پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسى: 2009 جىلدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى

2009 جىل قازاقستان ءۇشىن, ءبىر جاعىنان, الەمدىك ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ اسەرىنەن تۋىنداعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى بەلسەندى ءارى جۇيەلى تۇردە شەشۋ, ەكىنشى جاعىنان, الەۋەتتى ارتتىرىپ, بولاشاققا باعىتتالعان جاڭا مۇمكىندىكتەر جاساۋ ۋاقىتى بولدى. وسىنىڭ ءبارى جيناقتالا كەلە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادەتتەگىدەي تىعىز دا قارقىندى بولاتىن جۇمىس كەستەسىنىڭ مازمۇنىنان ءوز كورىنىسىن تاپتى. پرەزيدەنتتىڭ جۇمىس كەستەسى: 2009 جىلدىڭ نەگىزگى قورىتىندىلارى جىل ىشىندە پرەزيدەنتىمىز ن.ءا.نازار­باەۆ­­تىڭ قاتىسۋىمەن 500-دەن استام حاتتاما­لىق ءىس-شارالار ءوتتى. اتاپ ايتقاندا, ەلباسى شەت ەل­دەر­گە, ەل وڭىرلەرىنە جۇمىس ساپار­لا­رىنا شىقتى. ءتۇرلى كەڭەستەردىڭ, حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق فورۋمداردىڭ جۇمىسى­نا قا­تىس­تى, شەتەلدىك مەملەكەت جانە قوعام قاي­­رات­كەر­لەرىن قابىلدادى, جۇرتشىلىقپەن جانە ەڭ­بەك ۇجىمدارى وكىلدەرىمەن كەزدەستى, ونەركاسىپ ورىندارى مەن الەۋمەتتىك نى­سانداردا بولدى. مەملەكەت باسشىسى 21 كەڭەس وتكىزدى. ۇكىمەت مۇشەلەرىنىڭ, پرەزيدەنت اكىمشىلىگى باسشىل­ى­عى­نىڭ, ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندار باسشى­لارىنىڭ قاتىسۋىمەن — 14, وبلىستار, استانا جانە الماتى قالالارى باسشىلارىنىڭ قاتى­سۋىمەن 1 كەڭەس وتكىزىلدى. ال 6 كەڭەس كوشپەلى نىساندا ۇيىمداستىرىلدى. پرەزيدەنتتىڭ جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگاندار اياسىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن شەتەل ينۆەستورلارى كەڭە­سىنىڭ 2 وتىرىسى جانە قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ 4 وتىرىسى بولدى. پرەزيدەنت, سونىمەن قاتار, پارلامەنت پا­لاتالارى توراعالارىمەن جانە دەپۋتاتتارىمەن تۇراقتى كەزدەسىپ تۇردى. پارلامەنت پالاتا­لارى­نىڭ ەكى بىرلەسكەن وتىرىسىنا قاتىسىپ, دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن جۇيەلى نەگىزدە ءوزارا بايلانىستا بولدى. مەملەكەت باسشىسى ەل وڭىرلەرىنە 17 رەت جۇمىس ساپارىنا شىقتى. ەكىجاقتى قاتىناستار شەڭبەرىندە شەتەلگە جاسالعان 14 ساپاردى, سونداي-اق 11 كوپجاقتى سامميت پەن 5 حالىقارالىق فورۋمعا قاتىسۋدى قوسا العاندا, ەلباسىمىزدىڭ قاتىسۋىمەن حالىقارالىق سيپاتتاعى 117 كەزدەسۋ مەن ءىس-شارالار وتكىزىلدى. ن.ءا.نازارباەۆ 15 ءباسپاسوز كونفەرەنتسيا­سىن جانە 19 بريفينگ وتكىزىپ, 21 شەتەلدىك جانە وتاندىق باق-قا سۇحبات بەردى, باعدارلامالىق سيپاتتاعى 4 ماقالا جاريالادى. جىل ىشىندە پرەزيدەنت 2 مىڭنان استام قۇجاتتى قاراپ, قول قويدى. ونىڭ ىشىندە – 120 زاڭ, 192 جارلىق, 104 وكىم, 16 كەڭەس حاتتاماسى, 1,5 مىڭعا تارتا قىزمەتتىك قۇجات, تالداۋ جانە اقپاراتتىق-انىقتامالىق ماتەريالدار, 162 ازا­ماتتار ارىزى مەن حاتتارى بولدى. وسى كەزەڭدە ن.ءا.نازارباەۆ شەت ەلدەردە 44 كۇن, قازاقستان وڭىرلەرىندە 46 كۇن – بارلىعى 90 كۇن ءىسساپاردا بولدى. *  *  * الەمدىك ەكونوميكاداعى وتكىر دە جاعىمسىز كونيۋنكتۋرانىڭ ساقتالۋىن ەسەپكە الا وتى­رىپ, پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق ساياساتىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى رەتىندە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مەن داع­دا­رىس ۋاقىتىندا ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋدى ايقىندادى. “داعدارىس ارقىلى جاڭارۋ مەن دامۋعا” اتتى قازاقستان حالقىنا جىل سايىنعى جول­داۋىن مەملەكەت باسشىسى 6 ناۋرىز كۇنى پار­لامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جاساپ, جوعارىدا اتالعان مىندەتتەردى شەشۋ جونىندە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. جولداۋدىڭ ماڭىزدى ءتۇيىنى قوعامنىڭ الەمدىك داعدارىستىڭ ىعىتىنا بايلانىستى بىرىڭعاي تەك اعىمداعى پروبلەمالاردى شەشۋمەن عانا شەكتەلمەي, ودان دا ماڭىزدى, بارلىق كۇش-جىگەردى قازاقستاننىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنا ينفراقۇرى­لىم­دىق نەگىز قالىپتاستىرۋعا جانە ۇلتتىق ەكو­نو­مي­كانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋعا شو­عىر­لاندىرۋى بولدى. ەكونوميكانى ودان ءارى جاڭعىرتىپ, بازالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ; قولدانىستاعى پەرس­پەكتيۆالىق ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجى­لاندىرىپ, ىسكە اسىرۋ; جەرگىلىكتى ماڭىزى بار اۆتوموبيل جولدارىن سالۋ, قايتا توسەۋ جانە جوندەۋ, سونداي-اق الەۋمەتتىك ينفراقۇ­رى­لىم­دى, ەڭ الدىمەن, مەكتەپتەر مەن اۋرۋحانالاردى جاڭارتۋ; ءاربىر ەلدى مەكەندەگى جەرگىلىكتى ءمانى بار وبەكتىلەردى دامىتۋ; وڭىرلىك جۇمىسپەن قام­تۋدى قامتاماسىز ەتىپ, كادرلاردى قايتا دايار­لاۋ; جۇمىس ورىندارىن كەڭەيتىپ, جاستار پراك­تيكاسىن ۇيىمداستىرۋ جانە ت.س.س. باسىم­دىقتار بولىپ بەلگىلەندى. تۇتاستاي العاندا, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدى تۇراقتاندىرىپ, داعدارىستان كەيىنگى ورلەۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ىزدەستىرۋ ن.ءا.نا­زار­باەۆ­تىڭ ۇكىمەت مۇشەلەرىمەن, پرەزيدەنت اكىم­شىلىگى باسشىلىعىمەن, ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ۇلتتىق بانك پەن “سامۇرىق-قازىنا” قورىنىڭ باسشىلارىمەن وتكىزگەن كەڭەستەرىنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولدى. بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتتىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان داعدارىسقا قارسى باع­دارلاماسىنىڭ ورىندالۋ بارىسىنا – قار­جى­لىق سەكتورعا, قۇرىلىس سالاسىنا, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە, اگروونەركاسىپ كەشەنىنە, يننوۆاتسيالىق-يندۋستريالىق دامىتۋعا قولداۋ كورسەتۋ سياقتى ونىڭ ءاربىر بەس باعىتى بويىنشا باقىلاۋدى ايرىقشا نازاردا ۇستادى. بۇل ماسەلەلەردىڭ ماڭىزدىلىعىن ولاردىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىستارىندا اڭگىمە ارقاۋىنا اينالعانىنان, 2007-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسى ماسە­لە­لەرىمەن قاتار قارالىپ, اتالعان كونسۋل­تا­تيۆ­تىك-كەڭەسشى ورگاننىڭ قىزمەتىن جەتىل­دىرۋدەن بايقاۋعا بولادى. جىل ىشىندە پرەزيدەنت ەلدىڭ كوپتەگەن ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى­نىڭ, ۇلتتىق كومپانيالار مەن دامۋ ينستيتۋت­تارىنىڭ باسشىلارىنىڭ ەسەپتەرىن تىڭدادى. ن.ءا.نازارباەۆ پرەمەر-مينيسترمەن, ۇلتتىق بانكتىڭ, قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ مەن قاداعالاۋ اگەنتتىگىنىڭ, الماتى قالاسىنىڭ وڭىرلىك قارجى ورتالىعى­نىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ اگەنتتىگىنىڭ, “سامۇرىق-قازىنا” قورىنىڭ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ات­قارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتە­تى­نىڭ باسشىلارىمەن جانە قازاقستان ۇلتتىق قورىنىڭ قاراجاتىن پايدالانۋدى باقىلاۋ جو­نىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرىمەن تۇراقتى نەگىزدە كەزدەسىپ وتىردى. مەملەكەت باسشىسى قازاقستان وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرىن ءاردايىم نازاردا ۇستادى. ساۋىردە ن.ءا.نازارباەۆ الماتى قالاسىندا 2003-2010 جىلدارعا ارنالعان قالانى دامىتۋ­دىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جو­نىندە كوشپەلى كەڭەس وتكىزىپ, ونىڭ بارىسىندا اكىمگە تۋىنداپ وتىرعان ەكولوگيالىق جانە كو­لىكتىك پروبلەمالاردى, قالالىقتاردىڭ مەك­تەپ­كە, بالالار باقشاسىنا, ەمحانالارعا, مادەنيەت وبەكتىلەرى مەن قىزمەت كورسەتۋلەر سالاسىنا دەگەن وتكىر سۇرانىسىن قاداپ ايتتى. قىلمىسقا قارسى كۇرەستى كۇشەيتۋدىڭ قاجەتتىلىگىنە ايرىق­شا توقتالدى. پرەزيدەنتتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن استانا قالاسىنىڭ اكىمدىگىندە ەلوردانى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى, سونىڭ ىشىندە ونىڭ 2011 جىلعى ازيا ويىندارىن وتكىزۋگە دايىندىعى جونىندە ەكى رەت كوشپەلى كەڭەس وتكىزىلدى. وبلىستاردىڭ, استانا جانە الماتى قا­لا­لارى­نىڭ اكىمدەرىمەن وتكىزىلگەن قازان كەڭە­سىندە ن.ءا.نازارباەۆ “100 مەكتەپ, 100 اۋرۋ­حا­نا” باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىنا ايرىقشا نازار اۋدارتىپ, اكىمدەرگە قۇرىلىس­تىڭ ساپاسى مەن نىسانداردىڭ ۋاقتىلى تاپ­سىرىلۋىنا ءتيىمدى باقىلاۋ ۇيىمداستىرۋعا, داعدارىسقا قارسى شارالاردى قامتاماسىز ەتۋگە, “جول كارتاسى” باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا جانە ت.ب. تاپسىرما بەردى. جىل ىشىندە پرەزيدەنت جۇمىس ساپارلارى­مەن ەلدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىندە بولىپ, سونىڭ بارىسىندا وبلىستار اكتيۆتەرىمەن, ەڭبەك ۇجىم­دارىمەن, جۇرتشىلىق وكىلدەرىمەن كەز­دەس­تى. ونداعان ونەركاسىپتىك جانە الەۋمەتتىك نى­سان­داردا بولدى, جاڭا وندىرىستەردى ىسكە قوسۋعا قاتىستى. ولاردىڭ قاتارىندا سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنداعى تەز تۇرعىزىلاتىن عيما­رات­تار زاۋىتى, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى “اگروتراست” جشس-ءنىڭ تاۋلىگىنە 150 توننالىق جوبالىق قۋاتى بار ۇن تارتۋ كەشەنى, شىعىس قا­زاق­ستان وبلىسىنداعى ەلەكتروليزدىك تسەحى بار مىس زاۋىتى, قورعاسىن قۇيۋعا قايتا قۇرى­لىمدالعان جانە قوسىمشا ءونىم شىعاراتىن “قازمىرىش” اق, الماتى وبلىسىنداعى جۇگەرى مەن سويانىڭ ەليتالىق تۇقىمدارىن ءوندىرۋ جونىندەگى “بۋدان” سەلەك­تسيا­لىق اسىل تۇقىم كەشەنىنىڭ سەلەكتسيالىق ۋچاسكەسى, قاراعاندى وبلىسىنداعى “تاي” كومپانياسىنىڭ №1 ەت كومبيناتى جانە تاعى باسقالارى بار. سونىمەن قاتار, 3 شىلدەدە مەملەكەت باسشىسى­نىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن “جاڭا يندۋستريالاندىرۋ – بارلىعىمىز ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر” اتتى جالپىۇلتتىق ينتەراكتيۆتى تەلەكوپىر بارىسىندا وبلىستاردىڭ, استانا مەن الماتى قالالارىنىڭ اكىم­دەرى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باع­دارلاماسى شەڭبەرىندە وڭىرلەردە ىسكە اسىرىلىپ جات­قان جوبالارمەن تانىستىردى. تەلەكوپىر كەزىندە 4 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورنىن اشاتىن, جالپى قۇنى 114 ملرد. تەڭگە بولاتىن 16 يندۋستريالىق جوبا ومىرگە جولداما الدى. ن.ءا.نازارباەۆ ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەنەرگورە­سۋرس­تار ەكسپورتى باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ نەگىزىندە جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرى­لىمنىڭ ماڭىزدى بۋىنىنا اينالدىرۋعا سەپ­تىگىن تيگىزەتىن, قازاقستاننىڭ الەمدىك ەكو­نو­مي­كاداعى باسەكەلەستىك ارتىقشىلىقتارىن ۇدەتە ءتۇسۋ ماقساتىنداعى وڭتايلى ينۆەستيتسيا­لىق احۋالدى قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق ەكو­نوميكالىق يننوۆاتسيالىق سەگمەنتىن كەڭەيتۋ ماسەلەلەرىنە ۇنەمى ۇلكەن ءمان بەرىپ كەلەدى. پرەزيدەنت جانىنداعى شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ ماۋسىمدا قوستاناي قالاسىندا جانە جەلتوقساندا استانا قالاسىندا مەملەكەت باسشى­سى­نىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن وتىرىستارى دا وسى پروبلەمالارعا ارنالدى. ن.ءا.نازارباەۆ ەكى جاقتى پىشىمدە كەڭەس مۇشەلەرى – ەققدب پرەزيدەنتى ت.مي­روۆپەن, “لۋكويل”, “Arcelor ءMىttal”, “رۋسال”, “BG Group”, “Total S.A.” كوم­پانيالارىنىڭ جە­تەك­شىلەرى ۆ.الەكپەروۆ­پەن, ل.ميتتالمەن, و.ۆ.دە­ريپاسكامەن, ف.چاپ­مەنمەن, ي.-ل.داريكارەرمەن كەزدەسىپ, ولارمەن ەكونوميكامىزدى ارتاراپتان­دىرۋ­عا قاتىسۋ ماسەلەلەرىن تالقىلادى. جاھاندىق ەكونوميكاداعى داعدارىستى جاع­داي­­لارعا قاراماستان, قازاقستاننىڭ جوعارى ين­ۆەس­تي­تسيالىق تارتىمدىلىعىن ساقتاپ قالىپ وتىرعان­دى­عىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلدە قۇنى 3 ملرد. دوللاردان استام 170 ونەركاسىپتىك جانە ينفراقۇرىلىمدىق وبەكتىلەر ىسكە قاسىلىپ, ول كاسىپورىنداردا 9 مىڭ جۇمىس ورنى اشىلدى. قازاقستاندىق بولىگى 1300 شاقىرىمدىق “تۇر­كىمەنستان – وزبەكستان – قازاقستان – قىتاي” گاز قۇبىرى; ۇزىندىعى 1100 شاقى­رىم­دىق “سولتۇستىك-وڭتۇستىك” جوعارى ۆولتتى ەلەك­تر جەتكىزۋ جەلىسى; استانا قالاسىنداعى لوكوموتيۆ قۇراستىرۋ زاۋىتى; قۇمكول كەن ورنىنداعى گاز وڭدەۋ زاۋىتى; قازاقستانداعى تۇڭعىش الەمدىك دەڭگەيدەگى “استانا-بۋراباي” اۆتوبانى سياقتى حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارى مەن شەتەل ينۆەستيتسيالارىنىڭ سەرىكتەستىگىمەن سالىنعان ستراتەگيالىق ماڭىزدى وبەكتىلەردىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىنىڭ ءمانى زور. جالپى, ينۆەستيتسيالار تارتۋ ماسەلەسىندە 2009 جىل ناعىز شوقتىقتى جىل بولدى. پرەزيدەنتتىڭ تى­كە­لەي ارالاسۋىنىڭ ناتيجەسىندە وڭتۇستىك كورەيا­مەن, قىتايمەن, يتاليامەن, فرانتسيامەن, تۇركيا­مەن, بەلارۋسپەن 25 ملرد. دوللاردان استام سوما­نىڭ بىرلەسكەن جوبالارى بويىنشا ۋاعدالاستىققا قول جەتتى. وسى جوبالارعا سايكەس باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى گاز وڭدەۋ زاۋىتى مەن گاز تۋربينالى ەلەكتر ستانساسىنىڭ قۇرىلىسى جانە يتاليالىق ء“Enى S.p.A.” كومپانياسىمەن بىرلەستىكتە سالىنعان ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى كەمە ۆەرفى; وڭتۇستىك­كورەيا­لىق “Samsung” جانە “كەرسو” كورپوراتسيا­لا­رى قاتىساتىن بالقاش جەس-ءى; رەسەيلىك “ينتەر راو ەەس” كومپانياسىنىڭ سەرىكتەستىگىمەن قولعا الىناتىن ەكىباستۇز 2-گرەس-ءىنىڭ ءۇشىنشى ەنەر­گو­بلو­گى; قىتاي ۇلتتىق مۇناي-گاز كومپانياسىمەن بىرلەستىكتە سالىناتىن “بەينەۋ-بوزوي” گاز قۇبىرى; فرانتسۋزدىق “AREVA”-مەن ىنتىماقتاستىقتا ىسكە اسىرىلاتىن اەس-تەرگە ارنالعان جىلۋ قۇرىل­عى­لارى ءوندىرىسى; قىتايلىق ء“سىnopec ءEngىneerىng” قولداۋىمەن جۇرگىزىلەتىن اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋى­تىن قايتا جاڭعىرتۋ جۇزەگە اسىرىلا باستايتىن بولادى. داعدارىسقا قارسى شارالاردىڭ ناتيجەسىندە ەكونوميكادا دا, الەۋمەتتىك سالادا دا بولاشاقتى باعامداعان ناقتى نەگىزدەر قالاندى. مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق ەكونوميكانى ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە قازاقستان ەكو­نوميكاسىن دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگيا­سىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. وندا, ءوز كەزەگىندە, جەدەلدەتىلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن سالالىق باعدارلامالاردىڭ اۋقىمدى بلوگى قاراستىرىلعان. ولار 2015 جىلعا دەيىنگى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ سترا­تەگياسى, كلاستەرلىك باستامالار باعدارلاماسى, “30 كورپوراتيۆتىك قوشباسشى”, كولىك ستراتەگياسى جانە باسقا دا بۇرىن قابىلدانعان قۇجاتتاردى جيناقتايدى. جەدەلدەتىلگەن يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى 2010 جىلدان ومىرگە ەنە باس­تايدى. ول قۇنى 42 ملرد. دوللارلىق 83 ءىرى جوبانى جۇزەگە اسىرۋدى قامتيدى. ونىڭ باستى ماقساتى – قازاقستان ەكونوميكاسىن يننوۆاتسيالىق ارناعا كوشىرۋ جانە تيىسىنشە ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ. بۇل بيىلعى جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ رەسەيمەن جانە بەلارۋسپەن كەدەن وداعىنا بىرىككەن قازاقستان ءۇشىن ايرىقشا ماڭىزعا يە. حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىندا دا ايتار­لىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, 400 مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنىن اشىپ, 100 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ تەگىن ەكىنشى ماماندىق الۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان جول سالۋ, الەۋمەتتىك سالا وبەك­تىلەرىن سالۋ مەن تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شا­رۋا­­شىلىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى “جول كارتاسى” باعدارلاماسى كەڭ قانات جايدى. قۇرىلىس كومپانيالارىنا نەسيە بەرۋ مەن ازا­مات­تاردىڭ يپوتەكالىق قارىزدارىن قايتا قارجى­لان­دىرۋعا مەملەكەتتىڭ ارالاسۋىنىڭ ارقاسىندا جىل­جى­مايتىن م ۇلىك نارىعىنداعى جاعداي قالىپقا كەلتىرىلىپ, بىرنەشە ونداعان مىڭ ۇلەسكەردىڭ پروب­لەماسى وڭ شەشىلدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءبىلىم بەرۋ سالالارىنىڭ جاڭا وبەكتىلەرىن سالۋ مەن پايدالانۋعا بەرۋ قارقىنى ساقتالدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دەمەۋگە جان-جاقتى قولداۋ كور­سەتىلىپ, ولاردى نەسيەلەندىرۋگە 340 ملرد. تەڭگەگە جۋىق قارجى ءبولىندى. سونىڭ ناتيجەسىندە جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيى وسكەن جوق, كەرىسىنشە 6,5 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. *  *  * مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعامدىق-ساياسي كەستەسى دە مەيلىنشە تىعىز بولدى. ن.ءا.نازارباەۆ 12 اقپاندا قۇرىلعانىنا 10 جىل تولۋىنا ارنالعان “نۇر وتان” حالىقتىق-دەمو­كرا­تيالىق پارتياسى ساياسي كەڭسەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن بيۋرو ماجىلىسىنە توراعالىق ەتتى. ونىڭ قورىتىن­دى­سى بويىنشا ەلباسى الەمدىك داعدارىس جاع­داي­ىن­دا ەل الدىندا تۇرعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە پارتيانىڭ قاتىسۋى جو­نىندەگى باسىم مىندەتتەردىڭ بلوگىن ۇسىندى. سونى­مەن قاتار پرەزيدەنت پارتيا يننوۆاتسيالىق يدەيا­لاردى, سىندارلى جوبالار مەن قوعامنىڭ كوكەي­كەس­تى پروبلەمالارىن شەشۋ جونىندەگى ۇسى­نىستاردى, رەسپۋبليكانىڭ ستراتەگيالىق دامۋىنىڭ باسىمدىقتارىن جيناقتايتىن قازاقستاننىڭ ىرگەلى اقىل-وي ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالۋعا ءتيىس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. ال 15 مامىردا ن.ءا.نازار­باەۆتىڭ توراعالىق ەتۋىمەن وتكەن “نۇر وتان” حدپ-نىڭ كەزەكتەن تىس ءحىى سەزىندە پارتيانىڭ 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان دامۋ ستراتەگياسى قابىلداندى. پرەزيدەنت سونىمەن بىرگە ۇكىمەتكە داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭگە باعدارلانعان قازاق­ستان ەكونوميكاسىن 2020 جىلعا دەيىنگى دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋدى تاپسىردى. 8 ناۋرىز – حالىقارالىق ايەلدەر كۇنى قارسا­ڭىندا وتكەن قازاقستان ايەلدەرىنىڭ V فورۋمىندا ەلباسى ءوز سوزىندە پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيانىڭ قىزمەتىنىڭ 10 جىلدىق مەرەيتويىنا قول جەتكىزگەن نەگىزگى ناتيجەلەرىن اتاپ كورسەتە وتىرىپ, ايەلدەردى, انا بولۋ مەن بالالىقتى جان-جاقتى قولداۋ جونىندەگى بولاشاقتاعى شارالاردى ايقىنداپ بەردى. ماۋسىم ايىندا پرەزيدەنت قازاقستان قالا قۇ­رىلىسشىلارىنىڭ ءVىىى فورۋمىنا قا­تىستى, ونىڭ بارىسىندا ەلباسىنا جاڭا ەلوردانىڭ قۇرىلىسىنا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن قازاقستان قالا قۇرىلىسشى­لا­رى وداعىنىڭ التىن مەدالى تاپسىرىلدى. 30 تامىزدا ەلباسى جوعارعى باس قول­باسشى رەتىندە قازاقستان كونستيتۋتسياسى كۇنىنە وراي ەلور­دادا العاش رەت وتكىزىلگەن جانە نەگىزگى زاڭنىڭ مەم­لەكەت پەن ونىڭ ازاماتتارى ءۇشىن ماڭىزىن اي­رىق­شا اتاۋ­عا ارنالعان اسكەري شەرۋدى قابىلدادى. قوعامدا جىلى قابىلدانعان شارالار ىشىندە قىركۇيەكتە ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ءتورتىنشى شاقىرىلعان پارلامەنتتىڭ ءىىى سەسسياسى­نىڭ اشى­لۋىنداعى ەلباسىنىڭ ءسوزىن ايتۋعا بو­لادى.­ وندا پرەزيدەنت ەلدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى سترا­تەگيالىق دامۋ مىندەتتەرىن قويدى, ولاردىڭ ىشىن­دە ەكونوميكانىڭ داعدارىستان كەيىنگى جاڭ­عىرۋى, باسەكەگە قابىلەتتى ادامي كاپيتال جاساۋ, ەلدە ىس­كەر­لىك احۋال مەن كاسىپكەرلىك بەلسەن­دىلىكتى تۇبە­گەيلى جاقسارتۋ, اكىمشىلىك جانە قۇقىقتىق رەفور­مانى قامتاماسىز ەتۋ, قازاقستان قوعامىن ودان ءارى دەمو­كراتيالاندىرۋ, قازاقستاننىڭ 2010 جىلى ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى بار. ەلدىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى جۇيەلى كۇرەسكە باعىتتالعان قاتاڭ باع­دارىنا استانا قالا­سىندا 16 قىركۇيەكتە “سىبايلاس جەمقورلىققا قار­سى كۇرەس جانە ۇتىمدى باسقارۋ شىعىس ەۋروپا مەن ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋ­مەتتىك دامۋىنىڭ شارتى رە­تىندە” اتتى حالىق­ارالىق كونفەرەن­تسيا­نىڭ وتكىزىلۋى دالەل بولدى. وعان 60 مەم­لە­كەت پەن 20 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. كونفەرەنتسياعا قاتى­سۋشىلار الدىندا سويلەگەن سوزىندە ن.ءا.نا­زارباەۆ وسىنداي القالى جيىن­نىڭ قازاقستاندا العاش رەت وتكىزىلىپ وتىرعانى ەلدىڭ وسى الەۋمەتتىك قاتەرمەن كۇرەسۋ­شىلەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا بولۋعا بەل بۋعانىن كورسەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. باسقا دا ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى قازان ايىنىڭ سوڭىندا ەلباسىنىڭ توراعالىق ەتۋىمەن “ۇلتتىق بىرلىك – ءبىزدىڭ ستراتەگيالىق تاڭداۋىمىز” دەگەن كۇن ءتارتىبى بويىنشا وتكەن قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ XV سەسسياسى بولدى, وندا ن.ءا.نا­زارباەۆ مەملەكەتتىك ۇلتتىق ساياسات سالاسىن­داعى ستراتەگيالىق قۇجاتتى – ۇلتتىق بىرلىك دوك­تريناسىن جاريا ەتتى. قاراشا ايىندا پرەزيدەنت قازاقستان سۋديا­لارىنىڭ V سەزىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى, وعان ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنىڭ سۋديا ۇجىمدارىنان 640 دەلەگات كەلدى. ءادىل ءارى ساتىلمايتىن سوت دەموكراتيالىق جانە قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ اسا ماڭىزدى نەگىزى ەكەنىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, ن.ءا.نازارباەۆ سۋديا قاۋىمداستىعى الدىندا تۇرعان جۇيەلى مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى: ولار – ازاماتتاردىڭ سوت جۇيەسىنە دەگەن سەنىمىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋ; سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جەتىلدىرۋ مەن نىعايتۋ; سوتتار مەن سۋديالاردى ودان ءارى مامانداندىرۋ; سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋ فۋنكتسيالارى مەن سوت اكىمشىلىگى فۋنكتسيالارىنىڭ اراجىگىن ناقتى اجىراتۋعا نەگىزدەلگەن سوت اكىم­شىلىگى جۇيەسىن ودان ءارى جەتىلدىرۋ. قاراشا-جەلتوقساندا ەلباسى قالىپتاسقان ءداس­تۇر بويىنشا “التىن ساپا” بايقاۋىنىڭ جەڭىم­پازدارىن ماراپاتتادى, سونداي-اق “پارىز” كاسىپ­كەرلىكتىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپتىلىعى جونىندەگى جىل سايىنعى كونكۋرسىنىڭ جەڭىمپازدارىنا سىيلىقتار بەردى. سول سالتاناتتاردا سويلەگەن سوزىندە ول وسى ءىس-شارالاردىڭ باستى ماقساتى وتاندىق بيزنەستىڭ دامۋىنا, قازاقستاندىق تاۋارلاردىڭ ساپاسىنا جانە قازاقستاننىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە مەيلىنشە جوعارى تالاپتار قويۋ دەپ اتاپ ءوتتى. 13 قاراشادا پرەزيدەنت وتكىزگەن تىكەلەي جەلى قازاقستاندىقتار الدىنداعى ەسەپ ءتارىزدى بولدى, ونىڭ بارىسىندا ەلباسى جىلدىڭ نەگىزگى ناتيجە­لەرىن قورىتىندىلاپ, ازاماتتاردىڭ ەڭ وزەكتى سۇراق­تارىنا جاۋاپ بەردى. جالپى العاندا, تىكەلەي جەلى شەڭبەرىندە 45 مىڭنان استام سۇراق ءتۇستى. نە­گىزىنەن, ولار حالىقتى الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ, جۇمىس­قا ورنالاستىرۋ, تۇرعىن ءۇي پروبلەمالارى مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى, سونداي-اق زاڭناما جانە قۇقىق, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ت.ب. سالالارعا قاتىستى بولدى. تىكەلەي جەلى قورىتىندىلارى بويىنشا بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندار ازاماتتاردىڭ قويعان سۇراق­تا­رى مەن وتىنىشتەرىن تولىق جانە مۇقيات قاراۋ جونىندە كەڭ اۋقىمدى جۇمىستى باستادى. ەلبا­سىنىڭ تاپسىرمالارىنا سايكەس “جول كارتاسىن” ىسكە اسىرۋ, جاڭا مەكتەپكە دەيىنگى بالالار مەكەمەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە سالۋ, ۇلەسكەرلىك قۇرىلىسقا قاتىسۋشىلاردىڭ پروبلەمالارىن شەشۋ, وڭىرلەردە سۋمەن جانە گازبەن قامتاماسىز ەتۋ, جانار-جاعارماي باعالارىن باقىلاۋعا الۋ, تۇڭ­عىش پرەزيدەنتتىڭ عىلىم قورىن قۇرۋ جونىن­دەگى جۇمىستار جالعاسىن تاپتى. جەكەلەگەن ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ارنايى كوميسسيالار مەن جۇمىس توپتارى جەرگى­لىكتى جەرلەردە بولدى. كوپتەگەن ازاماتتار جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى, ەمدەلۋگە جىبەرىلدى, ولارعا ماتەريالدىق كومەك كورسەتىلدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 18 جىلدىعىنا وراي ورتالىق كونتسەرت زالىندا 15 جەلتوقساندا پرەزي­دەنت جاساعان باعدارلامالىق بايانداما جىلدىڭ سوڭعى قۋاتتى قورىتىندىسى ىسپەتتى بولدى. وندا ن.ءا.نازارباەۆ ەلدىڭ تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى دامۋىنىڭ شەشۋشى كەزەڭدەرىنە تالداۋ جاساپ, بولاشاقتاعى ستراتەگيالىق مىندەتتەردى ايقىنداپ بەردى. ال مەرەكە قارساڭىندا پرەزيدەنت ءداستۇر بويىنشا قازاقستاندىقتاردىڭ ۇلكەن توبىنا مەملەكەتتىك ناگرادالار مەن سىيلىقتار تاپسىردى. ماراپاتتالعاندار اراسىندا كورنەكتى مادەنيەت, عىلىم, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ قايراتكەرلەرى, وندىرىستىك سالا وكىلدەرى, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى, اسكەري قىزمەتشىلەر, سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى بولدى. جوعارعى مەملەكەتتىك ناگرادا – “قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى” اتاعى حالىق جازۋشىسى, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ءا.كەكىلباەۆقا, قوستاناي وبلىسى “قاركەن” جشس ديرەكتورى س.بوقانوۆقا جانە “وسكەمەن تيتان-ماگني كومبيناتى” اق پرەزيدەنتى ب.شاياحمەتوۆكە بەرىلدى. عىلىم جانە تەحنيكا سالاسىنداعى 2009 جىلعى مەملەكەتتىك سىيلىق ق.قادىرجانوۆ باستاعان ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ عالىمدار توبىنا بەرىلدى. پروفەسسور ب.راقىشەۆ باستاعان قازاقستاننىڭ مينەرالدىق شيكىزاتتىق الەۋەتىن زەرتتەۋ اۆتورلارى جانە قازاقستان ماتەماتيكا مەكتەبىنىڭ وكىلى پروفەسسور ۇ.ومىرباەۆ سىيلىق لاۋرەاتتارى اتاندى. *  *  * قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 2009 جىلى حا­لىق­ارا­لىق سالاداعى بەلسەندى قىزمەتى ەلىمىزگە سىرتقى سايا­ساتتىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىندا ساپالى ورلەۋدى قامتاماسىز ەتتى. ەلباسى كەڭ حالىقارالىق قولداۋ تاپقان بىرقاتار ماڭىزدى باستامالار كوتەردى. 2009 جىل 2010 جىلى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-داعى توراعالىق ەتۋىنە دايىندىق شەڭبەرىندە ءوتتى. اسىرەسە, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ىستامبۇل سامميتىنەن بەرى 10 جىل بويىنا وتكىزىلمەگەن ەقىۇ مەملە­كەت­تەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتىن شاقىرۋ تۋرالى باستاماسى ەرەكشە وزەكتىلىككە يە بولدى. بۇل ۇسى­نىس­تى ۇيىمنىڭ جەتەكشى ەلدەرى قولداپ, 2009 جىلعى 1-2 جەلتوقساندا افينادا وتكەن ەقىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ قورىتىندى دەكلاراتسياسىندا كورسەتىلدى. 2010 جىلعى ساۋىردە اقش-تا جوسپارلانىپ وتىرعان يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميت قارساڭىندا ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونى جابىلعان كۇن – 29 تامىزدى دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قارۋدى سىناقتان وتكىزۋگە قار­سى ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنى­سى دا ماڭىزدىلىققا يە بولدى. بۇل يدەيانى “يادرو­لىق كلۋب” ەلدەرىن قوسا العاندا, الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى قولداپ, بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ قارارىمەن ماقۇلداندى. بۇل رەتتە قىركۇيەكتە بەدەلدى امەريكالىق “ۆا­شينگتون تايمس” گازەتىندە جاريالانعان قازاقستان پرە­زيدەنتىنىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋىن تارات­پاۋ رەجىمىن كۇشەيتۋ جانە حالىقارالىق دەڭگەيدەگى توزۋشىلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى نىعايتۋ سياقتى حالىقارالىق قاۋىمداستىق ءۇشىن ومىرلىك ماڭىزى بار ماسەلەلەر بويىنشا ۇستانىمى اي­قىندالعان “جاڭا تۋىنداپ كەلە جاتقان دەمو­كرا­تيالاردىڭ الەۋەتى” اتتى ماقالاسىن دا اتاپ ءوتۋ قاجەت. الەمدىك قارجى داعدارىسىن ەڭسەرۋ جونىندەگى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ “داعدارىستان شىعۋ كىلتى” جانە “بەسىنشى جول” اتتى ماقالالارىندا, سونداي-اق قازاق­ستان كوشباسشىسىنىڭ داۆوستاعى دۇنيەجۇ­زى­لىك ەكونوميكالىق فورۋمدا, قىتايداعى بواوس ەكو­نوميكالىق فورۋمىندا, ءىى استانا ەكونوميكا­لىق فورۋمىندا سويلەگەن سوزدەرىندە ايتىلعان جاڭا الەمدىك ۆاليۋتانى ەنگىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ۇسىنىستارى دا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ وڭ پىكىرىنە يە بولدى. جالپى, پرەزيدەنت حالىقارالىق فورۋمدار مەن كوپ­تاراپتى سامميتتەردى قازاقستاننىڭ مۇددەسىن الەمدىك دەڭگەيدە ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن ءتيىمدى پايدالاندى. جوعارىدا اتاپ كورسەتىلگەندەي, ەلباسى 11 كوپتاراپتى سامميتتەرگە (ۇقشۇ (3 وتىرىس), ەۋرازەق (2 وتىرىس), شىۇ, حالىقارالىق ارالدى قۇت­قارۋ قورىنا قۇرىلتايشى مەملەكەتتەر باسشى­لارى ءسامميتى, قازاقستان جانە رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءVى فورۋمى, قازاقستان, رەسەي, ءازىربايجان مەن تۇركىمەنستان پرەزيدەنت­تەرىنىڭ بەيرەسمي كەزدەسۋى, تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ ءىX ءسامميتى, بىرقاتار تمد مەم­لەكەتتەرىنىڭ بەيرەسمي ءسامميتى), سونداي-اق, ەلىمىزدە جانە شەتەلدە وتكەن 5 حالىقارالىق فورۋمعا (داۆوستاعى دۇنيەجۇزىلىك ەكونوميكالىق فورۋم, قىتايداعى بواوس ەكونوميكالىق فورۋمى, ءىى استانا ەكونوميكالىق فورۋمى, الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ ءىىى سەزى, بۇۇ دۇنيەجۇزىلىك تۋريزم ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ ءحVىىى سەسسياسى) قاتىستى. دوستاستىق ەلدەرىنىڭ مەملەكەتارالىق بىرلەستىك­تەرى شەڭبەرىندەگى قاتىناستار ەڭ قارقىندى بولدى, 11 ءسامميتتىڭ 9-ى سولاردىڭ ەنشىسىندە جانە دە وسى باعىتتا ەڭ ەلەۋلى ناتيجەلەرگە قول جەتتى. ماسەلەن, قازاقستان, رەسەي مەن بەلارۋستىڭ كەدەن وداعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىمى تاريحي ءمانى بار وقيعا بولدى. ەۋرازەق مەملەكەتارالىق كەڭەسى وتىرىسىندا 27 قاراشادا قول قويىلعان قۇجاتتار 2010 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ بىرىڭعاي كەدەن ءتاريفىن جانە 1 ماۋسىمنان باستاپ بىرىڭعاي كەدەن كودەكسىن قولدانىسقا ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن 19-20 جەل­توقساندا الماتىدا شاقىرىلعان بىرقاتار تمد ەلدە­رىنىڭ بەيرەسمي سامميتىندە كەدەن وداعىنا قاتىسۋشى ەلدەر بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىك (بەك) قۇرۋ جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارىن قابىلدادى. ۇقشۇ شەڭبەرىندە وڭىردەگى قاۋىپسىزدىكتى قام­تاماسىز ەتۋدىڭ ناقتى تەتىگىن قۇرۋعا بايلانىستى ەلەۋلى پروگرەسكە قول جەتكىزىلدى. اتاپ ايتقاندا, ماس­كەۋ قالاسىنداعى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك كەڭە­سىنىڭ ماۋسىمداعى وتىرىسىندا ۇقشۇ ۇجىمدىق جەدەل دەن قويۋ كۇشتەرىنىڭ قىزمەتىن رەگلامەنت­تەيتىن قۇجاتتار قابىلداندى, ال قازان ايىندا جامبىل وبلىسىنداعى ماتىبۇلاق پوليگونىندا ولاردىڭ بىرلەسكەن وقۋ-جاتتىعۋلارى وتكىزىلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى باستاماشىلىق ەتكەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قۇرىل­تاي­شى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءسامميتى بارى­سىن­دا تاراپتار ارال تەڭىزى الابىنىڭ حالقىنا كو­مەك كورسەتۋ جونىندەگى جاڭا مەملەكەتارالىق باع­دارلامانى جەدەل ازىرلەۋدىڭ ورىندىلىعى تۋرالى ورتاق توقتامعا كەلدى. ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا 15-16 ماۋسىمدا وتكەن, ءVى وڭىرارالىق قازاقستان مەن رەسەي فورۋمىنىڭ قورىتىندىسى ەنەرگەتيكا, ساۋدا جانە اسكەري تەحنيكا, سونداي-اق رەسەيمەن مەملەكەتارالىق ءوز­ارا ءىس-قيمىلدىڭ بارلىق سالاسىندا ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ تەرەڭدەي تۇسۋىنە ىقپال ەتكەن شەكارا ماڭى ىنتىماقتاستىعى سالاسىنداعى ماڭىزدى كەلىسىمدەر بولدى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ەكاتەرينبۋرگ قالاسىندا ماۋسىمدا وتكەن شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باس­شىلارى كەڭەسىنىڭ جانە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر باسشى­لارىنىڭ ءىح ءسامميتى اياسىنداعى قىزمەتى جەمىستى بولىپ, وندا قازاقستاندىق كوشباسشى ۇسىن­عان, جالپىتۇركىلىك ىقپالداسۋدىڭ جاڭا دەڭ­گەيگە شىعۋىن ايقىندايتىن تۇركىتىلدەس مەملە­كەت­تەر ىنتىماقتاستىعى كەڭەسىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى. تۇڭعىش رەت تۇركى مەملەكەتتەرى ارا­سىندا بارلىق باعىتتار بويىنشا ىنتىماقتاس­تىقتى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن جوعارى كەڭەسشى ورگان قۇرىلدى. مەملەكەت باسشىسى جىل ىشىندە قا­تىس­قان حالىق­ارالىق فورۋمداردىڭ قاتا­رىندا قازاقستان ەلورداسىندا شىلدەنىڭ العاشقى كۇندەرىندە كەزەكتى جينالعان الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوش­باس­شىلارىنىڭ ءىىى سەزى ايرىقشا مانگە يە بولدى. وندا جەتەكشى الەمدىك جانە ءداس­تۇرلى دىندەر مەن كونفەسسيالار وكىلدىك ەتكەن 35 ەلدەن 77 دەلەگاتسيا قاتىستى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ سەزدە سوي­لەگەن سو­زىندە قازاقستاننىڭ باستاماسى بويىنشا 2003 جىلى شاقىرىلعان سەزدىڭ قازىرگى الەم دىندەرى اراسىنداعى عالامدىق ۇن­دە­سۋدىڭ ۇيلەسىمدى دە پارمەندى بولىگىنە اي­نال­عانىن قاناعاتتانۋ­شىلىقپەن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى ەكىجاقتى قا­رىم-قاتىناس­تار دەڭگەيىندە 14 شەتەلدىك سا­پارعا شىقتى. 3 مەم­لەكەتتىك, 7 رەسمي جانە 4 جۇمىس ساپارى بارىسىندا ۇن­دىستانعا, گەرمانياعا, رەسەيگە, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىنە ء(باا), فينليان­دياعا, قىتايعا, ازىربايجانعا, تۇر­كياعا, يور­دانياعا, يتالياعا, ۆاتي­كانعا, بە­لا­رۋس­قا جانە تۇركىمەنستانعا باردى. وسى وراي­دا ن.ءا.نازارباەۆ ءباا-نە ساپارمەن ەكى رەت (16-17 ناۋرىز جانە 30 قازان-2 قاراشا) باردى. پرەزيدەنت العا قويعان جانە جىل بويىنا تا­بىس­تى ىسكە اسقان ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستار اياسىنداعى نەگىزگى مىندەتتەر – ەقىۇ-عا, شىۇ-عا, ەۋرازەق-قا جانە يسلام كونفە­رەن­تسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ قارساڭىندا الەمنىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرى تاراپىنان قازاق­ستاندى قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ; جەكەلەگەن ەلدەر­مەن قارىم-قاتىناستا ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋ; ۇلتتىق ەكونوميكانى ودان ءارى جاڭعىرتۋ جانە داعدارىستان كەيىنگى كەزەڭدە ونىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى ءۇشىن ينۆەستيتسيالار مەن جوعارى تەحنولوگيالاردى اۋقىمدى تۇردە تارتۋ بولدى. فرانتسيامەن, يتاليامەن, يسپانيامەن, تۇر­كيا­مەن جانە ۇندىستانمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتىلدى, سونداي-اق وڭتۇستىك كورەيامەن جانە گفر-مەن قارىم-قاتىناستى وسى دەڭگەيگە شىعارۋ ءۇشىن دە نەگىز قالاندى. قازاقستان-گەرمان بايلا­نىستارىنىڭ دامۋىنا قازاقستاننىڭ گەرمانيا­داعى جىلىن وتكىزۋ دە قوسىمشا سەرپىن بەردى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇندىستانعا, گەرمانياعا, رەسەيگە, فينلياندياعا, يتالياعا ساپارلارى قازاقستاندى جاڭا تەحنولوگيالىق بازادا قارقىندى يندۋستريالاندىرۋدىڭ كەشەندى مىندەتىن شەشۋگە جانە ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ يننوۆاتسيالىق قالىبىنىڭ تۇزىلۋىنە باعىتتالدى. سونىڭ ناتيجەسىندە وسى ەلدەرمەن تەحنولوگيالار ترانسفەرتىنىڭ, بىرلەسكەن جوعارى تەحنولوگيالى وندىرىستەرگە تىكەلەي ينۆەستيتسيا سالۋدىڭ, قازاقستاندىق ەكونوميكانىڭ شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورىنداعى بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ەكىجاقتى كەلىسىمدەرىنىڭ قوماقتى توپتاماسىنا قول قويىلدى. بۇدان باسقا, فرانتسيا مەن وڭتۇستىك كورەيا پرەزيدەنتتەرىنىڭ ەلىمىزگە جاساعان ساپارلارى بارىسىندا وسىنداي ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتتى. پرەزيدەنتتىڭ قىتايعا, ءباا-گە جانە يوردا­نيا­عا ساپارلارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جاڭا ينۆەستيتسيالار مەن كرەديتتەردى تارتۋ ماسەلەلەرى ءساتتى شەشىلدى. وسىلايشا, قىتاي 10 ملرد. دوللار سوماداعى كورپوراتيۆتىك كرەديت بولسە, ءباا-مەن ينۆەستيتسيالىق قور قۇرىلدى, سونداي-اق قازاق­ستاندا العاش رەت يسلام بانكينگى پرينتسيپىندە جۇمىس ىستەيتىن بانك اشىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءازىربايجان مەن تۇركىمەنستانعا ساپارلارىنىڭ باستى كۇن تارتىبىندە ەنەرگيا رەسۋرستارىن بىرلەسىپ ەكسپورتتاۋ مەن ونىڭ باعدارلارىن ءارتاراپتاندىرۋ ماسەلەلەرى تۇردى. بۇل ارادا ەڭ الدىمەن قازاقستان ءۇشىن ستراتەگيالىق جاعىنان ماڭىزدى, سالتاناتتى ءراسىمى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ تۇركىمەنستانعا جەلتوقسان ايىنداعى ساپارى بارىسىندا وتكەن “تۇركىمەن­ستان—وزبەكستان—قازاقستان—قىتاي” ترانسۇلتتىق گاز قۇبىرىنىڭ ىسكە قوسىلۋىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. قازاقستاندا ءوز كەزەگىندە 2009 جىلى برازيليانىڭ, ءيزرايلدىڭ, فرانتسيانىڭ, سلوۆەنيانىڭ, يراننىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ پرەزيدەنتتەرى, قحر توراعاسى ساپارمەن بولدى. بۇل ارادا قازاقستان مەن ورتالىق ازيانىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت بولعان, برازيليا پرە­زي­دەنتى ل.ي.لۋلا دا سيلۆانىڭ ماۋسىمداعى مەم­لە­كەتتىك ساپارىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ قورىتىن­دىسى بويىنشا تاراپتار بۇۇ-دا جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ءوزارا ءىس-قيمىل, قازاقستاننىڭ برازيلياداعى ديپلوماتيالىق وكىل­دىگىن اشۋ, ۇكىمەتارالىق كوميسسيا قۇرۋ, جەتەكشى برازيليالىق كومپانيالارمەن ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق قازاقستاندىق فۋتبولشىلاردى برازي­ليادا دايىنداۋ تۋرالى كەلىسىمگە كەلدى. ن.ءا.نازارباەۆ جىل ىشىندە رەسەيدىڭ, چەحيانىڭ, ەستونيانىڭ, ۋكراينانىڭ, بەلارۋستىڭ, ۆەتنام­نىڭ, قىرعىزستاننىڭ پرەمەر-مينيسترلەرىن قابىلدادى. پرەزيدەنت 2009 جىلى قازاقستانعا كەلگەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, شەتەلدىك ساياسي جانە ىسكەر توپتاردىڭ وكىلدەرىمەن كوپتەگەن كەزدەسۋلەر وتكىزدى. ولاردىڭ اراسىندا – ەقىۇ-نىڭ باس حاتشىسى م.پ. دە بريشامبو, ناتو-نىڭ باس حات­شى­سى يا.سحەففەر, ەۋرازەق-تىڭ باس حاتشىسى ت.مانسۇروۆ, ۇقشۇ-نىڭ باس حاتشىسى ن.بور­ديۋ­جا, ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنىڭ توراعا­سى ج.سوارەش, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى­­نىڭ پرەزيدەنتى ت.ميروۆ, اقش-تىڭ مەم­لەكەتتىك حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ۋ.بەرنس; يسلام دامۋ بانكىنىڭ پرەزيدەنتى ا.موحاممەد ءال-ماداني; فرانتسيا پارلامەنتىنىڭ سەناتورى, “فرانتسيا-قا­زاقستان” پارلامەنتتىك دوستىق توبىنىڭ توراعاسى ە. دە مونتەسكيۋ; “گازپروم” ااق-تىڭ باسقارما توراعاسى ا.ميللەر; “Chevron” كورپوراتسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى – باس اتقارۋشى ديرەكتورى د.رايلي; ء“Enى S.p.A” كونتسەرنىنىڭ پرەزيدەنتى پ.سكاروني; ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ر.ماندەلل (1999) مەن ە.فەلپس (2006) جانە باسقالار بولدى. مەملەكەت باسشىسى جىل ىشىندە وزبەك­ستاننىڭ, تۇركىمەنستاننىڭ, رەسەيدىڭ, ءازىر­بايجاننىڭ, ءيزرايلدىڭ, فرانتسيانىڭ پرەزي­دەنتتەرىمەن, اقش-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتىمەن, يتاليانىڭ, ءۇندىستاننىڭ پرەمەر-مينيستر­لەرىمەن جانە باسقالارمەن تەلەفون ارقىلى كەلىسىمدەر جۇرگىزدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنە ليۆاننىڭ, گرەكيا­نىڭ, ۆەتنامنىڭ, بولگاريانىڭ, اۋعانستاننىڭ, مالايزيانىڭ, وڭتۇستىك كورەيانىڭ, نورۆەگيانىڭ, نيدەرلاندىنىڭ, كانادانىڭ, لاتۆيانىڭ, بەل­گيا­نىڭ, فرانتسيانىڭ, فينليانديانىڭ, موڭ­عو­ليا­نىڭ جانە گرۋزيانىڭ ەلشىلەرى سەنىم گراموتالارىن تاپسىردى. ن.ءا.نازارباەۆ قازاقستاندا اككرەديتتەلگەن شەتەلدىك ديپلوماتيالىق كورپۋسپەن جەلتوقساننىڭ سوڭىندا وتكەن ءداستۇرلى كەزدەسۋدە 60 ديپلو­ما­تيا­لىق مەكەمەنىڭ 53-ءى جاڭا ەلوردامىزدا جۇمىس ىستەپ جاتقانىن قاناعاتتانۋشىلىقپەن اتاپ ءوتتى. *  *  * 2009 جىلداعى ەلدىڭ دامۋىن جانە ونىڭ پرە­زيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قىزمەتىن قورىتىندىلاي كەلە, ەلباسىنىڭ تاۋەلسىزدىكتىڭ جاريالانۋىنىڭ 18 جىلدىعىنا وراي وتكەن سالتاناتتى جيىنداعى ءسوزىن كەلتىرگىم كەلەدى. بۇل سوزدەر قازاقستاننىڭ بۇگىنگى جەتىستىكتەرىن بارىنشا ايعاقتايدى: “ەندى, مىنە, 18 جىل بويىنا كۇن سايىن, ساعات سايىن ءبىز جاڭا قازاقستاندى – ارمانىمىز بەن ۇمىتىمىزدەگى مەم­لە­كەتتى جاساي وتىرىپ, ءوز جوسپارلارىمىزدى جۇزەگە اسىرىپ كەلەمىز. ءبىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىلىگىن نىعايتتىق, حالىق بىرلىگىن ساقتاپ قالدىق, قارىش­تاپ جاڭعىرتۋ ستراتەگياسىن ىسكە اسىردىق, قازىرگى زامانعى نارىقتىق ەكونوميكانى جاسادىق. ءبىز كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزىن قالادىق, ىقپالداسۋدى – وسى ءسوزدىڭ ەڭ كەڭ ماعىناسىندا – مەملەكەت باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جاريا ەتتىك. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىنىڭ ەڭ باستىسى – قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى بولدى. بۇل – ءبىزدىڭ ورتاق ەڭبەگىمىزگە بەرىلگەن تاعى ءبىر اسا جوعارى باعا. قازاق حالقى عاسىرلار بويىنداعى تاريحىندا قازىرگىدەي دەڭگەيدە الەم قاۋىمداستىعىنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ كورگەن ەمەس. قازاقستان دەربەس مەملەكەت رەتىندە پايدا بولعان كەزدەن باستاپ ول ەشقاشان وسىنداي جوعارى دارەجەگە قول جەتكىزىپ كورگەن ەمەس. ءبىزدىڭ اسقان يگى جەتىستىگىمىزدىڭ ءوزى وسىندا”. ماحمۇت قاسىمبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باستىعى.