دۇبىرگە تولى دۇنيە

يسپانيا ەۋرووداققا توراعالىق ەتەدى بۇل دا جاڭا جىلدىڭ باستى وقيعالارىنىڭ ءبىرى. جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرى رەسمي تۇردە ەۋروپالىق وداققا توراعالىق ەتۋدى يسپانياعا تاپسىرۋدىڭ ءراسىمى ءوتتى. بۇل ەل ونى شۆەتسيادان قابىلداپ الدى. اتاپ ايتاتىن ءبىر جاي, بۇل ءراسىم جىلداعىدان وزگە­شە­لەۋ بولدى. ءويت­كەنى, ەۋرووداقتىڭ قۇرىلىمى دا ءتۇبى­رى­نەن وزگەرىپ وتىر. وسىناۋ اسا زور ەكو­نوميكالىق ۇيىم بيىلدان باس­تاپ ليسسابون شار­تىنا ساي جۇمىس ىستەيدى. قازىر ەۋرووداقتىڭ ءوز پرەزيدەنتى بار – بۇل جوعارى لاۋازىمعا بەل­گيا­نىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى حەرمان ۆان رومپەي سايلانعان. وداقتىڭ ۇيىمدىق جۇمىستارى­نىڭ كوپشىلىگى ەندى سول پرەزيدەنت اپپاراتىنا جۇكتەلەدى. ەڭ الدىمەن بۇرىنعى ءداستۇر­دىڭ جالعاسىنداي, وداق توراعا­لىعى جۇكتەلگەن ەلدىڭ موينىنا ارتىلاتىن جاۋاپكەرشىلىك تە از ەمەس. وداقتىڭ ماقسات-مۇددەسىن ايقىندايتىن باعىت-باعدار ەندى يسپانيانىڭ باسشىلىعىمەن جۇرگىزىلەدى. وسىناۋ قىزمەتكە كىرىسكەن ساتتە يسپانيا پرەمەر-ءمينيسترى حوسە لۋيس رودريگەس ساپا­تەرو وعان جان-جاقتى توقتال­دى. “ەكونوميكالىق ءومىردى جان­داندىرا تۇسۋگە كۇش سالامىز, – دەدى ول. – ەۋروپانىڭ ەكونومي­كاسىن ءونىمدى ەتۋ, يننوۆاتسيالىق سيپاتقا كوشىرىپ, داعدارىسقا قارسى تۇراتىنداي دارەجەگە كوتەرۋ – باستى ماقسات”. يسپانياعا توراعالىقتى تاپ­سىرۋ راسىمىنە ەۋروپالىق كەڭەس­تىڭ پرەزيدەنتى رومپەيمەن قاتار, ەۋرووداقتىڭ ۇكىمەتى سانالاتىن ەۋروكوميسسيا توراعاسى بارروزۋ دا قاتىستى. ءسىرا, وسى كەزدەسۋ كەزىندە ەۋرووداقتىڭ باسشىلىعى ءوزارا قىزمەت تە بولىسكەن بولار. بۇعان دەيىن توراعالىق ەتۋشى ەلگە كوپ نارسە جۇكتەلەتىن. ەندى ءبىراز مىندەتتىڭ باسقا قۇرىلىمدارعا اۋىسۋىنا بايلانىستى توراعا ەلدىڭ قۇزىرى كەمىدى دەۋگە دە كەل­مەس. قايتا قىرۋار شارۋا باسقاعا اۋىسقاندا, ۇلكەن دە نەگىزگى ماسەلەگە باستى نازار اۋدارىلىپ, جۇمىس ناقتىلانا تۇسكەندەي كورىنەدى. قىزمەت ءبولىسۋ دەگەندە, ەۋرو­وداقتى رەفورمالاۋ ءومىردىڭ تالابىنان تۋعانى دا بەلگىلى. جىل سايىن بارلىق ۇيىمدىق ماسە­لەلەردى توراعالىق ەتۋشى ەلگە تاپسىرۋ ءبىرشاما قولايسىزدىق تۋدىراتىن. ءبىر جىل – قىسقا مەر­زىم. جۇمىسقا ەندى ارالاسا باستاعان­دا, ۋاقىت ءبىتىپ قا­لىپ, ءبىراز شارۋا­نىڭ اياقتالماي قالۋى ابدەن ءمۇم­كىن. سوندىقتان دا جۇمىستا جۇيەلىلىك بولۋى ءۇشىن ەۋرو­پا ءسامميتى وزدەرىنە پرەزيدەنتتىك جۇيەنى ەنگىزىپ, نەگىزگى ۇيىمداس­تىرۋشىلىق جۇمىستى سونىڭ اپ­پا­راتىنا جۇكتەدى. ەندى ەۋرو­وداقتىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى باس­قوسۋلارىن پرەزيدەنت اپپاراتى ۇيىمداستىرادى. سىرتقى الەم­مەن بايلانىس تا سولارعا جۇكتە­لەدى. ءتىپتى ەۋرووداق ىشىندەگى ەل­دەردىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناس­تارىن رەتتەۋ دە ءبىر جىلدا ءبىر ەلدىڭ اراعا جۇرۋىمەن شەشىلە سالمايدى, ونىمەن دە پرەزيدەنت اپپاراتىنىڭ اينالىسقانى ءتيىمدى. جالپى, سىرتقى ساياسات ءجيى وزگەرمەيدى, ول ۇلكەن جۇيەلىلىكتى تالاپ ەتەدى. ليسسابون شارتىندا وسى جاي ايرىقشا ەسكەرىلىپ, پرەزيدەنت جۇيەسى ەنگىزىلگەندە, تىكەلەي سىرتقى ساياساتپەن اينا­لىساتىن ەو-نىڭ بۇل ماسەلە جونىندەگى جوعارى وكىلى بەلگى­لەندى. بۇل قىزمەتكە اعىلشىن ديپلو­ماتى كاترين ەشتون تاعايىن­دالعان. ول باسقاراتىن مەكەمەدە 5 مىڭداي قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. ءسويتىپ, بۇرىن توراعالىق ەتۋشى ەلگە جۇكتەلەتىن شارۋا ارنايى قۇرىلىمعا بەرىلگەن. ەۋرووداقتىڭ باسقا حالىق­ارالىق ۇيىمدارعا قاراعاندا “زاڭى” قاتالداۋ. وعان ءوتىنىش ءبىل­دىرگەندەر الىنا بەرمەيدى. كىرۋگە قاتاڭ تالاپ قويىلادى. تۇركياداي قۋاتتى دا ءداستۇرلى ەل قازىرگە دەيىن وعان كىرە الماي كەلەدى. قازىر وعان 27 ەل عانا مۇشە. كىرگىسى كەلەتىندەر كوپ. ول قاي ەلدىڭ بولسا دا ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا, جەتەكشى دامىعان ەلدەرمەن كىرىگۋىنە جول اشادى. سونداي بەدەلدى ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ قاي ەلگە بولسىن ۇلكەن ابىروي جانە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك. يسپانيا سونداي ۇلكەن ابىرويعا يە بولدى دەسەك, سونىمەن بىرگە, وعان جۇكتەلەتىن جاۋاپكەرشىلىك تە ۇلكەن. لاڭكەستەر ءالسىز ەلدەرگە ورنىعادى جاڭا جىلدىڭ قارساڭىندا جانە ونىڭ العاشقى كۇندەرىندە يەمەن تۋرالى اڭگىمە كوبىرەك ايتىلا باستادى. وعان سەبەپ – امستەردامنان دەترويتقا ۇشپاق بولعان ۇشاقتى جارۋعا جاسالعان ارەكەتتىڭ باسىندا وسى يەمەندە ورنالاسقان لاڭكەستىك توپتار تۇرىپتى. مۇنى ولاردىڭ وزدەرى ايتىپ وتىر. ارينە, باسقالارعا ۇرەي تۋدىرۋ ءۇشىن. ال لاڭكەستەر­مەن كۇرەس – ورتاق ءىس, وعان بۇكىل الەم مەملەكەتتەرى قاتىسۋعا ءتيىس. بۇل كۇرەستىڭ باسىندا اقش جۇرەدى جانە وعان ايتارلىقتاي قارجى دا جۇم­ساي­دى. وسى جولى دا اقش باسشىلىعى مالىمدەمە جاساپ, سول يەمەندەگى لاڭكەستەرگە قارسى كۇرەسكە اي­تار­لىقتاي قوماقتى قارجى بولەتىنىن دە جاريالادى. وعان ەۋروپانىڭ ءبىرشاما جەتەكشى ەلدەرى قولداۋ  كورسەتتى. لاڭكەستەر نەگە يەمەندى تاڭ­داعان؟ ەل ۇكىمەتى, ارينە, سول جۇگەنسىزدەردى قولدامايدى. ولارعا ەشقانداي جاعداي جاسامايتىنى دا انىق. بىراق ولاردىڭ بۇل ەلدى تاڭداۋىنىڭ باستى سەبەبى – بۇل ەل السىزدەۋ, ولارمەن كۇرەسۋگە شا­ما­سى كەلە بەرمەيدى. ال لاڭكەستەردىڭ وسىنداي ەلدەردە ارەكەت ەتۋى زاڭ­دىلىق ەسەپتى. بۇرىندارى كوبىنە ولار اۋعانستاندا ارەكەت جاسادى. وندا تاليباندارمەن ارپالىسقان بيلىكتىڭ دە, وعان كومەكتەسۋ­شى­لەردىڭ دە لاڭكەستەرگە قارسى كۇرەسۋگە مۇرشاسى كەلە بەرمەيتىن. ءبىر جاعى ۇندىستانمەن سوعىس جاعدايىنداعى پاكستاندا دا لاڭكەستەرگە جاعداي بار ەدى: مۇندا بيلىك پەن وپپوزيتسيا كۇرەستە يت­جى­عىس ءتۇسىپ, وزدەرىمەن وزدەرى بولىپ جاتاتىن. ال لاڭكەستەرگە كەرەگى – سول. يەمەندەگى جاعداي دا لاڭ­كەس­تەرگە قولايلى ەدى. مۇندا دا ۇكى­مەت بيلىگى ءالسىز. باسقانى بىلاي قويعاندا, ول ەل ىشىندەگى سەپارا­تيس­تەردى دە اۋىزدىقتاي الماي وتىر. نەگىزىنەن ەلدىڭ سولتۇستىك تاۋلى اۋماعىنداعى وڭىرگە بەكىن­گەن سەپاراتيستەر وقتىن-وقتىن ۇكىمەتكە قارسى كۇش كورسەتىپ قانا قويماي, وتكەن جىلى سولتۇستىكتەگى ساۋد ارابياسىنىڭ شەكاراسىنان دا ءوتىپ, ەكى ەل اراسىندا شيەلەنىس تۋدىرعان. ال ۇكىمەت سول سەپا­را­تيستەرمەن اۋرە بولىپ, لاڭكەس­تەرمەن ءىسى جوق. مۇنداعى لاڭكەستەردىڭ جالپى سانىن ءدال ايتۋ قيىن. ولاردىڭ ەكى مىڭنان ون مىڭعا دەيىن جاساعى بار دەپ بولجام ايتىلادى. اشىق ايقاسقا شىقسا, تىم كوپ كۇش تە ەمەس شىعار, ال ولاردىڭ ءبىر ءمۇ­شە­سىنىڭ ارەكەتىنەن ۇلكەن اپات بولا­تى­نىن ەسكەرگەندە, بۇل شىن مانىندە الاپات كۇشكە اي­نالادى. سونى ەسكە­رىپ, ەڭ الدىمەن اقش باستاعان ەل­دەر شۇعىل شارا قولدانۋدى ۇسىنىپ وتىر. ونىڭ العاشقى قادامى بۇۇ اياسىندا وتەتىن حالىقارالىق كونفەرەنتسيا شاقىرۋ بولماق. بۇل ەلدە لاڭكەستەر بۇگىن عانا پايدا بولعان جوق. ء“ال-كايدا” ۇيىمىنىڭ “كرەسشىلەرگە قارسى كۇرەسكە” شىعۋعا شاقىرعانىنا ءبىراز ۋاقىت بولعان. ءتىپتى باتىس ەلدەرىنىڭ ەلشىلىكتەرىنە قارسى ارەكەتتەر جاساپ ۇلگەرگەن. سودان قورقىپ, وسىدان ءبىراز بۇرىن اقش, ۇلىبريتانيا, فرانتسيا جانە جاپونيا ءوز ەلشىلىكتەرىن جاپقان بولاتىن. ۋاقىت مۇنداي قادام لاڭكەستەردىڭ بەلسەندىلىگىن كۇشەيتە تۇسەتىنىن كورسەتتى. جو­عا­رىدا اتالعان ەلدەر ءوز ەلشى­لىك­تەرىن قايتا جەدەل اشىپ, ولار لاڭ­كەستەرمەن كۇرەستىڭ ورتالى­عىنا اينالۋعا ءتيىس بولىپ وتىر. وسىلايشا يەمەن قىسقا مەرزىمدە الەم جۇرتشىلىعىنىڭ نازارىنا ءىلىندى. بۇل بىرەۋلەر ايتاتىنداي شاعىن عانا ەل ەمەس. وندا 20 ميلليوننان استام حالىق بار. ارابيا تۇبەگىنىڭ وڭتۇستىگىندە اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق اي­ماق­قا ورنالاسقان. ونى جاعالاپ الەمدىك مۇناي كەرۋەنى وتەدى. بۇل ەلگە الەمدى ءبۇلدىرۋدى ماقسات تۇت­قان لاڭكەستەر ورنىعا السا, ولاردان قاۋىپ كوپ. سوندىقتان دا جەتەكشى ەلدەر­دىڭ لاڭكەستەرگە قارسى كۇش بىرىك­تىرمەك, ايتارلىقتاي قارجى ءبول­مەك نيەتىن يەمەن رەسپۋبلي­كا­سىنىڭ ۇكىمەتى قىزۋ قولداپ, ءتىپتى بەلسەندى ارەكەتتەردى دە باستاپ كەتتى. ءوز ەلى ء“ال-كايدانىڭ” ءبىر بازاسىنا اينالمايتىنىن ءمالىم­دەپ, سول لاڭكەستەر ورنىققان ايماققا اسكەري كۇشتەرىن جىبەرىپ تە ۇلگەردى. مۇنداعى ماقسات ايقىن – سول جەتەكشى ەلدەردىڭ قارۋلى كۇش­تەرىن, مول قارجىسىن پايدالانىپ, لاڭكەستەرمەن بىرگە سەپاراتيستەرگە دە مىقتى سوققى بەرگىسى كەلەدى. ماماديار جاقىپ.