سەناتتىڭ 15 دەپۋتاتىن قوعامنىڭ ۇلتتىق-مادەني جانە وزگە دە ماڭىزدى مۇددەلەرىنىڭ وكىلدىگىن سەناتتا قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىگىن ەسكەرە وتىرىپ, پرەزيدەنت تاعايىندايدى. ال وسى جىلدىڭ 28 ماۋسىمىندا وتەتىن سايلاۋدا وكىلەتتىلىگىنىڭ كونستيتۋتسيالىق مەرزىمى اياقتالاتىن سەناتورلاردىڭ ورنىنا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن ءبىر-بىردەن 16 سەنات دەپۋتاتى سايلانادى.
سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتار ۇسىنۋ سايلاۋ تاعايىندالعان كۇننەن كەيىنگى كەلەسi كۇن − 2017 جىلعى 29 ساۋىردەن باستالدى. ول سايلاۋ وتكiزiلەتiن كۇنگە بiر اي قالعاندا, ياعني 28 مامىردا اياقتالادى. قازىرگى كەزدە ۇسىنىلعان كانديداتتاردىڭ جالپى سانى ەلىمىز بويىنشا 84 ادامعا جەتتى. دەپۋتاتتىققا كانديداتتار ۇسىنۋ وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق, اۋداندىق, قالالىق ءماسليحاتتار سەسسيالارىندا جۇرگiزiلۋدە. ساياسي پارتيالار, وزگە دە قوعامدىق بىرلەستىكتەر ماسليحاتتارداعى وزدەرىنىڭ وكىلدەرى ارقىلى سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتۋرالاردى ۇسىنادى. ال ءوزiن-ءوزi ۇسىنۋ تارتiبiمەن ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسىنا سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديدات رەتىندە داۋىسقا ءتۇسۋ نيەتى تۋرالى ءوتىنىش بەرۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى.
سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتى قولداپ قول جيناۋدى سەنiم بiلدiرiلگەن ادامدار ۇيىمداستىرادى. قولداردى جيناۋعا ارنالعان قول قويۋ پاراقتارىن ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى بەرەدى. دەپۋتاتتىققا كانديدات وبلىس ءماسليحاتتارىنىڭ, استانا نەمەسە الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ وكiلدەرi بولىپ تابىلاتىن تاڭداۋشىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ كەمiندە 10%-ىنىڭ قولداۋىنا, بiراق بiر ءماسليحاتتان تاڭداۋشىلار داۋىسىنىڭ 25%-ىنان اسپايتىن داۋسىنا يە بولۋعا تيiس. تاڭداۋشى ءبىر كانديداتتى عانا قولداپ ءوز قولىن قويۋعا قۇقىلى. كانديدات تiركەلگەننەن كەيiن تاڭداۋشىنىڭ قولى تەك سوت شەشiمiنiڭ نەگiزiندە عانا كەرi قايتارىلىپ الىنادى. قولداردىڭ راستىعىن تەكسەرۋدi ءتيىستى سايلاۋ كوميسسياسى قول قويۋ پاراقتارىن العاننان كەيىن بەس كۇن مەرزiم iشiندە, پاسپورت قىزمەتىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن تارتا وتىرىپ, جۇزەگە اسىرادى جانە ءتيىستى حاتتاما رەسىمدەيدى. ەگەر قولداردىڭ راستىعىن تەكسەرۋ ناتيجەسiندە قولداردىڭ 1%-ىنان ارتىعى راس بولماي شىققان جاعدايدا, سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتى تiركەۋدەن باس تارتىلادى.
دەپۋتاتتىققا كانديداتتاردى تىركەۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, كانديدات تiركەلگەنگە دەيiن جانە ونىڭ كونستيتۋتسيا مەن سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قوياتىن تالاپتارعا سايكەستiگi تەكسەرiلگەننەن كەيiن, سونداي-اق, ونى قولداپ جينالعان قولدار تەكسەرiلگەننەن كەيiن ورتسايلاۋكومنىڭ شوتىنا دەپوزيت رەتiندە زاننامادا بەلگiلەنگەن ەڭ تومەنگi جالاقىنىڭ ون بەس ەسەلەنگەن مولشەرiندە (24459 تەڭگە ح 15 = 366885 تەڭگە) سايلاۋ جارناسىن ەنگiزەدi. كانديدات سەنات دەپۋتاتى بولىپ سايلانعان نەمەسە داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارى بويىنشا داۋىس بەرۋگە قاتىسقان تاڭداۋشىلار داۋسىنىڭ كەمىندە 5%-ىن العان جاعدايدا, سونداي-اق كانديدات قايتىس بولعان جاعدايدا ەنگىزىلگەن جارنا كانديداتقا قايتارىلادى. قالعان جاعدايلاردىڭ بارىندە ەنگىزىلگەن جارنا قايتارىلمايدى جانە ول رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىنە الىنادى.
ال ءتيىستى وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق سايلاۋ كوميسسيالارى سەنات دەپۋتاتتىعىنا كانديداتتاردى تىركەۋدى سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ 73-بابىندا بەلگىلەنگەن قۇجاتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرادى. دەپۋتاتتىققا كانديداتتى تىركەۋ كەزىندە وعان ءتيىستى كۋالىك بەرىلەدى جانە سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ حاتتاماسى جاسالادى, ول ءۇش كۇندىك مەرزiمدە ورتسايلاۋكومعا تابىس ەتiلەدi. كانديداتتى تiركەۋدەن باس تارتۋعا نەمەسە تiركەۋ تۋرالى شەشiم كۇشiنiڭ جويىلۋىنا ونى ۇسىنعان ءماسليحات ء(ماسليحاتتار) نەمەسە كانديداتتىڭ جەكە ءوزi جەتi كۇن مەرزiمدە ورتسايلاۋكومعا نەمەسە سوتقا شاعىم بەرە الادى. بۇل رەتتە شاعىم بەرiلگەن كۇنiنەن باستاپ جەتi كۇن مەرزىم iشiندە قارالادى. داۋىس بەرەتiن كۇنگە ەكi كۇن قالعاندا كانديداتتى تiركەۋ تۋرالى شەشiمنiڭ كۇشiن جويۋعا نەمەسە بۇعان دەيiن تiركەۋدەن شىعارىلعان كانديداتتى قالپىنا كەلتiرۋگە جول بەرىلمەيدi.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا, قوعامدىق بiرلەستiكتەرىنە سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا, وزگە دە زاڭ اكتىلەرىنە سايكەس بەلگىلi بiر كانديداتتى, ساياسي پارتيانى جاقتاپ نە قارسى كەدەرگiسiز سايلاۋ الدىنداعى ۇگiت جۇرگiزۋ قۇقىعىنا كەپiلدiك بەرىلگەن. مەملەكەتتiك ورگاندارعا, جەرگiلiكتi ءوزiن ءوزi باسقارۋ ورگاندارىنا, سونداي-اق قىزمەتتىك مiندەتتەرiن ورىنداۋ كەزىندە ولاردىڭ لاۋازىمدى ادامدارىنا, قارۋلى كۇشتەردiڭ, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇرىلىمداردىڭ اسكەري قىزمەتشiلەرiنە, ۇلتتىق قاۋiپسiزدiك ورگاندارىنىڭ, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرi مەن سۋديالارعا, سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ مۇشەلەرiنە, ءدىني بiرلەستiكتەرگە سايلاۋ الدىنداعى ۇگiتتi جۇرگiزۋگە, كەز كەلگەن سايلاۋ الدىنداعى ۇگiت ماتەريالدارىن تاراتۋعا تىيىم سالىنعان.
سايلاۋ الدىنداعى ۇگiت سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭعا سايكەس بەلگىلەنگەن كانديداتتاردى تiركەۋ مەرزىمى اياقتالعان كەزدەن باستالىپ, سايلاۋ بولاتىن كۇننىڭ الدىنداعى كۇنگi جەرگىلiكتi ۋاقىت بويىنشا ساعات 24.00-دە اياقتالادى. سايلاۋ بولاتىن كۇنi جانە ونىڭ قارساڭىنداعى كۇنi كەز كەلگەن ۇگiتكە تىيىم سالىنادى, بىراق سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ ءۇي-جايلارىنان جانە داۋىس بەرۋگە ارنالعان پۋنكتتەردەن تىس جەرلەردە بۇرىننان ءىلۋلi تۇرعان باسپا ۇگiت ماتەريالدارىن سول ورىندارىندا قالدىرۋعا بولادى. سايلاۋ الدىنداعى ۇگىت بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى, سايلاۋ الدىنداعى جاريا iس-شارالاردى, سونداي-اق كانديداتتاردىڭ جانە ولاردىڭ سەنiم بiلدiرگەن ادامدارىنىڭ تاڭداۋشىلارمەن جەكە كەزدەسۋلەرىن وتكiزۋ جولىمەن, باسپا, دىبىس-بەينە جانە وزگە دە ۇگiت ماتەريالدارىن شىعارۋ جانە تاراتۋ جولىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. دەپۋتاتتىققا كانديداتتىڭ سايلاۋ الدىنداعى باعدارلاماسىندا ەلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىسىن كۇشتەپ وزگەرتۋ, ونىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋ, مەملەكەت قاۋiپسiزدىگىنە نۇقسان كەلتiرۋ, الەۋمەتتىك, ناسىلدiك, ۇلتتىق, دiني, تەكتiك-توپتىق جانە رۋلىق ارازدىقتى قوزدىرۋ, قاتىگەزدiك پەن زورلىق-زومبىلىققا باس ۇرۋ جانە زاڭداردا كوزدەلمەگەن اسكەريلەندiرىلگەن قۇرىلىمدار قۇرۋ يدەيالارىن ۋاعىزداۋعا تىيىم سالىنادى.
داۋىس بەرۋ كۇنى داۋىس بەرۋگە ارنالعان پۋنكتتە وتىنىشتەردى تىركەۋ جۋرنالى بولۋى ءتيىس, ال بارشا جۇرتتىڭ تانىسۋى ءۇشىن جوعارى تۇرعان سايلاۋ كوميسسيالارىنىڭ, سوتتاردىڭ, پروكۋراتۋرا ورگاندارى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تەلەفوندارى مەن مەكەنجايلارىنىڭ تىزىمدەرى ىلىنەدى. سوتتار مەن پروكۋراتۋرا ورگاندارى سايلاۋ كوميسسيالارى مۇشەلەرiنiڭ, ازاماتتاردىڭ, زاندا بەلگiلەنگەن تارتiپپەن تiركەلگەن قوعامدىق بiرلەستiكتەر وكiلدەرiنiڭ داۋىس بەرۋدi وتكiزۋگە قاتىستى, سونداي-اق سايلاۋ تۋرالى زاڭداردىڭ بۇزىلۋى جونiندەگi سايلاۋدى ازiرلەۋ مەن وتكiزۋ كەزەڭiندە كەلiپ تۇسكەن ارىزدارىن قاراپ, ولاردى 5 كۇن مەرزiمدە, ال داۋىس بەرۋ الدىنداعى 5 كۇنگە جەتپەيتiن ۋاقىت iشiندە جانە داۋىس بەرۋ كۇنi كەلiپ تۇسكەندەرiن دەرەۋ قاراۋعا مiندەتتi سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ تاڭداۋشىلاردىڭ بiرلەسكەن وتىرىسىندا, ەگەر وعان تيiسiنشە وبلىستىڭ بارلىق ءماسليحاتتارىنان, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالانىڭ نەمەسە ەل استاناسىنىڭ ءماسليحاتىنان وكiل بولىپ سايلانعان دەپۋتاتتار سانىنىڭ 50%-دان استامى قاتىسقاندا زاڭدى بولىپ تابىلاتىن تاڭداۋشىلاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا جۇرگىزىلەدى. وتىرىسقا ءتيىستى ءماسليحاتتىڭ حاتشىسى توراعالىق ەتەدى. وعان ءتيiستى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن مۇشەلەرi قاتىسادى. سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى تاڭداۋشىلاردى تىركەۋ اياقتالعاننان كەيىن دەرەۋ ورتسايلاۋكومعا پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا تاڭداۋشىلاردىڭ كەلۋى تۋرالى حابار جىبەرەدى. ەگەر سەنات دەپۋتاتىن سايلاۋ جونiندەگi وتىرىستا بولعان تاڭداۋشىلاردىڭ 50%-دان استامى داۋىس بەرۋگە قاتىسسا, ول وتكiزiلگەن بولىپ ەسەپتەلەدi.
داۋىس بەرۋ بارىسىن, داۋىستاردى ساناۋ جانە داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرىن رەسىمدەۋ ءراسىمىن جۇزەگە اسىراتىن ادامدارعا بارلىق اتالعان راسىمدەردى انىق كورۋ مۇمكىندىگى قامتاماسىز ەتىلۋى قاجەت. سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى بiر مەزگiلدە داۋىس بەرۋگە ارنالعان ءۇي-جايداعى تاڭداۋشىلاردىڭ سانىن رەتتەيدi, تارتiپكە جاۋاپتى بولادى جانە سايلاۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭنىڭ ەرەجەلەرiن بۇزىپ, داۋىس بەرۋدi وتكiزۋگە كەدەرگi كەلتiرگەن كەز كەلگەن ادامنىڭ ول جەردەن كەتۋiن تالاپ ەتۋگە حاقىلى. ال سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى مەن حاتشىسىنىڭ بيۋللەتەندەر بەرۋگە قۇقىعى جوق. بيۋللەتەندى بەرگەن كوميسسيا مۇشەسى وعان ءوزىنىڭ قولىن قويادى, سونداي-اق بيۋللەتەن العان تاڭداۋشى دا ءوزىنىڭ تەگىنىڭ تۇسىنا قولىن قويادى.
داۋىس بەرۋگە ارنالعان پۋنكتتەگى داۋىستاردى ساناۋ جۇرگiزiلەتiن ۇستەلدەر ۋچاسكەلiك سايلاۋ كوميسسيالارى مۇشەلەرiنiڭ iس-ارەكەتiن قاتىسىپ وتىرعان بارلىق ادامنىڭ كورiپ وتىرۋى قامتاماسىز ەتiلەتىندەي ەتiپ ورنالاستىرىلادى. داۋىستاردى ساناۋ كەزiندە قاتىساتىن سەنiم بiلدiرiلگەن ادامدار مەن بايقاۋشىلار داۋىستاردى ساناۋدى بيۋللەتەندەردەگi بەلگىلەردiڭ كورiنiپ تۇرۋى قامتاماسىز ەتiلەتiندەي قاشىقتىق پەن جاعدايدا بايقاپ تۇرادى. دەپۋتاتتاردى سايلاۋ كەزىندە داۋىستاردى ساناۋ داۋىس بەرۋ اياقتالعاننان كەيىن كىدىرىسسىز باستالادى. داۋىستاردى ساناۋدى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ءۇزىلىسسىز جۇرگىزەدى. داۋىستاردى ساناۋ ۋاقىتى ساناۋ باستالعاننان 12 ساعاتتان اسپاۋى ءتيىس.
وسى ۇدەرىستەر اياقتالعان سوڭ بيۋللەتەندەر سالىنعان تۇراقتى جاشىكتi اشقانعا دەيiن سايلاۋ كوميسسياسى بيۋللەتەندەر العان تاڭداۋشىلاردى ساناپ, تاڭداۋشىلاردىڭ جالپى سانىن ايقىندايدى. پايدالانىلماعان بيۋللەتەندەر جويىلادى جانە جەكە قاتتالىپ جينالادى. ودان كەيىن سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى نە ونىڭ ورنىنداعى كوميسسيا مۇشەسi ساناۋ ناتيجەلەرiن جاريا ەتەدi جانە ولاردى داۋىستاردى ساناۋ حاتتاماسىنا ەنگىزەدى. ال سەنات دەپۋتاتتارىن سايلاۋ قورىتىندىلارىن ورتسايلاۋكوم سايلاۋ وتكiزiلگەن كۇننەن باستاپ جەتi كۇن مەرزiمنەن كەشiكتiرمەي شىعارادى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
