەني قۇندىلىقتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, وقىتۋ ۇردىسىندە جانە ساباقتان تىس ۋاقىتتا ءىس-شارالاردى وتكىزۋ بارىسىندا وقۋشىلاردىڭ بويىندا تولەرانتتىلىق قاسيەتتەردىڭ قالىپتاسۋى جۇزەگە اسىرىلادى. وسىنداي ءىس-شارالار جۇيەلى جانە كەشەندى تۇردە ىسكە اسىرىلسا, تاربيە جۇمىستارى ماقساتىنا جەتىپ, ناتيجەلى بولماق. يسابەك سەيدۋللا, جەتىساي قالاسىنداعى ب.مومىش ۇلى اتىنداعى مەكتەپ-گيمنازيانىڭ ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى, ماقتاارال اۋدانى
