وتكەننىڭ ونەگەسى – بولاشاققا باعدار (قر تۇڭعىش سىرتقى ىستەر مينيسترىمەن اڭگىمە)

– تولەۋتاي ىسقاق ۇلى, ەندى عا­نا تاۋەلسىزدىك العان جاس مەملەكەتتىڭ سىرت­قى ساياساتتاعى تىزگىنىن كىم ۇستايدى دەگەن­دە تاڭداۋ سىزگە ءتۇسىپتى. اڭگىمەنى ءارى­دەن باستاساق, ءسىزدىڭ ديپلوماتيالىق ءوتىلى­ڭىز كسرو-نىڭ ديپلوماتيالىق مەك­تەبىنەن باستالادى عوي. ديپلوماتيا ءسىز ءۇشىن تاعدىر ما, جوق الدە ماماندىق پا؟ – مەن ءوز ماماندىعىمنىڭ قاعيدا­سىمەن, زاڭىمەن ءومىر ءسۇردىم. ۋاقىت وتە كەلە ول مەنىڭ ءومىرىمنىڭ, كۇندەلىكتى ءتىرشى­لىگىمنىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. پايىزدىق ولشەممەن قارار بولساق, 1 پايىز – تاعدىر, 99 پايىزى – قارىم-قابىلەت, تالاپ پەن قارەكەت. سوندىقتان, تاعدىرىمدى ماماندىعىمنان بولە-جارا قاراي المايمىن. بۇل بالا كۇنىمنەن وزگە تۇگىل وزىمنەن دە جاسىرىپ كەلگەن ءتاتتى ارمان ەدى. ول ورىندالدى. كەڭەس وداعى كەزىندە مەن ۇلگى تۇتقان ەلشىلەر كوپ-ءتىن. كەيىنىرەك سولاردىڭ بىرازىمەن جۇمىس بارىسىندا كەزدەستىم. تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ العاشقى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولدىم. – ەندى ءسال شەگىنىس جاساساق. ۇزاق جىلدار بويى شەتەلدەردە بولدىڭىز. 1986 جىلى جەلتوق­سان وقيعاسى بولعان كەزدە ءسىز اۋ­عان­ستانداعى كونسۋلدىقتان ورالىپ, ماسكەۋدەگى سىرتقى ىستەر مي­نيستر­­لىگىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا قىز­مەتتە ەدىڭىز... – ءيا, جەلتوقسان وقيعاسى جايلى ماسكەۋدە ەستىدىم. كسرو بيلىگىنىڭ قازاق جاس­تارىنا قارسى ارەكەتتەرىن ديپلو­ماتيالىق كورپۋستاعى ارىپتەستەرىمنىڭ ءبارى بىردەي قولداي قويمادى. «جاستاردى قولدايمىن. ءار مەملەكەت وزىنە ءوزى قوجا, ءوز باسشىسى بولۋى كەرەك» دەگەندەر دە بولدى. كەيىن قازاقتىڭ ءور مىنەزىن جەلتوقسان وقيعاسىمەن بايلانىستىرا قارايتىندار وداقتىڭ ءار بۇرىشىنان تابىلدى. بىردە دەمالىس بابىمەن يالتادا جۇرگەنىمدە, كورشى ۇستەلدە وتىرعان ارمياندار: «قازاقتار, سەندەر بىزگە جاقسى ونەگە كورسەتتىڭدەر. ەندى ءبىز دە تەڭدىك سۇرايمىز», دەپ شىن كوڭىلدەن ريزاشىلىق بىلدىرگەنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز الدىمدا. – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تان شاقىرتۋ العاندا ءسىز قاي ەلدە ءجۇر ەدىڭىز؟ – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنان شا­قىرتۋدى 1991 جىلى كسرو-نىڭ تەگەرانداعى ەلشىلىگىندە جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەندە الدىم. ول كەزدە ۇيالى بايلانىس جوق, ەلشى­لىككە بارىپ, كادىمگى تەلەفون­مەن تىلدەسەمىز. ەلباسى ءماس­كەۋدە ەكەن. كسرو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى شەۆاردنادزەمەن ءسوي­لە­سىپ, لاي­ىق­تى ۇمىتكەر ۇسىنۋىن ءوتى­نىپتى. ءاري­نە, مەن جالعىز ەمەسپىن. ساناتتا باسقالار دا بول­دى. ىرىكتەۋدەن كەيىن تاڭداۋ ماعان تۇسكەن. 1991 جىلعا دەيىن قازاقستان اتىنان الەمدىك ساياسات مىنبەرىنەن رەسەي سويلەپ كەلدى. قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى سايا­ساتىن رەتتەيتىن ورتالىق, ياعني ماسكەۋ بولا­­تىن. ءتىپتى, قازاقستاننىڭ وزگە مەم­لەكەت­تەرمەن سىرتقى ساياسي قاتىناس ورناتۋى دەگەن ءما­سەلە كۇن تارتىبىندە ەش ۋاقىتتا تۇرماعان. باسقاشا ايتساق, قا­زاقستان حالىقارالىق قۇقىق پرين­تسيپتەرىنە سايكەس حالىقارالىق قۇقىق­تىڭ سۋبەكتىسى قىزمەتىن اتقار­عان جوق. جاسىراتىنى جوق, تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ العاشقى جىلدارى وتە قيىن بولدى. نەگە دەسەڭىز, ول كەزدە كوپ ادام ءتىل بىلمەيدى, مامان جوق. مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىمىن, بىراق كومەكشىم بولمادى. پرەزيدەنتپەن شەت ەلگە شىققاندا, ساراپشى رەتىندە جۇرەسىڭ. كوپتەگەن مينيسترلەر ءتىل بىلمەيدى. ءبارىن ءوزىڭ اۋداراسىڭ, قۇجاتتاردى ساراپتايسىڭ. ول تۇستا تەك ەلباسىندا عانا اۋدارماشى بولاتىن. دەپارتامەنت, ءبولىم باسشىلارىندا جوق. ول كەزدە مەن باسقاراتىن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وزىندە بار-جوعى ون ادام قىزمەت ەتەدى. تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان سوڭ, قازاقستان حالىق­ارالىق قۇقىقتىڭ سۋبەكتىسى بولا وتىرىپ, بۇۇ تانىعان الەمدەگى 200-گە جۋىق مەملەكەتتىڭ قاتا­رىنان ورىن الدى. – ماماندار قالاي ءوسىپ شىق­تى؟ – قاسىمجومارت توقاەۆ باسىندا مەنىڭ ورىنباسارىم ەدى, كەيىن مينيستر دە بولدى, ۇكىمەت تە باسقاردى. قازىر – سەنات ءتورا­عاسى. ۆياچەسلاۆ عيزا­توۆ گەرما­نيا, تۇرىكمەنستاندا ەلشى بول­دى. بولات نۇرعاليەۆ اقش, جاپو­نيا ەل­شى­لىكتەرىندە قىزمەت ەتتى. شانحاي ىن­تى­ماقتاستىق ۇيىمىن­داعى وكىلدىگىمىزدە دە جۇمىس ىستەدى. ودان باسقا دا جىگىتتەردى ايتا­يىن, نۇرلان دانەنوۆ باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەدى, ارتىنان بىزگە كەلىپ, ەلشى, مي­نيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, ءباسپاسوز حاتشىسى بولدى. قازىر فرانتسيادا توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى. باعدات امىرەەۆ اراب ەلدەرىندە ءۇشىنشى حاتشى بولدى, مەنىڭ قول استىمدا ىستەدى. ول دەپارتامەنت باستىعى بولىپ ءجۇرىپ, بىردەن ەلشىلىك قىزمەتكە كىرىستى. ەلشىلىككە دەيىن ساۋد ارابياسى, مىسىر, تۇركيا ەلدەرىندە ەلشى بولدى. قازىر يراندا توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى. ەرجان قازىحانوۆ, اقمارال ارىستانبەكوۆا, قايرات سارىباي دا مەندە جۇمىس ىستەگەن. اركىم ءوز ورنىن تاپتى. ماسەلەن, اقمارال ارىستانبەكوۆا كەڭەس وداعىنىڭ بۇۇ-داعى وكىلدىگىندە قىزمەت ەتەتىن, كەيىن قازاق­ستاننىڭ بۇۇ-داعى وكىلدىگىن باسقاردى. – شەتەلدەردەگى ەلشىلىك­تەرىمىز 1992 جىلدىڭ اياعى مەن 1993 جىلدان باس­تاپ اشىلا باس­تادى. ەلباسى 1992 جىلى قاڭتار ايىندا ۇندىستانعا, سول جىل­دىڭ مامىر ايىندا امەريكا قۇراما شتاتتارىنا رەسمي ساپارمەن باردى. ەل­باسىمىزدىڭ شەت ەلدەرگە ساپا­رىن ۇيىمداستىرعان كەزدە ەسكى دوس­تارىڭىزدىڭ كومەگىنە جۇگىنگەن بولارسىزدار. – مەن ءبىراز ەلدە بولدىم. العاش­قى جىلدارى رەسەيدەگى ديپلومات جول­داستاردىڭ كومەگىن كوپ كوردىك. شەتەلدىك ساپارلارىمىز كەزىندە رەسەي ەلشىلەرى قارسى الىپ, شىعارىپ سالىپ ءجۇردى. بۇل – ۇلكەن كومەك. كەيىنىرەك, ەلگە ورالىپ, سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى بولىپ, جان-جاقپەن ديپلوماتيالىق باي­لانىس ورناتا باستاعان كەزدە ەسكى دوستارىمنىڭ كومەگىن كوبى­رەك سەزىندىم. كەڭەس وداعى كەزىندە كەڭەسشى, كونسۋل بولعان دوستارىمنىڭ ءبىرازى قازىر شەتەلدەردە ەلشىلىك قىزمەتتە ءجۇر. شەت ەلدەرگە بارعان سايىن ءبىرى بولماسا ءبىرى الدىمنان شىعادى. ءبىر-بىرىمىزبەن گالستۋكسىز جاعداي­دا كەزدەسىپ, جاستىق شاقتى ەسكە الامىز. اڭگىمە اراسىندا ەلدەرى­مىزدىڭ سىرتقى ساياساتى تۋرالى ايتىپ, سايا­سي قورجىنىمىزدى تولتىرىپ الۋدى دا ۇمىتپايمىز. – 1990 جىلداردىڭ باسىندا الپاۋىت ەلدەر قازاقستانعا كسرو شەكپەنىنەن ەندى عانا شىق­قان, اسا باي كەن قورى بار كۇل­شەلى بالا رەتىندە قارادى. الەم­دىك گەوساياساتتىڭ قازاق­ستان­عا قاراي بەت بۇرا باستاعان كەزى دەپ قاي جىلداردى ايتامىز؟ – جاڭىلىسپاسام, 2005 جىلدان بەرگى كەزەڭدەردەن باس­تالادى. ءبىزدى سىرت الەم نارىق­تىق ەكونومي­كالى ەل دەپ قا­بىلدادى. ححI عاسىرداعى گەوساياسي جاع­دايدىڭ سالماعىن وتكەن عاسىر­لارمەن سالىستىرۋعا بولمايدى. ول جاڭا سيپاتتارعا, جاڭا قۇن­دىلىقتارعا يە بولدى. ەگەمەن­دىگىنىڭ ىرگەتاسىن بەكىتىپ العان قازاقستان دا جاھاندانعان الەمنىڭ جانە جاھاندانعان ەكونوميكانىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدى. ءبىز مۇنى كەشەگى جاھاندىق داعدارىس كەزىندە ايقىن اڭعاردىق. الەمدە بو­لىپ جاتقان وزگەرىستەر قازاق­ستاندى سىرت اينالىپ كەتە ال­مايدى جانە كەرىسىنشە, ءبىزدىڭ ەل­دەگى ساياسي-ەكونوميكالىق ءوز­گەرىستەرگە سىرت الەم دە بەي-جاي قاراي المايدى. ءبىزدىڭ قارجىلىق جۇيەمىز, تابيعي بايلىعىمىز ستراتەگيالىق شەشىم قابىلداعان كەزدە سىرتقى فاكتورلاردى ەس­كەرۋدى, قاجەت بولسا ۇيلەستىرۋدى ءمىن­­دەتتەيدى. – ىشكى ساياسات پەن سىرتقى ساياساتتاعى باسىم باعىتتاردىڭ تۇيىسەر تۇستارى جايلى نە ايتاسىز؟ – ەكونوميكانى جانداندىرۋ ءۇشىن سىرتقى ساياسات جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت تۋرالى ەلدە عانا ەمەس, شەت ەلدەردە دە كوپ ايتىلادى. كوپتەگەن باسپاسوزدە جازىلىپ, كىتاپتار شىعا­رىلۋدا, دەرەكتى جانە كوركەم فيلم­دەر تۇسىرىلۋدە. بارلىق جاريالانىمداردا مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىرەگەي تۇلعاسى كورسەتىلىپ, ول تۋرالى جاعىمدى پىكىرلەر بىلدىرىلەدى, ونىڭ ەرەكشە تۇلعاسى جانە سايا­سي ءوليمپتىڭ شىڭىنا شىعۋعا مۇمكىندىك بەرگەن تاعدىرىنىڭ زور جەڭىسى تۋرالى ايتىلادى. ەلباسىنىڭ كەلىسسوز جۇرگىزۋ شەبەرلىگى قانداي؟! كورەگەن, پاراساتتى ساياساتكەر. بۇكىل ەلدەگى ساياسي جاعدايدى, ەكونوميكالىق تۇستاردى دا جاقسى بىلەدى. ءتىپتى, سانداردى ەش ۇمىتپايدى. ناعىز مامىلەگەر. اقش-تىڭ استاناسى ۆاشينگ­تون­دا دا, نيۋ-يوركتە دە كەزدەسۋلەر وتكىزدىك. ودان كەيىن كاناداعا بارىپ, بۇدان ءارى بۇكىل ەۋرو­پانى شارلاپ شىقتىق. قىتاي, مالايزيا, سينگاپۋر, نە اراب الەمى بولسىن, ءبىرىن قالدىرماي ارالاپ, ەلگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا تىرىستىق. پرەزيدەنتتىڭ ابى­روي-بەدەلى مەن ىسكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا شەتەلدىك ينۆەستورلاردى قىزىقتىرا بىلدىك. ولار ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدى قۇرمەتتەپ, ەلىمىزگە كەلدى. ەگەر دە سىرتقى ساياساتىمىز وسىنداي بەلسەندىلىككە يە بولماسا, ءبىز مۇنداي جەتىستىكتەرگە جەتە الماس ەدىك. – سىرتقى ساياساتىمىزدى رەسەي, قىتاي سياقتى الپاۋىت ەلدەردىڭ سىرتقى ساياساتىمەن ۇيلەستىرىپ جۇرگىزۋ ءبىز ءۇشىن قانشالىقتى ماڭىزدى؟ – سۇراعىڭا بىرجاقتى جاۋاپ بەرۋ قيىن, ارينە. قازاقستان رەسەي مەن قىتايدىڭ ورتاسىندا ورنالاسقان. بىراق سىرتقى ساياساتتا «التىن ارالىق» دەگەن بولادى. اتاقتى عۇلاما اريستوتەل دۇرىس شەشىم قابىلداۋ ءۇشىن «التىن ارالىقتىڭ» نۇكتەسىن تاپ دەپ كەتكەن. ديپلوماتياداعى كوپ ۆەكتورلى اتالىپ جۇرگەن ۇعىم – بۇل قازاقستاننىڭ ويلاپ تاپقانى نەمەسە, ءتىپتى دە, ونىڭ پرەزيدەنتىنىڭ قالاپ العانى ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ءوزىن قورشاعان الەممەن كوپجاقتى بايلانىستارىن دامىتۋدان تۋعان تابيعي تاڭداۋى. قازاقستان بىرجاقتى عانا ساياسات جۇرگىزەتىندەي كىشكەنتاي ءارى ەشكىم تانىمايتىن كولەڭكەدە قالىپ قويعان بەلگىسىز دە بەدەلسىز مەملەكەت ەمەس. ەۋرازيانىڭ ناق ورتاسىندا ورنالاسقان, رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن 14 000 شاقىرىمدىق سىرتقى شەكاراسى بار ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ گەوساياسي جاعدايىن نازارعا الساق, ءبىر عانا ەلگە نەمەسە بەلگىلى ءبىر ەلدەر توبىنا عانا باعىت ۇستانۋ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق مۇددەلەرىنە ورنى تولماس زارداپ اكەلەر ەدى. – ءسىز بەن ءبىز, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تۇڭعىش سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جانە قاراپايىم جۋرناليست بولىپ, سىرتقى ساياساتتاعى جەتىستىكتەرىمىزدى, بار بولسا كەمشىلىكتەرىمىزدى فورمۋلاعا سالىپ, سارالاپ كورەيىكشى. مەن سىرتقى ساياساتتا ءۇش ادىم العا جىلجۋ ءۇشىن ءبىر ادىم كەيىن شەگىندىك دەيمىن. ءسىز وسىعان قارسى قانداي ءۋاج ايتا الاسىز؟ – بۇل – وسىدان 10-15 جىل بۇرىنعى فورمۋلا. ءبىز قازىر تەك العا جىلجۋدى عانا ويلاۋىمىز كەرەك. وتكەنىمىز ساباق الۋ ءۇشىن عانا قاجەت. بىزگە قول جەتكەن جەتىستىكتەرمەن توقمەيىلسىپ قالۋعا بولمايدى. ءبىز ۋاقىتتى ءوز پايدامىزعا جۇمىس ىستەتۋگە ءتيىسپىز. شۇكىرشىلىك, ارتتا قالعان 25 جىلدىڭ العاشقى بەلەستەرىنەن-اق قازاقستان رەسپۋبليكاسى تولىق تاۋەلسىزدىككە جەتۋدىڭ جولىنا ءتۇستى, نەبىر تار جول, تاي­عاق كەشۋلەردەن امان-ەسەن ءوتىپ, ازاتتىق­تىڭ العاشقى ءارى ازاپ, ءارى عاجاپ اسۋلارىنان ابىرويمەن استى, اينالاسى ونشاقتى جىلدىڭ جۇزىندە ەگەمەن ەل رەتىندە دامۋدىڭ داڭعىلىنا قاراي نىق قادام باس­تى. ودان كەيىنگى ونجىلدىقتا قازىر بۇكىل الەم «قازاقستان جولى» دەپ ات قويىپ, اي­دار تاققان شىن مانىندە فەنومەندى دامۋ جولىنا ءتۇستى. بۇگىندە ەلىمىز تاريح سا­عاتىنىڭ ءتىلى سىرت ەتە قالعانداي وتە قىسقا مەرزىم ىشىندە كەشەگى كەڭەستىك يمپە­ريانىڭ شيكىزات كوزى رەتىندەگى عانا شەت ايماعىنان ەكونوميكاسى قۋاتتى, سايا­ساتى تۇراقتى, سۇيەگى مىعىم مەملەكەتكە اينالدى. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت.  اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا, جۋرناليست