ول كىسى بىزگە ءبىرىنشى كۋرستا «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» پانىنەن ءدارىس بەرگەن-ءدى. قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ داڭقى دۇرىلدەپ تۇرعان كەزى. ارىستان تۇلعالى رەكتورىمىز ومىربەك ارىسلان ۇلى جولداسبەكوۆتەن باستاپ, وتىزدان جاڭا اسقان جاس دوتسەنت مىرزاتاي جولداسبەكوۆكە دەيىنگى ارالىقتا ءبىر وسال ادام جوق سياقتى سەزىلەتىن. ءبىز وقۋعا تۇسكەن 1970 جىلى كازگۋ-ءدىڭ فيلولوگيا, جۋرناليستيكا فاكۋلتەتتەرى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن جاڭاشا داۋىرلەپ وقىتۋدى ارناۋلى بەكىتىلگەن باعدارلامامەن باستاعانىنا بىرەر جىل عانا بولعان ەكەن. بۇعان باستى سەبەپكەر 1967 جىلى «ەجەلگى ادەبيەت نۇسقالارى» اتتى وقۋلىق-حرەستوماتيانىڭ جارىققا شىعۋى كورىنەدى. «كورىنەدى» دەيتىنىمنىڭ ءمانىسى بار. مەكتەپتە قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىن بۇقار جىراۋدان باستاپ وقىپ كەلگەن اۋىل بالاسىنىڭ سودان بىرەر جىل بۇرىن باسىلعان مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قوبىز سارىنىنا», ءبىز وقۋعا تۇسەتىن جازدا جارىققا شىققان «الداسپان» انتولوگياسىنا قايران قالىپ, ادەبيەتىمىز تاريحىنىڭ باستاۋى حVIII عاسىردان حV عاسىرعا ءبىر-اق ىسىرىلعانىنا سەنەر-سەنبەسىن بىلمەي, ەسى كەتىپ جۇرگەن كەزىندە ءبىرىنشى كۋرسقا تۇسكەن بەتتە «ەجەلگى ءداۋىر ادەبيەتى» دەگەن پانگە تاپ كەلگەندەگى, ونى وقىتاتىن اعايدىڭ قازاق ادەبيەتىنىڭ قاينار بۇلاقتارى سوناۋ VII عاسىرعا تارتادى دەگەن توسىن تۇجىرىمدارىن تىڭداعانداعى تاڭدانىسىن ءوزىڭىز شامالاي بەرىڭىز. تومسەن دەگەن كىسىنىڭ ورحون وزەنى بويىندا تاسقا قاشالعان جۇمباق جازۋلاردىڭ اراب جازۋى ءتارىزدى وڭنان سولعا قاراي وقىلاتىنىن تۇيسىكپەن ءتۇسىنىپ, تاڭىرلىك ءدىندى ۇستاناتىن زاماندا تۋعان مۇنداي جادىگەرلىكتە ء«تاڭىرى» ءسوزى قالايدا قولدانىلماي قويمايتىنىن انىق ءبىلىپ, بارىنەن بۇرىن سونى ىزدەگەنىن, الدىمەن ءبىر شوعىر تاڭبالار تىركەسىنەن ( ءى – ر – ڭ – ت ) وي قيسىنىمەن ء«تڭرى» دەگەن ءسوزدى ء(«تاڭىرى») تاپقانىن, سول ارقىلى اۋەلدە ءتورت ءارىپتىڭ باسىن اشقانىن, ارتىنشا قىتايدىڭ شەجىرەلىك ماتىندەرىندە كەزدەسەتىن كۇلتەگىن, بىلگە اتاۋلارىنداعى ارىپتەردى جاڭاعىداي بولجاممەن ءدال باسقانىن, سويتە-سويتە جەر اتتارىن, ەل اتتارىن ىزدەي كەلە ءبىر ارىپتەن كەيىن ءبىر ءارىپ اندىزداي ءورىپ قويا بەرگەنىن, ءارى قاراي تۇتاس ءماتىندى تۇگەل وقي العانىن, اقىرى سىنا جازۋى ءالىپبيىن تۇگەندەپ شىققانىن اڭگىمەلەگەندە عالىمنىڭ وسىنشاما وقىس ويلاۋ جۇيەسىنە قاتتى قايران قالعانىم ەسىمنەن كەتپەيدى. اعايىمىز سونىڭ ءبارىن اۋىز اشقىزىپ, كوز جۇمعىزىپ ايتىپ قانا قويعان جوق, ارينە. ول كىسى بىزگە سىنا جازۋلارىنىڭ الىپبيىنەن باستاپ ۇيرەتتى. بىرەۋى نايزاعا, بىرەۋى اشاعا, بىرەۋى كەرەگەگە ۇقسايتىن سول ايقىش-ۇيقىش ارىپتەردى كادىمگى ءبىرىنشى سىنىپقا جاڭا بارعان بالالارداي ساۋساقتارىمىزدى مايىستىرا جازىپ جاتاتىنبىز. «قاعىنلىع بۋدۋ ەرتىم, قاعانىم قانى, نە قاعانعا ىسىگ-كۇچىگ بىرۇرمەن» دەيدى دە, اعايىمىز بىزگە قاراپ, «ال, نە ۇقتىڭدار؟» دەيدى. جوپەلدەمەدە ايتا الماي قالامىز. «قاعاندى حالىق ەدىم, قاعانىم قايدا, قانداي قاعانعا كۇش-قۋاتىمدى بەرەرمىن؟» دەپ تۇرعان جوق پا؟ ءار ءسوزىن جەكە-جەكە ايتىپ كورسەڭدەر دە كوزدەرىڭ جەتەدى عوي», دەيدى اعايىمىز. راس-ەي, ءدال سولاي دەپ تۇر... اعايىمىز ونىمەن توقتامايدى. ەندىگى ءبىر ساباقتارىندا جاڭاعى ماتىندەردە ايتىلاتىنداردىڭ كۇلتەگىن مەن بىلگە قاعانداردىڭ ەرلىك جورىقتارىنىڭ, ەلدىك شايقاستارىنىڭ شىن شەجىرەسى عانا ەمەستىگىن, ولاردىڭ ەپيتەتتەرمەن, اللەگوريامەن, مەتونيميامەن كومكەرىلگەن كوركەم ءسوز, ءتىپتى ارا-اراسىندا كادىمگى ولەڭمەن ورىلگەن جىر ەكەنىن دالەلدەۋگە كوشەدى. 727 جىر جولىنىڭ قانشاسى قانشا بۋىندى ەكەنىن ەسەپتەپ تۇرىپ بەرەدى. سويتسە ولاردىڭ اراسىندا جەتى-سەگىز بۋىندىلارى بۇكىل ەسكەرتكىشتەر ماتىندەرىنىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعىن, ءدال ايتقاندا 30,3 پايىزىن قۇرايدى ەكەن. بۇل قازاق ەپوستارىنىڭ باستى ءۋازىنى ەمەس پە! سوزدەرىنىڭ ۇيقاسىنا, ىشكى ىرعاقتىڭ ۇيلەسىمىنە ناقتى-ناقتى مىسالدار ايتادى. ۇيقاستىڭ ول زاماندا ءتىپتى كەيدە ءسوز باسىندا دا كەلەتىنىن كورسەتەدى. «ىلگەرۇ – كۇن توعسىققا, بىرگەرۇ – ءتۇن ورتۋسىڭارۋ قۇرىعارۋ – كۇن باتسىقىڭا يىرعارۋ – ءتۇن ورتۋسىڭارۋ» («ىلگەرى – كۇن شىعىسىندا, وڭىمدا – ءتۇن ورتاسىندا, كەرى – كۇن باتىسىندا, سولىمدا – ءتۇن ورتاسىندا») دەگەن جولداردى سول زاماندارداعى, ءبىر مىڭ ەكى ءجۇز ەلۋ جىلداي بۇرىنعى كەزەڭدەگى ولشەممەن قاراعاندا ولەڭ ەمەس دەپ كىم ايتا الادى؟
قىسقاسى, ۇستازىمىز وتىزىندا وردا بۇزعان جىگىتتىڭ ءدال ءوزى بولىپ شىقتى. وتىزعا جاسى تولعان جىلى «ورحون ەسكەرتكىشتەرى جانە ولاردىڭ قازاق ادەبيەتىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا قورعاعان ديسسەرتاتسياسى ارقىلى جالىنداعان جاس عالىم مىرزاتاي جولداسبەكوۆ كونە تۇرك ءداۋىرىنىڭ سول عاجايىپ تاس مۇرالارىنا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ دا ورتاقتىعىن دالەلدەپ قانا قويماپتى, ول مۇرالاردىڭ تىلدىك تۇرعىدان دا, ءسوز ورنەگى جاعىنان دا, عاسىرلار وتە كەلە ءتول ادەبيەتىمىزگە ەتكەن اسەرى جاعىنان دا باسقالاردان گورى مىنا بىزگە جاقىنىراق ەكەنىن, «قازاق حالقىنداعى باي جىر ءداستۇرىنىڭ نەگىزى سول ورحون ەسكەرتكىشتەرىندە قالانعانىن» دالەلدەپ شىعىپتى. قازاقتىڭ كوپ تۇرىك ەنشى الىسىپ تاراسقاندا قارا شاڭىراقتا قالعان قاراورمان ەل, بايتاق دالاسىن ەرلىگىمەن, ورلىگىمەن قورعاپ قالعان قاھارمان جۇرت ەكەنىن كورسەتىپتى. سول جىرلاردىڭ ءارى عىلىمي, ءارى كوركەم اۋدارماسىن العاش رەت جاساپ شىعىپتى. جاساعاندا دا كوكتاسقا قايتادان قاشالعانداي ەتىپ, ايلى تۇندە تاستاق جولعا تيگەن ايتۇياقتىڭ تاقىلىنداي توگىلدىرىپ ءتۇسىرىپتى. ايتقانداي, مىنا جايعا نازار اۋدارا كەتەيىك. مىرزاتاي جولداسبەكوۆ وسىدان جارتى عاسىر بۇرىنعى ديسسەرتاتسيالىق ەڭبەگىندە «الداعى ۋاقىتتا ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تالاي اۋدارمالارى جارىق كورىپ, بىرتە-بىرتە جەتىلە تۇسەتىنى اقيقات» دەپ جازعان ەكەن. سولاي بولۋعا ءتيىستى ەدى. ولاي بولمادى. جارتى عاسىر ىشىندە قازىرگى قازاق تىلىنە ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جاڭا عىلىمي اۋدارماسى (سونىڭ نەگىزىندەگى تازا پوەتيكالىق ەركىن اۋدارمالاردى ايتپاعاندا) جاسالمادى. نەگە؟ مۇنىڭ سەبەبى جولداسبەكوۆتىڭ اۋدارماسى («اۋدارما» بۇل ارادا شارتتى ۇعىم, ەڭبەكتىڭ تابيعاتى ءتول ءتىلىمىزدىڭ باستاپقى نۇسقاسىنان قازىرگى قازاقشاعا قوتارۋعا كوبىرەك كەلەدى) ەندى ءارى قاراي جەتىلدىرۋدى كەرەك ەتپەيتىندەي, قايتا ورالۋعا وڭايلىقپەن جۇرەك داۋالامايتىنداي ءمىنسىز شىققانىندا بولسا كەرەك. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ «كۇلتەگىن», «تونىكوك» جىرلارىن زەرتتەپ, ولاردىڭ تاريحي دەرەك كوزى عانا ەمەس, كوركەم ءسوزدىڭ كەمەل شىعارماسى دا ەكەندىگىن دالەلدەپ, كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىمەن-اق ادەبيەتىمىزدىڭ باستاۋ-بۇلاقتارىن تۇتاستاي 12 عاسىرعا ارىگە جىلجىتىپ بەرگەنىن (عىلىمي ورتادا اسا ابىرويلى «ۆوپروسى ليتەراتۋرى» جۋرنالى cول تۇستا: «ۆوزراست» كازاحسكوي ليتەراتۋرى ۋۆەليچيلسيا نا دۆەنادتسات ستولەتي» دەپ جازعان) بارشا جۇرتشىلىق جاقسى بىلەدى. قازىردىڭ وزىندە جاقسى باعالايدى دەي المايمىن, بىراق قازىردىڭ وزىندە جاقسى بىلەتىنى انىق.
اتىڭنان اينالايىن بەيسەكەڭ – اكادەمياعا كوررەسپوندەنت-مۇشەلىكتىڭ سايلاۋىنا تۇسكەندە ءبىر دە ءبىر شار الا المايتىن قايران بەيسەنباي كەنجەباەۆ تالانتتى شاكىرتىن قياعا قايراپ سالىپ, ۇستازىن ارقالانعان شاكىرتى قاتىپ-سەمىپ تۇرعان قاساڭ قاعيدالاردى قاقىراتىپ ءوتىپ, جاستىق جالىنمەن جازىپ, قويماي ءجۇرىپ قورعاپ شىعاتىن سول ەڭبەكتەن كەيىن ءبىز ءبىراۋىزدان ورحون ەسكەرتكىشتەرىن ءوزىمىزدىڭ مۇرامىز ساناي باستادىق, وعان تىكەلەي قاتىستىلىعىمىزعا ماقتانۋعا اۋىستىق, ءتول تاريحىمىزدىڭ تەرەڭدىگىنە, ەرتەدەگى باتىر بابالارىمىزدىڭ ءىسىنىڭ ەرەندىگىنە كوز جەتكىزە تۇستىك, سول ەڭبەكتەن كەيىن ءبىزدىڭ تۇركولوگياداعى جالىمىز وداق بويىنشا كۇدىرەيىپ شىعا كەلدى, سول ەڭبەك بۇگىنگى تاڭدا تىلدەستەردەن دىلدەستەر جاساۋ جولىندا پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ حالقى 80 ميلليوندىق تۇرىك ەلىندە ەمەس, حالقى 18 ميلليوندىق قازاق ەلىندە ورنالاسۋىنا, بۇگىندە الەمدىك تۇركولوگيانىڭ ورتالىعىنا اينالا باستاۋىنا ىقپال جاساعان فاكتورلاردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.
عالىمنىڭ جىلدار بويعى قات-قابات شارۋانىڭ قامىمەن جۇرىڭكىرەپ قالىپ, كەيىندەۋ قورعاعان دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىنىڭ دا ءباسى بولەكشە. قاي حالىقتىڭ دا قادىر-قاسيەتىن ايقىندايتىن بەلگىلەردىڭ ءبىرى – ءوزىنىڭ رۋحىنا قاجەتتى قايناردى ءوز بويىنان تابا الۋى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ءبىزدىڭ شوقان, اباي سىندى دانالارىمىزدىڭ شىعۋ سىرىن نەگىزىنەن وزگە مادەنيەتتەردىڭ, الدىمەن ورىس, باتىس مادەنيەتتەرىنىڭ ىقپالىمەن عانا تۇسىندىرە سالۋعا تىرىسۋشىلىق بەلەڭ الىپ كەلگەنى جاسىرىن ەمەس. ال قارا تانىماعان, سول سەبەپتى كلاسسيكتەردى وقىماعان, سول سەبەپتى ولاردان قاجىماي-تالماي ۇيرەنۋگە مۇمكىندىگى بولماعان جامبىلدىڭ دانالىعىنىڭ سىرىن كەڭەستىك يدەولوگيا ولاي دەپ ايتا المادى دا, ونىڭ فەنومەنىن حالىق تالانتتارىنىڭ بويىنداعى بۇلا كۇشتى بۇلقىنتىپ شىعارعان جاڭا زاماننىڭ قۋاتىمەن عانا ءتۇسىندىردى. بۇل اڭگىمەدە شىندىق جوق ەمەس, ارينە. بىراق, جامبىل قازان توڭكەرىسىنە دەيىن دە جامبىل بولدى عوي. سوندىقتان جامبىلدى كەڭەستىك كەزەڭ تۋدىرعانداي سويلەي سالۋدىڭ ءجونى كەلمەيدى. جامبىل قازاق اتتى حالىقتىڭ وزىنە جەتىمدى مادەنيەتتى (سامودوستاتوچنايا كۋلتۋرا) ءوزى تولىق جاساي العانىن كورسەتۋىمەن دە قىمبات. جولداسبەكوۆ جامبىلدى تۋدىرعان جىر مەكتەبىنىڭ باستاۋى ارىدەن, ارىدەن بولعاندا كادىمگى كۇلتەگىن, تونىكوك جىرلارىنان ارنا تارتاتىنىن ەشكىم تالاسا المايتىنداي ەتىپ تاراتىپ بەردى.
ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىرىپ كەتكەننەن كەيىن مىرزەكەڭمەن ارالاس-قۇرالاس بولا العان جوقپىز. وقىتۋشىدان كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, ودان فاكۋلتەت دەكانى, ودان تالدىقورعان پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, ودان وقۋ ءمينيسترى بولعانىن ەستىپ, تابىستى جولىنا قۋانىپ, سىرتتاي تىلەۋلەس بولىپ جۇردىك. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياعىندا تاعدىر جولىمىز قايتادان توقايلاستى. اعايىمىزبەن پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە قىزمەتتەس بولدىق. مىرزەكەڭ يدەولوگيا ءبولىمىن باسقاردى. وسى سالانىڭ جۇمىسىنا اتى اڭىزعا اينالعان وزبەكالى جانىبەكوۆ جالپى باسشىلىق جاساپ, ەل اۋزىندا ەكەۋى «وزەكەڭ مەن مىرزەكەڭ» اتانعان سول ءبىر عاجاپ جىلداردى قازىر ساعىنا ەسكە الامىز. ول كەزدە مەن مادەنيەت سەكتورىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەگەن ەدىم. الاش ارىستارىن اقتاۋ جونىندەگى جۇمىستى قولعا العان تۇستا ءبولىم مەڭگەرۋشىسىنىڭ ءبىلىمى دە, بىلىگى دە, كەلەلى ىسكە كەڭەسىپ بارىپ, بەل شەشە كىرىسىپ كەتەتىن قايراتى دا تاماشا تانىلعان. نەشە ءتۇرلى قىزىق پەن شىجىق بولىپ جاتاتىن جۇمىسىمىزدا. ايتىستى العاش رەت رەسپۋبليكا سارايىندا ۇيىمداستىرعانىمىز, ءدال سول ايتىستا اقىندارىمىز رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسىنان باستاپ تالايدىڭ تۋ-تالاقايىن شىعارعانى دا ەستەن كەتپەيدى. كەشكە ءبارىن «قازاقستان» قوناقۇيىندە جيناپ, ءبىراز «ينسترۋكتاج» بەرگەن ەدىك, قىرسىققاندا, ەرتەڭىنە قىزدى-قىزدىمەن ودان دا اسىرىپ جىبەردى. سوندا مىرزەكەڭە كىرىپ اقتالعانىم, قىسىلعانىمنان: «قايتەيىك ەندى. ەرىكتى جاپساڭ سەرىك شىعادى, سەرىكتى جاپساڭ ەرىك شىعادى» دەگەنىم دە بار. ەرىگىمىز – ەرىك اسقاروۆ, سەرىگىمىز – سەرىك قۇسانباەۆ قوي باياعى. سونداي-سوندايدىڭ بارىنە كەڭدىكپەن قارايتىن.
ەينشتەيننەن بىرەۋ «عىلىمي جاڭالىق قالاي اشىلادى؟» دەپ سۇراپتى. سوندا عالىم: «جالپى, جاڭالىق اشۋعا بولمايدى, ونى جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى, بىراق سونى بىلمەيتىن ادامدار دا تابىلىپ قالادى, جاڭالىقتى مىنە سولار اشادى» دەگەن ەكەن. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ورتالىق كوميتەت اپپاراتىنا الا كەلگەن جاڭالىعىن دا ءبىر ىڭعايدا سولاي دەۋ ءجون. بۇدان بۇرىن نە اۋپارتكومدا, نە قالكومدا, نە وبكومدا ءبىر كۇن جۇمىس ىستەپ كورمەگەن ادامنىڭ ورتالىق كوميتەتكە سول كەلىسىن ءاۋ باستا اركىم ارقيلى اڭگىمەگە اۋەزە ەتكەنى راس. قىزىق بولعاندا, مىرزەكەڭنىڭ سونىسى, ياعني پارتيالىق جۇمىستىڭ قازانىنا ءتۇسىپ كورمەگەنى كەمشىلىككە ەمەس, قايتا ارتىقشىلىققا شىقتى. مىرزەكەڭنىڭ پارتيالىق جۇمىستا نەنى ىستەۋگە بولاتىنىن, نەنى ىستەۋگە بولمايتىنىن بىلمەي كەلگەنى, بىلمەي كەلگەنىمەن قويماي, بىلمەگەنىن بىلەتىن مىنا بىزدەن سۇراپ الماعانى تۇپتەپ كەلگەندە ءبارىمىزدىڭ ابىرويىمىزعا اينالدى. مىسالى, ءبىز, اپپاراتشىلار, ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىلارىمەن ايتىسۋعا, ايتەۋىر جۇرت كوزىنشە ايتىسۋعا بولمايتىنىن بىلەمىز. مىرزەكەڭ بىلمەيدى. سويتەدى دە وك حاتشىسى انۋفريەۆ مىرزەكەڭ باسقارىپ وتىرعان سالانىڭ جۇمىسىن پارتيا جينالىسىندا ادىلەتسىز سىناسا سول جينالىستا-اق ءسوز الىپ, جاۋابىن بەرەدى, تويتارىپ تاستايدى. ەكىنشى حاتشى مەڭدىباەۆ جوق جەردەن تيىسە كەتسە ىلە-شالا ەكى ورىنباسارى يگور رومانوۆ پەن رىستى ساريەۆانى جانىنا ەرتىپ الىپ, كابينەتىنە بارادى دا, الگىنىڭ ايتقاندارىنىڭ ءبارىن تەرىستەپ بىتپەيىنشە شىقپاي قويادى. ونى ايتاسىز, كولبيننىڭ وزىمەن تالاي تىرەسىپ ەدى-اۋ مىرزەكەڭ. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىن ەكى تىلگە قاتار بەرۋ ماسەلەسى كوتەرىلىپ, جانىمىز مۇرىن ۇشىنا كەلگەندە ەلدەن توپتاپ ءتۇسىپ جاتقان حاتتاردى قوبىراتا كوتەرىپ, مەملەكەتتىك ءتىل ءبىر ءتىل – قازاق ءتىلى بولۋى كەرەكتىگىن نەگىزدەگەن ء(وزى ابدەن ءيىن قاندىرىپ, جەتىلدىرگەن) جازبالارىمىزدى العا ۇستاپ, التىنشى قاباتقا اتتاناتىن كەزدەردە كۇرەڭتورى ءوڭى قاراۋىتىپ كەتەتىنى ءالى كۇنگە كوز الدىمدا. وندايدا كەيدە سەنىسەتىن جىگىتتەرىن شاقىرىپ: «ال, مەن كەتتىم» دەيتىنى دە بولاتىن. سوندا وسى جولى قىزمەتىمەن قوشتاسىپ شىعۋى دا مۇمكىن ەكەنىن ايتقانداي كورىنەتىن. بىزبەن قىزمەتتەس بولعان جۇماعالي ناۋرىزباي «كۇلتەگىن ارمانىنىڭ جالاۋگەرى» اتتى ماقالاسىندا سول تۇستاعى مىرزەكەڭنىڭ قالپىن «ول كەزەڭدە پارتيانىڭ ازۋىن ايعا بىلەگەن باسشىلارىنا تويتارىس بەرۋ, رەسپۋبليكاداعى پارتيالىق بيلىكتىڭ ءبىرىنشى ادامىنا ونىڭ ءوزى قالامايتىن اقپاراتتى جەتكىزۋ ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ەرلىك ەدى. اسىلى, سىن ساعاتتاردا سىنىپ تۇسپەي, شىڭدالا ءتۇسۋ, شيرىعا ءتۇسۋ ءۇشىن دە ادامعا ۇلكەن قاسيەتتەر كەرەك-اۋ», دەپ جاقسى جازعان. اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستاپ, كەرەك جەرىندە ايلادان دا تايىنبادى-اۋ سوندا ساباز. ء«اي, كولبين ءدال وسىعان كونە قويماس» دەگەن ماسەلەنى دە شەشىپ شىعادى كەيدە. «مىرزەكە, اڭگىمە قالاي بولدى ءوزى؟», دەيمىز وندايدا وڭاشا قالا الساق. «ۇندەمە, – دەيدى مىرزەكەڭ داۋىسىن باسەڭدەتىپ. – بۇل ءوزى وڭكيىپ, دوڭكيىپ جۇرگەنىمەن قورقاق ادام. «وسىنى جاساماساق جامان بولۋى مۇمكىن, جاستاردى تاعى قولدان كوتەرىپ الىپ ءجۇرۋىمىز مۇمكىن» دەگەن سياقتى ايتساڭ سىلق ەتە قالادى ەكەن, سونى بايقادىم»... مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ قازاق تىلىنە مەملەكەتتىك مارتەبە الىپ بەرۋ جونىندەگى ەلدىڭ بار تىلەگىن, زار تىلەگىن جەرىنە جەتكىزىپ, كەلەسىنە كەلتىرگەن ەڭبەگىن, ءابدۋالي قايدار سياقتى ارداقتى ازاماتتارىمىزدى العا توسا, ۇكىمەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سۇيەنە وتىرىپ, ءسوزىن وتكىزگەن ساڭلاق ساياساتكەرلىگىن اتاپ ايتۋ تاريح الدىنداعى پارىزىمىز.
پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەل ەگەمەندىگىنە ۇمتىلۋ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋ, تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتۋ جولىنداعى جۇمىسىنىڭ ەڭ باستاپقى, ەڭ قيىن بەلەسىندە جاس مەملەكەتتىڭ يدەيالىق تۇعىرناماسىن قالىپتاستىرۋ ىسىنە سول كەزدە ۆيتسە-پرەمەر قىزمەتىندە بولعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ۇلكەن ۇلەس قوستى. مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ يدەولوگ رەتىندەگى, الەۋمەتشىل تۇلعا رەتىندەگى قىمبات قاسيەتتەرى ءدال سول تۇستا جارقىراي كورىندى. ءبىر عانا ماسەلەنى ايتۋمەن شەكتەلەيىن. تاعى-تاعىلارىن تاعى ايتارمىز رەتى كەلگەندە.
1991 جىلدىڭ سوڭىندا, قاقاعان قىس كۇنىندە تاۋەلسىزدىك جاريالاندى. ەل قۋاندى. كوزىنە جاس الىپ قۋاندى. بىراق بارشا ەل بولىپ تويلاي قويعان جوق. كوكتەم شىعىپ, جەر اياعى كەڭىگەندە دە تويلاي العان جوق. تويلايتىن, سول تويدى ۇيىمداستىراتىن جاعداي بولعان جوق. جاس مەملەكەتتىڭ جۇقالتاڭ بيۋدجەتى ەڭ ءبىر قات قاجەتتىلىكتەردىڭ وزىنە جەتپەي جاتقان كەز. سول كەزدە مىرزاتاي جولداسبەكوۆ پرەزيدەنتكە تاريحي تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارىن جەر-جەردە اتاپ ءوتۋ جونىندە ۇسىنىس ايتتى. ولاردىڭ قالاي وتەتىنىن, نەنىڭ ەسەبىنەن وتەتىنىن نەگىزدەدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ول ۇسىنىستى قوستادى. ءسويتىپ, ءبىز مامانداردى شاقىرىپ, تالاي تاريحتى قوپارىپ, سول جىلداردا قاي تۇلعالاردىڭ مەرەيتويلارى جاقىن قالعانىن تۇگەندەي باستادىق. ابىروي بولعاندا ولار ءبىرشاما ەكەن جانە ەلدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنەن دە تابىلادى ەكەن. جاسىراتىنى جوق, كەي داتالاردى بىرەر جىل بەرىگە قولدان جىلجىتقان كەزدەرىمىز دە بار. ونداي-ونداي بولا بەرەدى. ءبىزدىڭ ستۋدەنت كەزىمىزدە ابايدىڭ 125 جىلدىعى دا مەرزىمىنەن ءبىر جىل كەيىن اتالعان بولاتىن. سودان مىرزەكەڭ وبلىس باسشىلارىنا, جەر-جەردەگى باس كوتەرەتىن ازاماتتارعا وي تاستادى, ناقتى ۇسىنىس ايتتى. كوپ ۇزاماي ابىلايدىڭ, بۇقاردىڭ, قابانبايدىڭ, بوگەنبايدىڭ, سىرىمنىڭ, جانعوجانىڭ, وتەگەننىڭ, قويگەلدىنىڭ, ەسكەلدىنىڭ, بالپىق ءبيدىڭ, اقىن سارانىڭ دەگەن سياقتى ءىرىلى-ۇساقتى تويلار بىرىنەن كەيىن ءبىرى وتكىزىلە باستادى. ولاردىڭ كەيبىرىندە مەرەيتوي دەگەننىڭ قابىلدانعان ولشەمدەرىنە قاراپ تا جاتپادىق. مىسالى, ابىلاي حاننىڭ 280 جىلدىعى سولاي اتالدى. سولاردىڭ بىرەۋىنە دە بيۋدجەتتەن كوك تيىن جۇمسالعان جوق. ءبارىن ەلدىڭ ءوزى كوتەرىپ كەتتى. تويلار دا سولاي ءوتتى, ەسكەرتكىشتەر دە سولاي قويىلدى. قازاقتىڭ كەز كەلگەن نارسەنى جارىسقا اينالدىرىپ جىبەرەتىن جامان ادەتىنىڭ جاقسى جاقتارى دا شىقتى. ءار ءوڭىر وزدەرى ۇكىلەگەن ۇلىلاردىڭ تويى باسقا جەردەگىلەردەن كەم وتپەۋىنە كۇش سالىپ جاتتى. تۇپتەپ كەلگەندە, اقىر اياعىندا مۇنىڭ ءبارى قازاق ەلىنىڭ ءوز تاۋەلسىزدىگىنە قۋانۋىنىڭ, ءوز الدىنا ەل بولعانىن اتاپ ءوتۋىنىڭ تويلارىنا اينالدى. ءسويتىپ, 1992-93 جىلداردا بۇكىل قازاقستاندا تاۋەلسىزدىك قۋانىشى ءارتۇرلى نىسانمەن, ءارتۇرلى اتپەن بولسا دا كەڭىنەن اتالىپ ءوتتى. 1992 جىلى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ تۇڭعىش قۇرىلتايىن شاقىرۋ ارقىلى تاۋەلسىزدىك تويىن بۇكىل الەم قازاقتارىنىڭ تويلاۋىنا قول جەتكىزىلدى. حالىقتىڭ كوڭىلى قاتتى كوتەرىلدى. ەل رۋحتاندى. ەل قۋاتتاندى. وسىنىڭ ءبارى حالىق پسيحولوگياسىنا قانىقتىقتىڭ, ەل مىنەزىنە جەتىكتىكتىڭ ارقاسى بولاتىن. كەيىن ول شەشىمنىڭ ءمانىن مەنىڭ الپىس جاسقا تولۋىمنىڭ تۇسىندا جازعان («ايقىن», 2011 جىل, 23 قاراشا) ماقالاسىندا «بىرىڭعاي ساياساتپەن اينالىسقاندا, ەل ابىرجىمەك تۇگىلى, اداساتىن ەدى, جۇرتتىڭ بەرەكەسى قاشاتىن ەدى. ونىڭ ءوزى, تۇپتەپ كەلگەندە, داعدارىسقا ۇرىندىراتىن ەدى. قاي مەملەكەتتە بولسىن, حالىق بىرىڭعاي ساياساتپەن اينالىسسا – ول ەلدىڭ شىرقى بۇزىلادى. ەلدى ورنىقتىرۋ, مەملەكەت قۇرۋ, ىرگەتاسىن قالىپتاستىرۋ قيىنداي تۇسەدى... يمپەريانىڭ, ز ۇلىمدىقتىڭ قۇربانى بولعان, ناقاق كەتكەن, جاپا شەككەن بابالارىمىزعا, الاش ارداقتىلارىنا اس بەرەيىك دەپ ۇران سالدىق... بۇل امال-ارەكەتىمىز ءبىر جاعىنان پەرزەنتتىك پارىزىمىزدى وتەۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان حالىقتىڭ اپتىعىن باسىپ, بەتىن جاقسى نيەتكە, اتا جولىنا بۇرىپ, تولقىپ تۇرعان حالىقتى ساياساتتان ساقتاپ, الداندىرا تۇرۋ بولدى», دەپ اشىق جايىپ تا ايتتى. سونداي ءىرى ىستەرىنە سۇيسىنگەندىكتەن دە, مىرزەكەڭ ەلۋ التى جاسىنا جاڭا جەتىپ, بار جاعىنان كەمەلىنە كەلىپ تۇرعان تۇستا, اياق استىنان قىزمەت اۋىستىراتىن بولعاندا ول كىسىنى شىعارىپ سالاتىن اپپارات جينالىسىندا ءبولىم اتىنان بىرنەشە شۋماقپەن العىس-تىلەك ايتقانبىز. «ويعا كەنەن, سوزگە شەشەن, مىرزا كەن, سىزدەي ۇلعا ەلى-جۇرتى ىرزا ەكەن. قيماي تۇرىپ تىلەرىمىز جالعىز-اق: باسىڭىزدان باقىت اۋماي تۇرسا ەكەن!», دەپ اياقتالاتىنى ەستە. ءيا, مىرزاتاي جولداسبەكوۆ حالقىمىز ءۇشىن جاراتىلعان, وزىنشە جاتقان ءبىر كەن. تاۋسىلۋدى, تارىلۋدى, تارىنۋدى بىلمەيتىن مىرزا كەن.
قۇدايعا شۇكىر, مىرزەكەڭنىڭ باسىنان باقىت اۋعان جوق. اتتان اۋ اقىرەت ەمەستىگىن اڭداتتى. ادامدى قىزمەت كوتەرمەيتىنىن, قىزمەتتى ادام كوتەرەتىنىن كورسەتتى. ەلباسىنا ادالدىعىن كورسەتتى. پرەزيدەنت قايدا جۇمساسا سوندا باردى. ەلشى بول دەسە, ەلشى بولدى, ديپلوماتيا اكادەمياسىن قۇرىپ بەر دەسە, قۇرىپ بەردى, رەكتور بول دەسە, رەكتور بولدى, پرەزيدەنت ورتالىعىنا بار دەسە, سوندا باردى. قايدا بارعاندا دا بارىن سالىپ, جۇمىستى جاقسارتىپ, سول قىزمەتتىڭ بەدەلىن بيىكتەتە ءتۇستى. قاي قىزمەتتە تە قولىنان قالامىن تاستاماي, ەلدىكتىڭ قامىن, ەلباسى ەڭبەگىنىڭ قادىر-قاسيەتىن وتانشىل دىلىمەن, كوركەم تىلىمەن جالىقپاي-تالماي ايتۋمەن بولدى. قازىر دە سولاي.
قايتا تۋعان قازاق ەلىنىڭ ءاۋ باستان ۇلتتىق سيپاتىن دۇرىس قالىپتاستىرۋدا سول ءبىر كۇردەلى كەزەڭدە الەۋمەتتىك سالانى باسقارىپ, ەلباسىنىڭ سەنىمىن اقتاعان مىرزاتاي جولداسبەكوۆتىڭ ەڭبەگى ەرەن. جيىرماسىنشى عاسىر قازاق ەلىنە بارلىق سالادان كورنەكتى قايراتكەرلەردى بەردى. سونىڭ ىشىندە يدەولوگيالىق قىزمەتتىڭ دە تاۋ تۇلعالارىن تۋدىردى. بۇلاي دەگەندە ءبىز الدىمەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتى, ءىلياس وماروۆتى, وزبەكالى جانىبەكوۆتى بولە ايتامىز. ءار نارسەنى ءوزىنىڭ اتىمەن اتاساق, سول قاسيەتتى قاتارعا بۇگىندە سەكسەن جاستىڭ سەڭگىرىنە كوتەرىلىپ وتىرعان اسىلىمىز مىرزاتاي جولداسبەكوۆتى دە قوسۋعا بولادى. مىرزەكەڭنىڭ وسى شيرەك عاسىر ىشىندەگى قىرۋار شارۋانىڭ باسىن قايىرعان قايراتكەرلىگى دە, جاعى تالارداي بولىپ جاقسىلىققا ۇندەپ, بىرلىككە شاقىرىپ, ونەگەگە ۇيرەتىپ كەلە جاتقان كوسەمدىگى مەن شەشەندىگى دە بىزگە وسىلاي دەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ونى تاراتىپ ايتۋ, تياناقتى دالەلدەۋ كەلەر كۇندەر ۇلەسىندە.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ
