نۇرسۇلتان نازارباەۆ: «مەملەكەتتىك رامىزدەر – بۇل ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ, ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدىڭ بەرىك نەگىزىنىڭ ءبىرى. ولار تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتتى بىرىكتىرۋشى وبرازىن بىلدىرەدى».
مەملەكەتتىك تۋ – مەملەكەتتىڭ ەگەمەندىگى مەن بىرتۇتاستىعىن بىلدىرەتىن باستى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى. سوندىقتان دا تۋ ەلدىڭ حالقىن بىرىكتىرۋ جانە ونى بەلگىلى ءبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا سايكەستەندىرۋ مىندەتىن اتقارادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋى رەسمي تۇردە 1992 جىلى قابىلداندى. ونىڭ اۆتورى – بەلگىلى سۋرەتشى شاكەن نيازبەكوۆ. ەلىمىزدىڭ تۋى – ورتاسىندا شۇعىلالى كۇن, ونىڭ استىندا قالىقتاپ ۇشقان قىران بەينەلەنگەن تىك بۇرىشتى كوگىلدىر ءتۇستى ماتا. تۋدىڭ سابىنىڭ تۇسىندا تىك جولاق تۇرىندە ۇلتتىق ورنەك ناقىشتالعان. كۇن, ونىڭ شۇعىلاسى, قىران جانە ۇلتتىق ورنەك بەينەسى التىن تۇستەس. تۋدىڭ ەنى مەن ۇزىندىعىنىڭ اراقاتىناسى 1:2 بولىپ كەلەدى.
گەرالديكا داستۇرىندە ءاربىر ءتۇس بەلگىلى ءبىر ۇعىمدى بىلدىرەدى. مىسالى, اسپان تۇستەس كوك ءتۇس ادام بويىنداعى ادالدىق, تازالىق, سەنىمدىلىك, مىنسىزدىك سياقتى قاسيەتتەردى بىلدىرەدى. سونىمەن قاتار, كوك ءتۇس تۇركى مادەنيەتىندە تەرەڭ سيمۆولدىق مانگە يە. ەجەلگى تۇركىلەر اسپاندى ءتاڭىر-اتاعا بالاعان, ال ولاردىڭ كوك تۋى ارعى اتا-بابالارعا دەگەن ادالدىقتى بەينەلەدى. قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك تۋىندا ول اشىق اسپاندى, بەيبىتشىلىكتى, يگىلىكتى بىلدىرسە, ءتۇستىڭ بىركەلكىلىگى ەلىمىزدىڭ تۇتاستىعىن مەڭزەيدى. جالپى, گەرالديكا قاعيداتتارىنا سايكەس, كۇن بايلىق پەن مولشىلىقتى, ءومىردى جانە كۇش-قۋاتتى بەينەلەيدى. سوندىقتان, ەلىمىزدىڭ تۋىنداعى كۇن شاپاعى داۋلەتتىلىك پەن باقۋاتتىلىقتىڭ سيمۆولى – التىن ماساق پىشىنىندە بەرىلگەن.
ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرىندە كۇننىڭ بەينەلەنۋى ەلىمىزدىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتاردى قاستەرلەيتىنىن دالەلدەيدى جانە مەملەكەتتىڭ جاسامپازدىق كۇش-قۋاتىن, سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن الەمنىڭ بارلىق ەلىنە اشىق ەكەنىن ايعاقتاپ تۇر. ال قىران بەينەسى – كوپتەگەن حالىقتاردىڭ ەلتاڭبالارى مەن تۋلارىندا ەرتە كەزدەن بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقان باستى گەرالديكالىق اتريبۋتتاردىڭ ءبىرى. بۇل بەينە ادەتتە بيلىكتىڭ, قىراعىلىق پەن مارتتىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلدانادى. كۇن استىندا قالىقتاعان بۇركىت مەملەكەتتىڭ كۇش-قۋاتىن, ونىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن, بيىك ماقساتتار مەن جارقىن بولاشاققا دەگەن ۇمتىلىسىن تانىتادى. بۇركىت بەينەسى ەۋرازيالىق كوشپەندىلەردىڭ دۇنيەتانىمىندا ايرىقشا ورىن الادى جانە ولاردىڭ تۇسىنىگىندە بوستاندىق پەن ادالدىق, ورلىك پەن ەرلىك, قۋات پەن نيەت تازالىعى ءتارىزدى ۇعىمدارمەن ۇشتاسىپ جاتادى. التىن بۇركىت كەسكىنى جاس ەگەمەن مەملەكەتتىڭ الەمدىك وركەنيەت بيىگىنە دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.
مەملەكەتتىك تۋدىڭ سابىنىڭ تۇسىنا تىگىنەن ۇزىنا بويىنا كەسكىندەلگەن ۇلتتىق ورنەكتەر – ونىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. قازاق ويۋ-ورنەكتەرى – دۇنيەنى كوركەمدىك تۇرعىدان قابىلداۋدىڭ حالىقتىڭ ەستەتيكالىق تالعامىنا ساي كەلەتىن ەرەكشە ءبىر ءتۇرى. ءتۇرلى فورمالار مەن جەلىلەر ۇيلەسىمىن تانىتاتىن ورنەكتەر حالىقتىڭ ىشكى الەمىن اشىپ كورسەتەتىن مانەرلى كوركەمدىك قۇرال بولىپ سانالادى. تۋدىڭ سابىن جاعالاي سالىنعان ۇلتتىق ورنەكتەر قازاقستان حالقىنىڭ مادەنيەتى مەن ءداستۇرىن سيمۆولدىق تۇرعىدا بەينەلەيدى.
مەملەكەتتىك ەلتاڭبا دا – مەملەكەتتىڭ باستى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى. ەلتاڭبا («گەرب») تەرمينى نەمىستىڭ «erbe» (مۇرا) دەگەن سوزىنەن شىققان. مەملەكەتتىڭ مادەني جانە تاريحي ءداستۇرىن بەينەلەيتىن سيمۆولدىق ءمانى بار ۇيلەسىمدى پىشىندەر مەن زاتتاردىڭ ميراستىق ەرەكشەلىك بەلگىسىن بىلدىرەدى. قازىرگى قازاقستان اۋماعىن مەكەندەگەن قولا ءداۋىرىنىڭ كوشپەندىلەرى كەيىن گرافيكالىق ۇعىمى «تاڭبا» دەپ اتالعان ەرەكشە سيمۆول ارقىلى وزدەرىن تانىتقانىنا تاريح كۋالىك ەتىپ وتىر. العاش رەت بۇل تەرمين تۇرىك قاعاناتى تۇسىندا قولدانىلا باستاعان.
قازاقستاننىڭ ەلتاڭباسى 1992 جىلى رەسمي تۇردە قابىلداندى. ونىڭ اۆتورلارى – بەلگىلى ساۋلەتشىلەر جانداربەك مالىبەكوۆ پەن شوت-امان ءۋاليحانوۆ. مەملەكەتتىك ەلتاڭبامىز دوڭگەلەك نىساندى بولىپ كەلەدى. بۇل – ۇلى دالا كوشپەندىلەرى ايرىقشا قاستەر تۇتقان ءومىر مەن ماڭگىلىكتىڭ سيمۆولى. ەلتاڭبانىڭ ورتالىق گەرالديكالىق ەلەمەنتى – كوگىلدىر ءتۇس اياسىنداعى شاڭىراق بەينەسى. شاڭىراقتى اينالا كۇن ساۋلەسى سەكىلدى تاراعان ۋىقتار شانشىلعان. شاڭىراقتىڭ وڭ جاعى مەن سول جاعىنا اڭىزدارداعى قاناتتى پىراقتار بەينەسى ورنالاستىرىلعان. جوعارى بولىگىندە – كولەمدى بەس بۇرىشتى جۇلدىز, ال تومەنگى بولىگىندە «قازاقستان» دەگەن جازۋ بار. جۇلدىزدىڭ, شاڭىراقتىڭ, ۋىقتاردىڭ, اڭىزدارداعى قاناتتى پىراقتاردىڭ بەينەسى, سونداي-اق, «قازاقستان» دەگەن جازۋ التىن تۇستەس.
كوك كۇمبەزىن ەسكە سالاتىن جانە ەۋرازيا كوشپەندىلەرىنىڭ ءداستۇرلى مادەنيەتىندە تىرشىلىكتىڭ نەگىزگى باستاۋىنىڭ ءبىرى بوپ سانالاتىن شاڭىراق – كيىز ءۇيدىڭ باستى جۇيە قۇراۋشى بولىگى. شاڭىراق بەينەسى – ەلىمىزدى مەكەندەيتىن بارلىق حالىقتاردىڭ ورتاق قونىسىنىڭ, ءبىرتۇتاس وتانىنىڭ سيمۆولى. شاڭىراقتىڭ مىقتىلىعى مەن بەرىكتىگى ونىڭ بارلىق ۋىقتارىنىڭ سەنىمدىلىگىنە بايلانىستى.
ال قاناتتى تۇلپارلار مەملەكەتتىك ەلتاڭباداعى وزەكتى گەرالديكالىق ەلەمەنت بولىپ سانالادى. سەبەبى, باعزى زامانداعى تۇلپار بەينەسى باتىلدىقتى, سەنىمدىلىكتى جانە ەرىك كۇشىن تانىتادى. پىراقتىڭ قاناتى قازاقستاننىڭ كوپەتنوستى حالقىنىڭ قۋاتتى جانە وركەندەگەن مەملەكەت قۇرۋ تۋرالى عاسىرلار بويعى تىلەگىن اڭعارتادى. ولار – شىنايى وي-ارمان مەن ۇدايى جەتىلۋگە جانە جاسامپاز دامۋعا ۇمتىلىستىڭ كورىنىسى. سونىمەن بىرگە, ارعىماقتىڭ التىن قاناتتارى التىن ماساقتى ەسكە سالادى, قازاقستاندىقتاردىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىگىن جانە ەلىمىزدىڭ ماتەريالدىق يگىلىگىن تانىتادى.
وتكەن عاسىرلاردا ءمۇيىز كوشپەندىلەردىڭ تابىنۋشىلىق عۇرىپتارىندا, سونداي-اق, ول جاۋىنگەرلىك تۋدىڭ ۇشىنا ورناتۋ ءۇشىن پايدالانىلعان. كوكتىڭ سىيىن, جەردىڭ يگىلىگىن, جورىقتىڭ جەڭىسىن ء ارتۇرلى جانۋارلاردىڭ ءمۇيىزى ارقىلى بەينەلەۋ كوپتەگەن حالىقتاردىڭ سيمۆولدىق كومپوزيتسيالارىندا ەلەۋلى ورىن الدى. سوندىقتان, مولشىلىق اكەلەتىن ءمۇيىزى بار قاناتتى تۇلپار سەمانتيكالىق جانە تاريحي ءتۇپ-تامىرى تەرەڭ ماڭىزدى تيپولوگيالىق وبراز بولىپ سانالادى. ەلتاڭباداعى تاعى ءبىر دەتال – بەس بۇرىشتى جۇلدىز. بۇل سيمۆولدى ادامزات ەجەلگى زاماننان بەرى پايدالانىپ كەلەدى, ول ادامداردىڭ اقيقات ساۋلەسىنە, بارلىق يگى اڭسارلارعا جانە ماڭگىلىك قۇندىلىقتارعا دەگەن ۇدايى ۇمتىلىسىن بىلدىرەدى. ەلتاڭبادا جۇلدىزدىڭ بەينەلەنۋى قازاقستاندىقتاردىڭ الەمنىڭ بارلىق حالىقتارىمەن ىنتىماقتاستىق پەن سەرىكتەستىك ورناتۋعا نيەتتى ەل بولۋعا دەگەن تالپىنىسىن بىلدىرەدى. قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ جۇرەگى مەن قۇشاعى بەس قۇرلىقتىڭ وكىلدەرى ءۇشىن قاشاندا اشىق ەكەنىن ايعاقتايدى.
ەلتاڭبادا قولدانىلعان نەگىزگى ءتۇس – التىننىڭ ءتۇسى. بۇل – بايلىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ جانە كەڭپەيىلدىلىكتىڭ سيمۆولى. سونىمەن قاتار, كوگىلدىر اسپان تۇستەس تۋدىڭ ءتۇسى التىننىڭ تۇسىمەن ۇيلەسىم تاۋىپ, اشىق اسپان, بەيبىتشىلىك جانە باقۋات تىرشىلىك ۇعىمدارىن تانىتىپ تۇر.
مەملەكەتتىك ءانۇران (گيمن) دا – مەملەكەتتىڭ باستى رامىزدەرىنىڭ ءبىرى. گرەكتىڭ «gimneo» سوزىنەن شىققان «گيمن» تەرمينى «سالتاناتتى ءان» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. گيمن ەل ازاماتتارىن ءتيىمدى الەۋمەتتىك-ساياسي تۇرعىدان توپتاستىرىپ, ەتنومادەني تۇرعىدان تەڭدەستىرۋ ءۇشىن نەگىزگى مانگە يە ماڭىزدى دىبىستىق ءرامىز سانالادى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى ەكى رەت – 1992 جانە 2006 جىلدارى بەكىتىلدى.
ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن, 1992 جىلى قازاقستاننىڭ مۋزىكاسى مەن ماتىنىنە بايقاۋ جاريالاندى. بايقاۋ قورىتىندىسى بويىنشا قازاق كسر گيمنىنىڭ مۋزىكالىق رەداكتسياسىن ساقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسىلايشا, تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ العاشقى گيمنىنىڭ مۋزىكاسىنىڭ اۆتورلارى مۇقان تولەباەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جانە لاتيف حاميدي بولدى. سونىمەن قاتار, ۇزدىك ماتىنگە جاريالانعان بايقاۋدا اۆتورلار ۇجىمى, بەلگىلى اقىندار مۇزافار الىمباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ جانە جادىرا دارىباەۆا جەڭىپ شىقتى.
ەلدىڭ دىبىستىق ءرامىزىنىڭ تانىمالدىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا 2006 جىلى جاڭا مەملەكەتتىك ءانۇران قابىلداندى. ونىڭ نەگىزى رەتىندە حالىقتىڭ اراسىندا كەڭىنەن تانىمال «مەنىڭ قازاقستانىم» پاتريوتتىق ءانى تاڭداپ الىندى. ول ءاندى ءشامشى قالداياقوۆ 1956 جىلى اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆتىڭ سوزىنە جازعان بولاتىن. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ انگە مەملەكەتتىك گيمن جوعارى مارتەبەسىن بەرۋ جانە اناعۇرلىم سالتاناتتى شىرقالۋى ءۇشىن مۋزىكالىق تۋىندىنىڭ باستاپقى ءماتىنىن وڭدەدى. ءسويتىپ, قازاقستان پارلامەنتى 2006 جىلى 6 قاڭتاردا پالاتالاردىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا «مەملەكەتتىك رامىزدەر تۋرالى» جارلىققا ءتيىستى تۇزەتۋ ەنگىزىپ, ەلىمىزدىڭ جاڭا مەملەكەتتىك ءانۇرانىن بەكىتتى.
* * *
مەملەكەتتىك رامىزدەر – ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن دەربەستىگىن بۇكىل الەمگە جاريا ەتۋشى جانە مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەنى, بۇگىنى مەن بولاشاعى اراسىنداعى ساباقتاستىقتىڭ جارقىن بەينەسى. حالقىمىزدىڭ اسقاق رۋحىن, ۇلتتىق سالت-ساناسىن, قاھارماندىعى مەن دانالىعىن, ارمان-تىلەگىن جەتكىزەتىن ەرەكشە قۇندى بەلگىلەر. بۇگىندە ۇلتتار مەن ۇلتتىق مەملەكەتتەردىڭ ناعىز وزەكتى ماسەلەلەرى ساياسات پەن ەكونوميكا, قاۋىپسىزدىك پەن قورعانىس سالالارىمەن ەمەس, ول ۇلتتىڭ باستى قۇندىلىعى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىڭ نىشاندارىمەن دە تىعىز بايلانىستى.
دەرەكتەرگە سۇيەنەتىن بولساق, رامىزدەر تاريحى العاشقى قوعامداعى سيمۆول-توتەمگە تابىنۋدان باستاپ, كەيىن تۇركىلەر داۋىرىندەگى كوك بورىگە تابىنۋ, ورتا عاسىرداعى حاندىقتار مەن پاتشالىقتاردىڭ تاڭبالارى مەن جالاۋلارى جانە تەڭگەلەرىندەگى ايشىقتى بەلگىلەرىمەن ساباقتاسىپ جاتقانىن كورۋگە بولادى. قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى ونىڭ بەتكە ۇستار قۇجاتى سياقتى بىرەگەي نەگىزدەرى مەن سالت-ءداستۇرىن ايقىنداپ بەرەدى. وسى ىسپەن اينالىساتىن ساراپشى-ماماندار مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ رامىزدەرى كەز كەلگەن ەلدىڭ نەگىزىن قۇرايتىن تۇجىرىمداماسى – ۇلتتىق يدەيادا كورىنىس تابۋى ءتيىس دەگەندى ايتادى.
رامىزدەر بويىنشا ەلىمىزدى تانۋعا, ونى بۇكىل الەم جۇرتشىلىعىنا تانىتۋعا بولادى. ويتكەنى, ولاردا حالقىمىزدىڭ باستان كەشكەن تاريحى, ارعى-بەرگى مادەنيەتى جاتىر. سول سەبەپتەن دە رامىزدەرگە دەگەن قۇرمەت وتانسۇيگىشتىك سەزىمنىڭ باستاۋ كوزى بولماق. مەملەكەتتىك رامىزدەردى رەسمي تۇردە قولدانۋدىڭ ءتارتىبى ەل كونستيتۋتسياسىندا بەلگىلەنگەن. مىنە, بۇل مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ مارتەبەسى جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى.
تاريحي مالىمەتتەر مەن دەرەكتەر مەملەكەتتىك رامىزدەردى دايىنداۋ اسا ىجداعاتتىلىقپەن قولعا الىنعانىن كورسەتەدى. ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلىپ, سول كەزدەگى جوعارعى كەڭەستىڭ توراعاسى ەرىك اسانباەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ تالقىلاۋىنا تۋدىڭ – 1200, ەلتاڭبانىڭ – 245, ءانۇراننىڭ 750 نۇسقاسى ۇسىنىلعان ەكەن.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى بۇكىل الەمگە كەڭىنەن تانىلدى. قازاقستاندى وسى رامىزدەرىمىز ارقىلى حالىقارالىق قوعامداستىق تولىق مويىندادى. اسپانكوك ء تۇستى تۋىمىز بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ الدىندا جانە قازاقستاننىڭ شەتەلدەردەگى ەلشىلىكتەرى مەن وكىلدىكتەرى ورنالاسقان عيماراتتاردا جەلبىرەپ تۇر. الەمدىك سپورت جارىستارىندا ەلىمىزدىڭ وليمپيادا چەمپيوندارى ءانۇرانىمىزدى شىرقاپ, تۋىمىزدى بيىكتەردەن كورسەتىپ ءجۇر. مىنە, بۇل – تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ, دەربەستىگىمىزدىڭ جارقىن كورىنىسى, ناقتى مىسالى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
