«ءوز ماماندىعىنا ادال جاندارعا قۇرمەتىم جوعارى»

بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك دارىگەرلەر اسسوتسياتسياسىنىڭ شەشىمىمەن بەرىلەتىن «الەم دارىگەرى» اتاعىن 2008, 2009 جىلدارى ەكى رەت قاتارىنان يەلەنگەن, «پلاتينالى تارلان», پيروگوۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ يەگەرى, «پاراسات» وردەنىمەن, بىرنەشە مەدالدارمەن ماراپاتتالعان جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ۇلتتىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى, پروفەسسور سەرىك اقشولاقوۆتىڭ ەسىمىن ەستىمەگەن جان كەمدە-كەم بولار. قاشان كورسەڭ دە قاراپايىم قالپىنان جازبايتىن, مەيلىنشە ەڭبەكقور, تالاپشىل باسشى, ۇلكەن عالىم, جاڭاشىل دارىگەر سەرىك قۋاندىق ۇلىنىڭ ەلىمىزدەگى نەيروحيرۋرگيا سالاسىن دامىتۋداعى ەڭبەگىن ەشتەڭەمەن ولشەۋگە كەلمەس, ءسىرا. ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز ءبىر قالت ەتكەن ءساتتى پايدالانىپ, پروفەسسور س.اقشولاقوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدى. – سەرىك قۋاندىق ۇلى, وتاندىق مەديتسينادا كەنجەلەۋ دامىعان سالانىڭ ءبىرى نەيروحيرۋرگيا بولعاندىعى بەل­گىلى. بىراق تاۋەلسىزدىك العاننان بەر­گى ۋاقىتتاعى جەتكەن جەتىستىكتەر اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي. قي­ىن كە­زەڭ­دەردىڭ وزىندە ءسىز تاڭداعان جو­لى­ڭىزدان تاي­مادىڭىز. وتكەنگە ءبىر كوز جىبەرسەڭىز قا­لاي بولادى؟ – قازاقستان نەيروحيرۋرگياسى سالا­سى­نىڭ قىزمەت جاساعانىنا 40 جىلدان اس­تام ۋاقىت ءوتتى. وتكەن عا­­سىردىڭ 60-شى جىل­دارىنىڭ ورتا­سىندا الماتىداعى دارىگەرلەردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋ ينستيتۋتىندا كافەدرا اشىلۋىمەن باستالعان ول جۇمىستى قازىرگىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىن تىم قارابايىر نەيروحيرۋرگ دەۋگە بولاتىن. جانە كوبىنە جاراقاتپەن اينالىسقان ول جۇمىستىڭ باستى ماقساتى – مامانداردى دايارلاۋ ەدى. ول ۋاقىتتا نەي­رو­حيرۋرگيانىڭ كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەڭ دامىعان ورتالىقتارى – ماسكەۋ, لەنين­گراد, كيەۆتە شوعىرلاندى دا, ءبىزدىڭ نەي­روحيرۋرگيا سولارعا تاۋەلدى, تومەنشىك كۇي كەشكەن. سوندىقتان بىزدە اۋرۋدىڭ تەك قاراپايىم تۇرلەرىنە عانا وپەراتسيا جاسالىپ, قالعانىنىڭ ءبارىن سول قالالارعا جىبەرەتىنبىز. وسىدان كەيىن بىرتە-بىرتە قازاقستاندا دا جالپى نەيروحيرۋرگيامەن اينالىسا باستادىق. كەڭەس وكىمەتى قۇلاعان كەزدە بۇكىل مە­دي­تسيناداعى جاعداي وتە اۋىر ەدى. سول ۋا­قىتتاردا ءاربىر كلينيكاداعى ەمدەلۋشى ءوز توسەگىن, ءدارىسىن, تاماعىن الىپ كەلۋگە ءماجبۇر بولاتىن, ال جاڭا تەحنولوگيامەن ەمدەۋ تۋراسىندا ءتىپتى ويلاۋدىڭ ءوزى كۇپىرلىكتەي كورىنەتىن. ايلىق ماردىمسىز, ونىڭ ءوزى ۋاقىتىلى بەرىلمەيدى. وسىنداي قيىندىقتا وتباسىن اسىراي الماعان ءدا­رى­گەرلەر باسقا جۇمىستارعا اۋىسىپ, ما­مان­دىق­تارىنان بەزىپ كەتتى. تاۋەلسىزدىككە قول جەتكەننەن كەيىن ءبىز­دىڭ ىشىمىزدە تالپىنىسپەن قاتار, سەنىم پايدا بولدى. مەديتسينا كەرەك, ول ءارى قاراي داميدى دەگەن ويمەن جۇمىسىمىزدى جال­عاستىرا بەردىك. ال سول ۋاقىتتاردا قيىن­دىقتارعا قايىسپاي, مويىماستان سالادا قالعان مامانداردى ناعىز ءبىر پاتريوتتارعا, ءوز ماماندىقتارىن سۇيگەن, وعان بەرىلگەن جاندارعا جاتقىزامىن. سول سەبەپتەن دە ونداي جاندارعا قۇرمەتىم وتە جوعارى. – ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان سەنىم ءسىزدى سالانى دامىتۋعا كۇش سالدىردى دەسەك بولاتىن شىعار؟ – ەلباسىنىڭ العا قويعان ماقساتىنىڭ ءبىرى – قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ, ءومىر ءسۇرۋ جاسىن ۇلعايتۋ. وسىنى العا قويعان ستراتەگيالىق ماق­ساتتىڭ بىرىنە شىعارۋى بىزدەرگە مىقتاپ وي سالدى. سەبەبى, مەديتسينانىڭ باسقا سالاسىنا قاراعاندا نەيروحيرۋرگيا تىم كەن­جەلەپ قالعان ەدى. جانە بۇل ءۇردىس تەك ءبىزدىڭ ەلىمىزگە عانا ءتان پروبلەما ەمەس, الەمدىك دەڭگەيدەگى ماسەلەنىڭ ءبىرى-ءتىن. سودان ءبىز ءدال وسى سالانى مىقتاپ قولعا الۋ قاجەتتىگى تۋراسىندا جازا باستادىق تا, ەڭ ءبىر قيىنشىلىق ادىمىڭدى تۇساپ جاتقان ۋا­قىتتا «قازاقستان نەيروحيرۋرگياسى مەن نەۆرولوگياسى» دەگەن كافەد­رادا جۋرنال شىعاردىق. بىزگە قىزمەتتەرىڭنىڭ سيپاتى جوق, ال جۋرنالدارىڭ بار دەپ كۇلگەندەر دە كوپ بولدى. وعان قارا­ماستان, بۇل جۋرنال كەرەك, جىگىتتەر جا­زىڭدار دەپ عىلىمي ماقالالاردى قالاي جازۋعا بولاتىنىن ءتۇسىندىرىپ, ءوزىمنىڭ شەتەلدەگى ۇستازدارىمدى رەداكتسيا القاسىنا تارتىپ, ولاردىڭ ماقالالارىن جۋرنالعا باسىپ شىعارا باستادىق. سەبەبى, دۇرىس اقپارات الماي, سالانىڭ دامۋ جولدارىن جەتىك بىلەتىن جانداردىڭ پراكتيكالىق ماڭىزى بار عىلىمي ماقالالارىن وقىماي ءوسۋ مۇمكىن ەمەس قوي. وسىلايشا, الماتىدا جۇرگەندە عى­لى­مي دارەجە بەرەتىن ارنايى ديس­سەر­تا­تسيالىق كە­ڭەس قۇردىق تا, 10 جىلدىڭ ىشىندە 5 عى­لىم دوكتورى, 25 عىلىم كانديداتى جۇ­مىس­تارىن قورعاپ شىقتى. كىشكەنتاي بول­سا دا ءوزىمىزدىڭ العاشقى كىتاپتارىمىز جا­رىق كوردى. – استاناداعى ۇلت­تىق نەيروحيرۋرگيا ورتالىعىن اشۋ تۋرالى شەشىم قا­لاي قابىلداندى؟ – ءبىز دايارلىعىمىز بىرشاماعا جەت­كەننەن سوڭ ۇكىمەتكە ۇسىنىسپەن شىقتىق, ول ەلباسىنا دەيىن جەتتى. مەملەكەت باسشىسى وتە جاقسى قارسى الدى, بارلىق ويلارىمىزدى مۇقيات تىڭداپ, ونىمەن قوسا الدىمىزعا ۇلكەن مىندەتتەر قويىپ بەردى. ەلباسىنان ءبىر جاعىنان ەڭسەم كوتەرىلىپ, قاناتتانىپ, ءبىر جاعىنان مەجەلەنگەن ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ايانباۋ كەرەكتىگىن, ارتىلعان جۇكتىڭ سالماعىنىڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەندىگىن سەزىنىپ شىقتىم. نەگىزى, ءوز باسىم, قازاقستان مەدي­تسي­نا­سىنىڭ قارىشتاپ دامۋىن استانامەن تىكەلەي بايلانىستىرامىن. سەبەبى, استانادا ەڭ ءبىر زاماناۋي كلينيكالار سالۋ قاجەتتىگى ايقىن ەدى. ولار جانە بۇرىنعى جولمەن ەمەس, بارلىق جاب­دىعى تۇگەندەلگەن, تەك ىشىنە كىرىپ, پا­تسيەنت­تەردى ەمدەي بەرۋگە بولاتىنداي ەتىپ سالىندى. سىزىلعان جوباسىنىڭ ءوزىن­دە قاي اپپاراتتىڭ قاي جەردە تۇراتىنى ۆيرتۋالدى انىقتالىپ, قابىرعاسى تۇرعىزىلماستان بۇرىن ولاردىڭ بارلىعى كىرگىزىلىپ, كوممۋنيكاتسياسى, اساي-مۇسەيىن تەگىس دايىن ەتىپ, بىردەن پايدالاناتىن ەمحانالار. ال ءبىز بۇرىن ونداي كلينيكالاردى بىلمەيتىنبىز. سويتسە, مەديتسينالىق لوگيستيكا دەگەن عىلىم, ونىڭ پروفەسسورلارى بار ەكەن. ءبىر كەزدەرى نەيروحيرۋرگيانى اشۋ مۇمكىن ەمەس, ولار ەمدەيتىن اۋرۋلار از, دايىن ماماندار جەتىسپەيدى, ءتىپتى جوق دەپ ەسەپتەيتىن. ال نەگىزىندە نەيرو­حي­رۋر­گيا­لىق كومەككە ءزارۋ جاندار از ەمەس ەدى, تەك ءبىز ولاردى شاقىرىپ ەمدەي المايتىنبىز. ولار ۇيلەرىندە اۋىرىپ, اۋىلدارىندا جاتىپ, ەمدەلۋگە بارىپ جازىلۋ كەرەكتىگىن دە ءبىل­مەي, ومىرمەن قوشتاساتىن. كلينيكا اشىلعاندا ءبىز قانداي اپپارات سۇراساق تا, سونىڭ ەڭ ءبىر قولدانىستاعى زاماناۋي تۇرلەرى العاشقى كەزەكتە تۇردى. قاجەتتى 35 ماماندى 3 ايدان 6 ايعا دەيىن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى اقشا ءبولىپ, شەتەلگە وقۋعا جىبەردى. اعىلشىنشا بىلەتىنى اقش, جاپونياعا جىبەرىلدى دە, يزرايل ورىسشا وقىتۋ باعدارلاماسىن ۇسىنعاسىن باسىم بولىگى سوندا اتتاندى. ورتالىق اشىلعاندا قۇرۋلى تۇرعان اپپاراتتارمەن جۇمىس ىستەيتىن دارىگەرلەر تەگىس دايىن تۇردى. سوندىقتان بۇرىن بولماعان تەحنولوگيالاردى, ەلىمىزدە بۇرىن جاسالىنباي كەلگەن وپەراتسيالاردى جاساۋ مۇمكىندىگى بىردەن تۋدى. وعان قالاي قۋانباسسىڭ. كلينيكانىڭ سالتاناتتى اشىلۋىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى قاتىستى. ەندى بىرىنشىدەن, ءوز ازاماتتارىمىزدىڭ شەتەلگە سابىلماي, وزگەگە كۇندەرىن تۇسىرمەي, قاراجاتىن توگىپ قيانعا جول تارتپاي, وتانىندا قاجەتتى كومەكتى الۋىنا قول جەتتى. ەكىنشىدەن, الەمدىك ستاندارتتاردا قولدانىلاتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە دايىن ماماندارىمىز دا بار ەدى. – قازىرگى كۇنى سول تەحنولوگيالار ەن­گى­زىلىپ, جەمىسىن بەرىپ جاتىر ەمەس پە؟ – ارينە, كلينيكا اشىلعاننان بەرگى 8 جىل ىشىندە 60-تان استام جاڭا تەحنولوگيا ءوز تاجىريبەمىزگە ەنگىزىلدى. بۇرىندارى ميدىڭ قان تامىرلارىنىڭ اۋرۋلارى بار ادامدار ول قاي كەزدە جارىلىپ كەتەدى ەكەن دەگەن قاۋىپپەن جۇرەتىن, ال جارىلعان كۇنى مۇگەدەك بولىپ, ءتىپتى باقيعا اتتانىپ كەتەتىن. ناناسىز با, ءبىزدىڭ ورتالىق اشىلعانعا دەيىن ەلىمىزدە وسىنداي ناۋ­قاس­تار مۇلدە ەمدەلمەيتىن, 100 پايىز كو­مەك كورسەتىلمەيتىن, ولاردىڭ ءارى كەتكەندە 10 پايىزىنىڭ عانا شەتەلگە بارۋعا قولى جە­تەتىن. قالعاندارى ينسۋلتتى كۇتىپ وتىر­اتىن. جانە ءبىز ونى ەكى تاسىلمەن ەمدەيمىز. ءبىرى – باستى اشىپ جاسايتىنى, ەكىنشىسى – شاپتان قان تامىرى ارقىلى ميعا دەيىن جەتىپ, ونداعى اۋرۋ تامىرلاردى مەديتسينالىق جەلىممەن بەكىتىپ, قاتىرىپ تاستاۋ ءادىسى. مۇنىڭ ەكىنشى ءتۇرى وتە قىمبات, بىراق پاتسيەنت ءۇشىن جەڭىل, جاڭا تەحنولوگيا بولعاندىقتان جىلىنا وسىنداي 400 وپەراتسيا جاسايمىز, قازىر وسى ەم ءۇشىن بىزگە ارنايى شەتەلدىكتەر كەلىپ جاتىر. ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىزدىڭ بىرىندە دە بۇل جوق. ەكىنشى ءبىر ەمدەلۋشىلەر توبى – مي ىسىگىنە شالدىققاندار. بۇل – نەي­رو­حي­رۋر­گياداعى كلاسسيكا بولىپ ەسەپ­تە­لەدى. بۇ­رىن ميعا وپەراتسيا جاساۋدىڭ اياعى مۇگەدەكتىككە اكەلەتىن. ومىرىنە قاۋىپ ءتون­گەن­دىكتەن جاسالماسا بولمايتىن وپەراتسيا ەكەن­دىگىنە كوزى جەتكەن پاتسيەنت كەلىسىمىن بەرىپ, ۇستەلدەن الدەقالاي تۇرار ەكەنمىن دەگەن كۇپتى كوڭىلمەن پىشاققا تۇسەتىن. قازىر قان­داي ءبىر تەرەڭدە جاتقان ىسىك­تەردى نەي­روناۆيگاتسيالىق تاسىلدەردى, نەي­رو­مونيتورينگتى قولدانىپ, نەرۆكە زارداپ تيگىزبەي وپەراتسيا جاسايمىز. بۇل دە­گەنىمىز, جاسالىنعان وپەراتسيالاردىڭ ساپا­لىلىعىن بىلدىرەدى. بۇرىن ونداي اۋرۋ­لاردىڭ ءبارى شەتەلگە جول تارتاتىن, ال بارا الماعاندارى مۇگەدەكتىكتىڭ زاردابىن شەگەتىن. ءۇشىنشى توپ – ومىرتقا مەن ج ۇلىن اۋرۋلارى. بۇرىن سىممەن, لاۆسانمەن بايلانىپ, جوقتىقتان قولدا باردى پايدالانىپ جاسالاتىن وپەراتسيالار قازىر تۇبىرىمەن وزگەردى. قازىر ءبىز ومىرتقالاردى جاساندى ومىرتقامەن الماستىرا بەرەمىز, ول اۋرۋدىڭ تەز ايىعىپ, اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە ۇلكەن كومەك. سونىمەن بىرگە, فۋنكتسيالىق نەيروحيرۋرگيا بار. بۇل وسى سالانىڭ ىشىندە دە وتە كەش دامىعان. ول – پاركينسون اۋرۋى ءتارىزدى ءتۇرلى قيمىل-قوزعالىسقا كەدەرگى بولاتىن اۋرۋلاردى ەمدەۋ. قازىر ءبىز وسىنداي شەتەلدەردە 100 مىڭ دوللاردان اساتىن وپەراتسيالاردى وزىمىزدە جاساۋدامىز. سوسىن ءبىر ەرەكشە ماڭىز بەرەتىن نارسە, بىزدەگى وپەراتسيالاردىڭ بارلىعىنىڭ مەملەكەت بولگەن كۆوتا ارقىلى تەگىن جاسالۋى. تاعى ءبىر وتە قاجەتتى دەگەن ەم ءتۇرى ول – بالالار نەيروحيرۋرگياسى. بۇل دا وتە اۋىرلىعىنا قاراپ قالىس قال­عان, نەيروحيرۋرگيانىڭ تىم كەنجە دا­مىعان سالاسى. كلينيكا اشىلعالى ول دا قولعا الىندى. بالالار ميىنىڭ ىسىگى, سۋمي (گيدروتسەفاليا), ورتالىق نەرۆ جۇيەسىنىڭ تۋا بىتكەن كەمىستىگى, ەپيلەپسيا ءتارىزدى اۋرۋلارعا وپەراتسيا جاسالۋدا. ناتيجەلەرى وتە جاقسى. بىراق ەپيلەپسياعا وپەراتسيا جاساۋدا ءبىر ەسكەرەر جايت بار, مىسالى, ونىمەن اۋىراتىن 100 بالانىڭ 10-15-نە عانا وپەراتسيا جاساۋعا بولادى. ەلىمىزدە شارانا انا قۇرساعىندا جات­قان­دا ومىرتقالارى جەتىلمەي قالعان با­لالاردىڭ اتا-انالارىنىڭ قوعامدىق ۇيىمى بار. ءتۋابىتتى وسىنداي كەمىستىگى بار بالالاردىڭ بىرتە-بىرتە ج ۇلىندارى ومىر­تقاعا جابىسىپ قالادى دا, ول اعزادا كوپ­تەگەن اۋرۋلاردىڭ ورىستەۋىنە, بالانىڭ ءبى­رەۋدىڭ كومەگىنسىز ءومىر سۇرە المايتىن جاع­دايعا اپارادى. Spina Bifida دەپ اتالاتىن بۇل ج ۇلىن جانە ومىرتقا دامۋىنداعى كۇر­دەلى كەمىستىك جاڭا تۋىلعان مىڭ ءنا­رەس­تەنىڭ جەتەۋىندە عانا كەزدەسەدى. Spina Bifidaنى ەمدەۋ حيرۋرگيالىق تۇزەتۋدەن, سو­نىمەن قاتار, كەشەندى تەراپيادان تۇ­را­دى. ءبىز وسىنداي دياگنوز قويىلعان بالا­لار­عا وپەراتسيا جاساۋدى باستادىق. 12 وپەراتسيانى ءوزىمىز جاسادىق, ال تاياۋدا 5 وپەراتسيانى گەرمانيانىڭ شاريتە كلينيكاسىنان كەلگەن مەنتورمەن بىرگە وتكىزدىك. تاسىلدەرىن كوردىك, بىزگە پايدالىسى – قان­داي اۋرۋعا وپەراتسيا جاساۋ كەرەكتىگىن انىق­تاۋ جولىن ۇيرەنۋىمىز بولدى. سەبەبى, ول وپەراتسيا جاسالۋدان دا ماڭىزدى, ءويت­كەنى قانداي ادامعا كومەگى بولاتىنىن انىق­تاۋ, ءارى قارايعى ەمدەۋ جولدارىندا قانداي مامانداردىڭ قاتىسۋىن ءبىلۋ وتە قاجەت. ويتكەنى, بۇل تەك وپەراتسيامەن اياقتالمايتىن, ءارى قاراي كوپتەگەن مامان دارىگەرلەر كەشەندى تۇردە ەمدەيتىن اۋرۋ ءتۇرى. – سەرىك قۋاندىق ۇلى, الدا ەندى وسى تەحنولوگيانى ەنگىزسەك دەپ جوسپارلاپ وتىرعان جۇمىستار دا بارشىلىق شىعار؟ – ارينە, ونسىز بولمايدى. نەيرو­حي­رۋرگيادا قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىنا وپەراتسيا جاسالۋدا قازىرگى ادىستەرگە بالاما ءتارىزدى راديوحيرۋرگيا دەگەن سالا بار. جاڭادان پايدا بولعان ىسىكتەردى, ەندى بىلىنگەن زا­قىم­­داردى ساۋلەمەن ەمدەۋ ءۇشىن ونى قولعا الۋ الداعى كۇننىڭ ەنشىسىندە. ءتىپتى ميدا ءجۇ­رىپ كەتكەن مەتاستازانى ەمدەۋگە بولادى. قازىر ۇكى­مەت قولداۋ كورسەتتى, الداعى جىل­دىڭ ايا­عىندا ءبىز ونى دا ىسكە قوسامىز دەپ وتىرمىز. گامما-پىشاق ەنۋىمەن ءبىز ەم جاساۋدا تاعى ءبىر شاراپاتتى ءىس جاساي الا­تىن بولامىز. ءبىزدىڭ ەندىگى ءبىر العا قويعان ماق­ساتىمىز – كلينيكانىڭ عىلىمي ىزدە­نىس­­­تەرىن تەرەڭدەتە ءتۇسۋ. وسى رەتتە نازار­با­ەۆ ۋنيۆەرسيتەتپەن تىعىز قا­رىم-قاتى­نا­س­ت­امىز, ءبىز ۋنيۆەرسيتەتتىڭ مە­ديتسينالىق بازاسى بولىپ ەسەپتەلەمىز, ال كلينيكاداعى دارىگەرلەردىڭ ىرگەلى عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋىنە ۋنيۆەرسيتەت زەرتحاناسىنىڭ مۇمكىندىگى وتە مول. وسى ۋاقىتقا دەيىن بار كۇشىمىزدى اۋرۋلاردى ەمدەۋگە, جاڭا ادىستەر مەن تەحنولوگيالاردى ەندىرۋگە جۇمساساق, ەندى عىلىمي تۇرعىدا تەرەڭدەتۋگە تولىق كۇشىمىز جەتەدى دەپ بەلدى بەكەم بۋىپ وتىرعان جايىمىز بار. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن انار تولەۋحانقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»