1. تەكتىلىك
وڭتۇستىكتىڭ ورتالىعى شىمكەنت قالاسىنىڭ قاق تورىنەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنا ارنالعان مۇراجاي سالىندى. ىسكە كىرىسىپ كەپ كەتتىك. جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ قۇجاتتارىن جيناۋمەن قاتار, ولاردىڭ ۇرپاقتارىمەن قارىم-قاتىناستى ارتتىردىق. مۇراجايدىڭ اتى وبلىستىق بولعانىمەن, ءبىز الدەقايدا كەڭ اۋقىمدى قامتىدىق. ويتكەنى, وزگە وبلىستاردا ءدال مۇنداي مۇراجاي جوق. وزگە وبلىستاردىڭ دا مۇراعاتتارىن اقتارىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعاندار جونىندە ماتەريالدار جيناقتاپ, ولاردىڭ ۇرپاقتارىنا ىزدەۋ سالدىق.
جىل سايىن 31مامىر كۇنى جيىن وتكىزەمىز. ۇرپاقتارى جينالىپ, اكە-شەشەلەرى تۋرالى ەستەلىكتەرىن ورتاعا سالادى, تاكىرىپتىق تەاترلاندىرىلعان كورىنىستى تاماشالايدى. سوڭىنان قۇرباندارعا ارنالىپ اس بەرىلىپ, قۇران باعىشتالادى.
العاشقى جىلى نەبارى ەلۋ ادام قاتىسقان بولسا, بۇگىندەرى مىڭداعان ادام قاتىساتىن ءداستۇرلى ءىس-شاراعا اينالىپ كەتتى. ميتينگىگە الماتى, استانا, وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەيمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ باتىسى مەن شىعىسىنان, تۇستىگى مەن ارقاسىنان كەلگەن ۇرپاقتارى قاتىسادى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە. مامىردىڭ 31-ءشى جۇلدىزى جاقىنداعاننان قوڭىراۋ سوعۋشىلار كوبەيەدى. ويتكەنى, كوپتەگەن جەرلەردە گۇل شوقتارىن قويىپ تاعزىم ەتەتىن ەسكەرتكىش, نە مۇراجاي جوق. مۇندايدا استانالىقتار: «بىزدەن وتىز شاقىرىم جەردە «الجير» مۇراجايى اشىلدى. بىراق بۇل –ۇلت زيالىلارىنىڭ ايەلدەرىنىڭ وتىرعان لاگەرى, ءبىز سىزدەردىڭ مۇراجايعا بارعىمىز كەلەدى» – دەگەن وتىنىشتەرىن ءبىلدىرىپ جاتادى.
بىزگە كەلۋشىلەر دە, كەلەم دەۋشىلەر دە كوپ. وندايدا دەمەۋشىلەر ىزدەپ زىر جۇگىرەمىز. ەشقاشان تارىنىپ كورگەنىمىز جوق. سەبەبى, «حالىق جاۋى» اتانىپ, زۇلمات جىلدارى زارداپ شەككەندەردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىنىڭ ءوزى بۇگىندە سەكسەن مەن توقسان جاستىڭ ارجاعىندا. ولار مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ مەن جەڭىلدىكتەر تالاپ ەتىپ كورگەن ەمەس. تەك قانا اكەلەرىنىڭ اقتالعاندارىنا ريزا. رەپرەسسيانىڭ جەتپىس جىلدىعىنا وراي تەاتردا وتكەن عىلىمي كونفەرەنتسيادا ءبىر ازامات ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ ۇلى سايات اعاعا «زارداپ شەككەندەر رەتىندە كىرمەلەر (رەپاتريانتتار) مەن شەت جاقتان قونىس اۋداندارعا ۇكىمەت تاراپىنان قارجىلاي قولداۋ كورسەتىلىپ جاتادى, ال بىزگە نەگە جوق؟» − دەپ ساۋال تاستايدى. سوندا سايات اعامىز: ء«بىزدىڭ اكەلەرىمىزدىڭ توگىلگەن قانى ەشقانداي ماتەريالدىق كومەكپەن جۋىلمايدى. ول كىسىلەردىڭ ەسىمى ونسىز دا بۇكىل قازاقتىڭ جۇرەگىنەن ورىن العان. سول جەتەدى!» – دەپ تاعدىرلاستارىن ءبىر سەرپىلتىپ تاستاپ ەدى.
شىندىعىندا دا بۇل ۇرپاقتاردىڭ تاعدىرى – اۋىر تاعدىر. قۇرباندار كورگەن قيانات – ارتىندا قالعان ۇل-قىزدارىنا «ومىرلىك ازىق» بولدى. تاعدىرلارى – قىل ۇستىندە, انە ۇزىلەم-مىنە ۇزىلەم دەگەن قوڭىر كۇزدىڭ كۇلگىن جاپىراقتارىنداي بولعانى راس.
تالايىمەن ارالاس-قۇرالاس جۇرگەنىمدە بىلگەنىم, بىردە-ءبىرىنىڭ دۇنيە-م ۇلىكتى ءسوز ەتكەنىن, جوقشىلىققا شاعىنعانىن ەستىگەنىم دە كورگەنىم دە جوق!
بىزدە وسى قاسيەت بار ما؟ جاسا, ەندەشە, قانى جەرگە تامعان –تەكتىلىك!
2. كوز جاسى
مۇراجاي اشىلعالى ون ءۇش جىل وتسە دە ۇزبەي كەلەتىن ۇرپاقتاردىڭ ءبىرى – الماتىلىق كابيرا ق ۇلىمبەتوۆا (قارابالينا) اپامىز. جاسى توقساننان استى. كەزىندە كازتسيك-ءتىڭ توراعاسى بولعان ۇزاقباي ق ۇلىمبەتوۆتىڭ قىزى. كەلگەن سايىنعى ادەتى – اكەسىنىڭ بارلىق قۇجاتىن الدىرىپ الاقانىمەن سيپايدى, باۋىرىنا باسادى. سوسىن جىلايدى. وتكەن-كەتكەن ءومىرىن, قاتىگەزدىكپەن وتكەن بالالىق شاعىن ەسكە الادى. سودان سوڭ ماعان قاراپ: «قاراعىم, وسى كۇنگە جەتكىزگەن اللاما, ودان كەيىن ەل بالاسى, ەلباسى نۇرسۇلتانعا ايتار العىسىم شەكسىز. مىناداي مۇراجاي سالىپ بەردى. جوعالتقانىمىزدى ءبىر جەردەن تابامىز. قولجازبالار, كونە سۋرەتتەر كوزىمە وتتاي باسىلادى. راحمەت, قالقام. ءسوزدىڭ شىنى كەرەك, اكەمىزدى كۇندە ويلايمىز دەسەك اسىلىق بولار, مەن ءوزىم قازىر اكەمنىڭ جاسىنان اسىپ كەتتىم. ال سەن بولساڭ كۇندە وسى كىسىلەردىڭ رۋحىمەن تىلدەسەسىڭ. سۋرەتتەرى, قۇجاتتارى قويىلعان شىنى جاشىكتەردى كۇندە سۇرتەسىڭ. اكەم ەشتەڭە دەمەي مە؟» – دەپ, ءسوز اياعىن قالجىڭعا بۇرادى. بۇرادى دا تاعى جىلايدى.
«اكەم 1937 جىلى «حالىق جاۋى» اتانىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەندە, مەن ىشتە قالعان بالا ەكەنمىن, – دەيدى الماتىلىق كلارا اسىلبەكقىزى سەيىتوۆا. – مەن اكەمنىڭ ءجۇزىن كورمەي وسكەن ۇرپاقپىن. بىراق وعان دەگەن ماحابباتىم ولشەۋسىز. اكەم اسىلبەك سەيىتوۆ – الماتىداعى تۇڭعىش ەمحانانى اشقان, زەمسكي ۆراچ بولعان ەكەن».
− 1931 جىلى ءاليحان بوكەيحانوۆپەن تانىسىپ, «الاش» پارتياسىنا مۇشەلىككە كىرگەن. اللاعا شۇكىر, بۇگىندە ەسىمى ءوزى اشقان الماتىداعى № 5 ەمحاناعا, الماتى مەن استانا قالالارىنان كوشە اتتارى بەرىلدى. ءوزى جايلى ارحيۆ ماتەريالدارىنان جيناقتاپ, سۇبەلى كىتاپ باستىرىپ شىعاردىق. وتكەن جىلى اكەمنىڭ 120 جىلدىعى ەستە قالارلىقتاي وتكىزىلدى. شىمكەنتتەگى ج.شانين اتىنداعى تەاتردا مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن دايىندالعان اكەم تۋرالى كورىنىستى اكتەرلەردىڭ ورىنداۋىندا كورىپ, كوز جاسىما يە بولا المادىم. بەينە اكەم ءتىرىلىپ كەلگەندەي كۇي كەشتىم. حالىق باردا سولار ءۇشىن باسىن قۇرباندىققا شالعانداردىڭ اتى وشپەيتىندىگىنە كوزىم جەتتى, − دەيدى, بۇگىندە سەكسەن جاسقا انە-مىنە جەتكەلى تۇرعان كلارا اپامىز.
ايتپاقشى, بىردە الماتىدا جۇرگەنىمدە تۋعان كۇنىممەن قۇتتىقتاپ اپامىز تەلەفون سوقتى. مەنىڭ سوندا ەكەنىمدى ەسىتكەن سوڭ قوياردا-قويماي شاي ءىشىپ كەتۋگە شاقىردى. ايتايىن دەگەنىم, سول ۇيدە كونە البومدى اقتارىپ وتىرىپ, كوزىمە تانىس بەينە وتتاي باسىلدى. كلارا اپاي: – بۇل مەنىڭ ءتۇپ ناعاشىم – مۇسا شورمانوۆ قوي, – دەدى. سىمداي تارتىلعان مۇسانىڭ ەكى جاعىندا بايبىشە-توقالى تۇر. شورمانوۆ اناسى جاعىنان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ناعاشى اعاسى ەكەن. شىعىس حالىقتارىمەن قاتار ورىس ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن قازاق اقسۇيەگى, ورىس اسكەرىنىڭ پولكوۆنيگى ەكەندىگىنەن حابارىمىز بولاتىن. سول مۇسانىڭ ۇلى سادۋاقاستىڭ نافيا ەسىمدى جالعىز قىزى بولعان ەكەن, 16 جاسىندا اسىلبەك سەيىتوۆكە ۇزاتىلعان. مۇسانىڭ نەمەرەسى نافيا – كلارانىڭ اناسى. اسىلبەك سەيىتوۆ اتىلعاننان كەيىن اراعا جىل سالىپ نافيا قايتىس بولادى. سونىمەن, كلارا ورمانوۆتار اۋلەتىندە تاربيەلەنىپ, ەل قاتارىنا قوسىلادى.
ساياسي قۋعىنعا ۇشىراعان, اتىلعان, اسىلعانداردىڭ تاعدىرىنىڭ تەرەڭىنە كوز سالساق, اربىرىنەن وسىنداي تەكتىلىكتىڭ ءىزىن كورگەن بولار ەدىڭىز. سونداي تەكتىلەردىڭ ءبىرى – سۇلتانبەك قوجانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, يسا توقتىباەۆپەن قويان-قولتىق ارالاسىپ, ۇلت بولاشاعى ءۇشىن ايانباي ەڭبەك ەتكەن, ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ىزىمەن اعارتۋشىلىق جولىندا مول مۇرا قالدىرعان – تاڭىربەرگەن وتارباەۆ ەدى.
1970 جىلدارى ۇلت باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىر گازەتكە كولەمدى ماقالاسى جاريالانادى. شىمكەنت قالاسىنداعى №7 مەكتەپتە ءبىلىم العانىن, وندا ءدارىس بەرگەن تاڭىربەرگەن وتارباەۆتىڭ پەداگوگيكالىق كوزقاراسى مەن ساباق بەرۋ تاسىلدەرىن تەبىرەنە ەسكە الىپ, ۇستازىنىڭ سۋرەتىن جاريالاپتى. گازەتتەن اكەسى تۋرالى جىلى لەبىزدى ەستىگەندە ەكى كوزىنە ەرىك بەرگەن ۇلجان اپاي قايتكەندە باتىرعا جولىعۋ كەرەكتىگىن ويلايدى. بىراق جاستايىنان بويىنا ءسىڭىپ كەتكەن جالتاقتىق, جاسىقتىق, ۇرەي باۋكەڭە بارۋعا كوپ كەدەرگى جاسايدى. اراعا جىلدار سالىپ بارىپ باۋكەڭنىڭ ەسىگىن قاعادى.
باستان-اياق قىراعى كوزىمەن ءبىر شولىپ وتكەن باۋكەڭ: «وتىرىك ايتىپ تۇرسىڭ, بۇگىندە جاقسىلاردىڭ اتىن جامىلعاندار كوبەيىپ كەتتى. مىنا قورتىق بويىڭدا تاڭىربەرگەننىڭ وننان ءبىر نۇسقاسى جوق. تاكەڭ ەڭسەلى, كەۋدەسى شالقاق, جىگىتتىڭ تورەسى ەدى. ونىڭ ۇستازدىق, اقىندىق, اعارتۋشىلىق قاسيەتتەرىن بىلاي قويعاندا, ول ونەر ادامى بولاتىن», دەپ ۇلجان اپايعا تەسىلە قارايدى.
ۇلجان اپايدىڭ ايتۋى: شىنىندا دا الاسامىن, بەت-الپەتىم دە كەلىسىپ تۇرماعان بولۋى كەرەك. ءبىر جاسىمنان جەتىمدىك تاقسىرەتىن تارتىپ, مەكتەپ جاسىنا دەيىن ءار بوساعادا ءبىر ءجۇرىپ, مەكتەپ جاسىنا جەتكەنىمدە شىمكەنتتەگى سۇلتانبەك قوجانوۆ اتىنداعى مەكتەپ-ينتەرناتتىڭ ءبىرىنشى كلاسىنا اعايىنداردىڭ اۋپىرىمدەپ وتكىزگەندىگىن (سول ون جىل وقىعان مەكتەپتى مەنىڭ اكەمنىڭ اشىپ كەتكەندىگىن بىلمەپپىن), بىردە توق, بىردە اش جەتىم قىز بوپ ايتەۋىر قاتارعا قوسىلعاندىعىم, ەندى اكەمنىڭ كوزىن كورگەن, ايتۋى بويىنشا, ودان ءدارىس العان ادامنىڭ ماعان ءوز اكەمدى قيماي تۇرعاندىعىن كورگەندە, كوز جاسىم بۇرشاقشا توگىلدى. ۇندەمەي جىلاۋدىڭ سوڭى وكسىككە اينالدى. باتىر جۇباتۋدىڭ ورنىنا:
– پرەكراتيت! تەرپەت نە موگۋ جەنسكيە سلەزى! – دەپ ايقاي سالدى.
– كوز جاسىمدى ءسۇرتىپ قايتۋعا وقتالدىم. باۋكەڭنىڭ: ستويات! – دەگەن سوزىنە بۇرىلىپ قارادىم: – «نە ايتقىڭ كەلدى؟ ايتقىڭ!» – دەدى.
– بويىمنىڭ قورتىقتىعىنا كۇيەۋ بالاڭىز رەنجىگەن جوق ەدى! – دەدىم.
سولاي ايتۋىم مۇڭ ەكەن, باۋكەڭ قارقىلداپ ك ۇلىپ الدى دا: – راس, سەن تانىربەرگەننىڭ قىزى ەكەنسىڭ, وعان نازىك يۋمورىڭ كۋا. بىراق وجەتتىگىڭ تارتپاپتى, – دەدى.
– ىلعي جەتىمدىك كورىپ, قۋعىن-سۇرگىندە جۇرگەن ۇرپاقتا ول قايدان بولسىن؟! – دەدىم.
– باتىر مەنى باۋىرىنا باستى.
مەن تاعى دا جىلادىم...
3. قازاق بولىپ ولسەم دەيمىن...
بىردە قىزمەت ورنىما نەمەرەسىن جەتەلەگەن اقساقال كەلدى.
– بالام, مەنى وسىندا ءبىر تىلسىم كۇش جەتەلەدى. پەتروپاۆلدان كەلىپ وتىرمىن. جاسىم سەكسەنگە جاقىنداپ قالدى. ەسىمىم پارحات, فاميليام ۆاحيتوۆ. وسى وڭتۇستىك قازاقستاندا تۋعانمىن. اكەم بايزاقوۆ ماۋلەنقۇل «حالىق جاۋى» دەپ اتىلىپ كەتكەندە نەبارى ەكى جاستا ەكەنمىن. كوپ ۇزاماي قازان قالاسىنان ءبىر-اق شىعىپپىز. ونىڭ سەبەبى, مەنىڭ انام ماحينۋر ۆاحيدوۆا تاتار ۇلتىنىڭ قىزى ەدى. سونىمەن, مەنىڭ قۇجاتىما ۆاحيدوۆ فارحات, ۇلتى – تاتار دەپ جازىلىپ كەتكەن.
ەس بىلگەن شاعىمدا قازاقستاننىڭ قىزىلجار وڭىرىنە كەلدىم. اكەم 1930 جىلدارى پاۆلودار جاعىندا پروكۋرور قىزمەتىن اتقارعان ەكەن. قازىر, قۇدايعا شۇكىر, ءۇيلى-باراندى بولدىم. اكەمىز اقتالدى. قانشا جىلداردان بەرى ءبىر كورۋگە ارمان بولعان تۋعان ولكەمە اياق باسىپ تۇرمىن. تىپتەن, ءوزىمنىڭ تۋعان, اكەمدى ۇستاپ اكەتكەن ءۇيدى دە كوردىم. ءوز ورنىندا تۇر ەكەن. شىمكەنتتەگى گوگول كوشەسى, 41-ءۇي. كوزىمە وتتاي باسىلدى.
ەندىگى ايتپاعىم, سىزدەردە اكەم تۋرالى قۇجاتتار بار كورىنەدى. سونى دالەل ەتىپ, ءوز فاميليامدى الىپ, قازاق ەكەندىگىمدى ايعاقتايىن. سوعان كومەكتەس. ويتكەنى, مەن قازاقتىڭ بالاسى – قازاق بولىپ ولسەم دەيمىن...
مۇراجايدىڭ قور ساقتاۋ بولىمىندەگى قۇجاتتار سويلەي جونەلدى:
«بايزاقوۆ ماۋلەنقۇل يسلامقۇلوۆيچ – 1900 جىلى تۋعان. ۇلتى – قازاق.
ايەلى – ۆاحيتوۆا ماھيگۋر – 1911 جىلى تۋعان. ۇلتى – تاتار.
قىزى – بايزاقوۆا لايليا – 1933 جىلى تۋعان. ۇلتى – قازاق.
ۇلى – بايزاقوۆ پارحات – 1936 جىلى تۋعان. ۇلتى – قازاق.
بايزاقوۆ ماۋلەنقۇل 1938 جىلى 20 قاڭتاردا وقۋنكۆد تاپسىرىسىمەن ۇستالعان. كەڭەس وداعىنا قارسى ناسيحات جۇرگىزگەنى ءۇشىن 58-ستاتيانىڭ 2,8,9 جانە 11 تارماقتارى بويىنشا ۇشتىكتىڭ قاۋلىسىمەن 1938 جىلدىڭ 8 اقپان كۇنى اتىلعان. 1989 جىلى اقتالعان.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 1993 جىلدىڭ 14 ساۋىرىندەگى «جاپپاي ساياسي رەپرەسسيانىڭ قۇرباندارىن رەابيليتاتسيالاۋعا بايلانىستى بايزاقوۆ ماۋلەنقۇل ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولىپ تابىلادى... »
اقساقال قۋانىپ قالدى. اكەسى ءتىرىلىپ كەلگەندەي ءبىر وتىرىپ, ءبىر تۇرىپ, قايتا-قايتا راحمەتىن جاۋدىرىپ جاتتى.
قۇجات بەرەتىن مەكەمەگە قاجەتتى قۇجاتتاردى ازىرلەپ بەردىك.
بۇل – زوبالاڭ جىلدارى اتىلىپ, كەيىننەن اقتالعان بارلىق قۇرباندارعا بەرىلەتىن تىلدەي انىقتاما. از بولسا دا كوپ ماعىنانى ءبىلدىرىپ تۇر. ارتىندا قالعان ۇرپاققا جول سىلتەپ تۇرعان – مۇحيتتاعى ماياك-سىندى, ءارى الىس, ءارى جاقىن جول سىلتەۋ.
اراعا التى اي سالىپ پارحات اعا كەلدى. قۋناق. جۇزىنەن قۋانىش لەبى ەسەدى.
– سىزدەرگە العىس ايتقالى كەلدىم. «ۇلتى قازاق» دەگەن تولقۇجاتتى دا الدىم. ەندىگى ارمانىم اكەم تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتسام دەيمىن.
بۇل مۇمكىن بە؟ – دەپ سۇرادى. ىشتەي تولقۋلى. رۇقسات بەرىلە مە, نەمەسە ونى قايتەسىز؟ – دەپ ايتىپ قالا ما دەگەن ۇرەي دە بار سياقتى. – قازىر تۇرىپ جاتقان ءۇي يەسىنىڭ كەلىسىمىن دە الدىم. ءۇيدىڭ تاقتا ىلەتىن قاسبەتىن جوندەپ بەرۋگە كەلىسىپ تە قويدىم.
– وتە جاقسى, اعا. قولىمىزدان كەلگەن كومەگىمىزدى اياپ قالمايمىز.
جاقىندا, 31 مامىر كۇنى بەيبىت ميتينگى وتكىزەمىز. سول ميتينگىدەن كەيىن ءوزىڭىزدىڭ تاعدىرلاس ارىپتەستەرىڭىزدىڭ, وزگە دە ۇرپاقتاردىڭ, جالپى حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن ەسكەرتكىش تاقتانى سالتاناتتى تۇردە اشاتىن بولامىز دەگەنىمدە, پارحات ماۋلەنقۇل ۇلىنىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى.
ءحانبيبى ەسەنقاراقىزى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
