ەلباسىنىڭ «ۇلتتىق كود» ۇعىمىن تىلگە تيەك ەتۋى وسىناۋ جاۋاپتى كەزەڭدە كوپ ءمان-جايدى اڭعارتادى. ۇلتتىق كودتىڭ قالىپتاسۋى اينالىپ كەلگەندە «ماڭگىلىك ەل» بولۋ ماقساتىنىڭ ماڭىزدى بولشەگى ەكەنى انىق. باي جانە باقۋاتتى, ايبىندى ءارى ءسان-سالتاناتى جاراسقان مەملەكەت بولۋ قانشالىقتى ماڭىزدى بولعانىمەن, ۇلتتىق ىنتىماقتىڭ ىرگەسى بەكىمەي ىلگەرى قادام باسۋ مۇمكىن ەمەس. ەلباسىنىڭ «ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى وركەندەۋدىڭ بەرىك دىڭگەگى ەتە وتىرىپ, ءاربىر قادامىن نىق باسۋىن قالاۋى» ورتاق مۇددەنىڭ ءپىسىپ-جەتىلگەنىن بىلدىرەدى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ وتانداستارىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى بولۋىن بۇل جولعى باعدارلامالىق ماقالاسىندا ەرەكشە اتاپ ءوتتى. مەيلى, مۇعالىم نەمەسە ءتارتىپ ساقشىسى بولسىن, مەيلى دارىگەر بولسىن ءوز ورتاسىنىڭ كاسىبي مامانى بولسا, ەلدىڭ دە ەڭسەسى ەڭكىش تارتپايدى. «ادامدىق بورىشىڭ, حالقىڭا ەڭبەك قىل» دەپ شاكارىم ايتپاقشى, ءار ادام بويىنداعى الەۋەتىن ەلىنىڭ بولاشاعىنا, مەملەكەتىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە جۇمساسا, جۇدىرىقتاي جۇمىلعان ەلدىڭ الماس اسۋى جوق. الدىمەن سانانىڭ ويىن ساراپتاپ, ۇلتتىق رۋحتى قابىلەتتىلىككە, باسەكەلەستىككە ۇشتاستىرا ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور.
«جاڭعىرۋ جولىندا بابالاردان ميراس بولىپ قانىمىزعا سىڭگەن, بۇگىندە تامىرىمىزدا بۇلكىلدەپ جاتقان ىزگى قاسيەتتەرىمىزدى قايتا تۇلەتۋىمىز كەرەك» دەدى ەلباسى. تۇسىنە بىلگەن ادامعا ءبىر اۋىز ءسوزدىڭ ىشىندە عاسىرلار بويى قازاعىم دەپ قان جۇتىپ, ەلىم دەپ ەڭىرەپ وتكەن ەسىل ەرلەردىڭ ارمانى جاتىر. سونىمەن قاتار, ەلباسى تاريحتىڭ بۇگىنگە كەرەك قىرىن ەسكەرىپ, وتكەن زاماننىڭ بۇگىنگى كۇنگە كولەڭكە تۇسىرمەۋىن, «ۇلتتىق كودىمدى ساقتايمىن دەپ, كەجەگەسى كەرى تارتىپ تۇراتىن, اياقتان شالاتىن ادەتتەردى دە ۇلتتىق سانانىڭ اياسىندا سۇرلەپ قويۋعا بولمايتىنىن» ەسكەرتەدى. دەمەك, سوڭعى سوزدەن ءار شەشىمدى اقىلمەن قابىلدايتىن, حاكىم اباي دانامىز ايتپاقشى, «جىلى جۇرەك پەن نۇرلى اقىلعا جۇگىنگەن» سارابدال ساياساتكەردىڭ ويىن ۇعۋعا بولادى. ەلباسىنىڭ ساليقالى ويى, ءاربىر پايىمدى پىكىرى تاريحقا دەگەن كوزقاراستى تۇزەتۋگە, ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋعا, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە باعامدى باعدار. «بىزگە تاريح جايلى وزدەرىنىڭ سۋبەكتيۆتى پايىمدارىن تىقپالاۋعا ەشكىمنىڭ قاقىسى جوق», دەۋى شەشىمدى پىكىر.
جالپى ازامات تاريحىنا ۇڭىلسەك, الەمدەگى وزىق وركەنيەتتەر ۇلتتىق سيپاتتان باستاۋ العاندىعىن بىلەمىز. ءۇشىنشى جاڭعىرۋ ارقىلى ءبىز الەمگە ەلىمىزدىڭ جاڭاشا بەت-بەينەسىن تانىتىپ, وتكەن داۋىردەن قالعان تاپتاۋرىن قاعيدالاردى وزگەرتىپ, ورىندالمايتىن «ەلەس يدەولوگيالاردان» بويدى اۋلاق ۇستاۋعا, جاڭا پراگماتيكالىق سيپاتتاعى دەڭگەيگە قول جەتكىزبەكپىز. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندەگى جاڭعىرۋى بايىپتى قالىپتا, ۋاقىت تالابىن ەسكەرە وتىرىپ, كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسۋدا. ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جاڭعىرۋ قازاقستاندىق ازاماتتىڭ باستى باعدارىنا اينالماق. ولاي دەۋىمىزگە سەبەپ الەمدەگى ءتۇرلى رەۆوليۋتسيالاردىڭ ەشقاشان وڭتايلى ناتيجە اكەلمەگەنىن بىلەمىز. وسىعان وراي رۋحاني جاڭعىرۋدا قويىلىپ وتىرعان مەجەلى ماسەلەنىڭ ءبىرى – «سانانىڭ اشىقتىعى». جاھاندانۋ ۇردىسىندەگى باستى تالاپ الەمدىك تىلدەردى يگەرۋگە ۇمتىلۋ. بۇل ءبىزدىڭ عالامدىق ۇردىسكە تولىققاندى ارالاسۋىمىزعا جول اشىپ, الەمدىك وزىق تاجىريبەلەر مەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزۋىمىزگە مۇمكىندىك اپەرمەك.
سونىمەن قاتار, مادەنيەتىمىزدىڭ وزىق ۇلگىلەرى الەمدىك دەڭگەيدە كەڭىنەن تانىلىپ, دۇنيەجۇزىندەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى حالىقارالىق دەڭگەيگە ساي بولۋى قاجەت. وسى باعىتتا ەلباسى رۋحاني جاڭعىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدا الەمدە ەشكىمگە ۇقسامايتىن دەربەس ۇلت بولۋىمىز ءۇشىن «جاھانداعى زاماناۋي قازاقستاندىق مادەنيەت» جوباسىن ىسكە اسىرۋدىڭ مەجەلى مىندەتىن قويىپ وتىر. مادەنيەتتى جاسايتىن حالىق بولعاندىقتان, وسى يدەيانىڭ اياسىندا زامانداستارىمىزدىڭ جەتىستىكتەرىن كورسەتۋگە باعىتتالعان «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسىم» جوباسى قولعا الىنباق. وسى رەتتە تاۋەلسىزدىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان تۇعىرى بيىك تۇلعالارىمىزدى ەلگە تانىتاتىن جاڭا باستاما بولماق. ەلباسى جاڭا تۇرپاتتى قازاقستاننىڭ قالانۋىنا دارىن-قابىلەتى ەرەك, اقىل-پاراساتى زەرەك جانداردى قوعامعا ەتەنە تانىتۋ, ولارعا اقپاراتتىق قولداۋ ءبىلدىرىپ, جاڭا مۋلتيمەديالىق الاڭ قالىپتاستىرۋدا «100 جاڭا ەسىم» جوباسىنىڭ وڭىرلىك نۇسقاسىن جاساۋ ماڭىزدىلىعىن ايقىنداپ بەرگەن بولاتىن. ءاربىر ولكەنىڭ حالقىنا سۋىقتا پانا, ىستىقتا سايا بولعان, ەسىمدەرى ەل ەسىندە ساقتالعان ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى جەتەرلىك. «ەڭبەك ءبارىن جەڭبەك» دەپ ايانباي ەل يگىلىگى ءۇشىن قىزمەت جاساپ جاتقان جانداردىڭ ەسىمى مەملەكەتتىڭ ايشىقتى ايناسىنا اينالماق. وسى ورايدا وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن ارداگەر سۋديالاردىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى. ادالدىقتىڭ تۋرا جولىنا بەتتەگەن, پاراساتىمەن كورىنگەن جانداردىڭ بۇل جوبانىڭ اياسىندا ەل ەسىندە ەسىمدەرى ساقتالىپ قالاتىنى ءمالىم.
يگى باستاماعا وراي الەمدەگى ەڭ تاڭداۋلى ءارتۇرلى تىلدەردەگى 100 وقۋلىق قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ, حالقىمىزدىڭ ءبىلىمىن الەمدىك كەڭىستىككە, عالامدىق دەڭگەيگە الىپ شىعۋعا تىڭ سەرپىن بەرەتىنى ءسوزسىز. ءبىلىم – بۇگىنگىنىڭ باستى قاجەتتىلىگى. «سەبەبى, قۇندىلىقتار جۇيەسىندە ءبىلىمدى بارىنەن بيىك قوياتىن ۇلت قانا تابىسقا جەتەدى», دەيدى ەلباسى. دۇنيەتانىمى كەڭ ادام عانا باسەكەگە توتەپ بەرەتىنى انىق. وسى ورايدا وسكەلەڭ ۇرپاقتى اۋەلى بىلىمگە قۇشتار بولۋعا ۇندەۋىنىڭ سىرى وسىندا. ۇلى ويشىل ءال-فارابي ء«بىلىمدى بولۋ دەگەن جاڭالىق اشۋعا قابىلەتتى بولۋ» دەپ پايىمداعانداي, ءبىلىم كوكجيەگىنىڭ شارىقتاپ دامۋىنا قوعامدىق جانە گۋمانيتارلىق عىلىمدار بويىنشا «جاڭا گۋمانيتارلىق ءبىلىم. قازاق تىلىندەگى 100 جاڭا وقۋلىق» جوباسى قولعا الىنباق.
سونداي-اق, ەلباسى ۇسىنىپ وتىرعان رۋحاني جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى سيپاتى وتكەن مەن بولاشاقتى ۇيلەستىرە جۇزەگە اسىرۋ بولعاندىقتان, ءبىز ەكى ارنادا مۇنى ىسكە اسىرۋىمىز كەرەك. ونىڭ ءبىرى – عالامدىق جەتىستىكتەردى وزىمىزگە اكەلۋ ارقىلى جاھاندىق دامۋدا ءوز ۇلەسىمىزدى الۋ. ەكىنشىسى – وتكەن تاريحىمىز بەن داستۇرىمىزدەن اسىل قۇندىلىقتارىمىزدى قايتا جاڭعىرتىپ, ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى ساقتاپ قالۋ. وسى ورايدا, ەلباسى اۋقىمى كەڭ «تۋعان ەلگە» ۇلاساتىن «تۋعان جەر» باعدارلاماسىن قولعا الۋدى ۇسىنىپ وتىر. اينالىپ كەلگەندە تۋعان جەردى ايالاۋ, اتامەكەندى قاستەرلەۋ قازاقتىڭ ۇلت رەتىندەگى مادەني-گەنەتيكالىق كودىنىڭ نەگىزى ىسپەتتى. ءاربىر ادامنىڭ جۇرەگىندە كىندىك قانى تامعان جەرىنە, وسكەن اۋىلىنا, تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, قۇرمەت بولمايىنشا – وتان دەگەن ۇلى ۇعىمعا ادال قىزمەت ەتۋ, جان دۇنيەسىمەن بەرىلە ءسۇيۋ ەكىتالاي. قازاقتىڭ «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك!» دەۋى دە بەكەر ەمەس. تۋعان جەرىنەن تامىر تارتقان ءار ادام بالاسى كىندىك قانى تامعان جەرى, تۋعان ەلىن ىڭكارلىكپەن قۇشتارلانا ءسۇيۋى ارقىلى ەل مادەنيەتى مەن سالت-داستۇرلەرىنە ايرىقشا اتسالىسۋدا شىنايى ءپاتريوتيزمنىڭ ماڭىزدى كورىنىسى بولماق. وسى ورايدا, ىنتىماعى جاراسىپ, ءتۇرلى ۇلىستىڭ باسىن قوسقان قاستەرلى قازاق توپىراعى بەيبىتشىلىكتىڭ قارا شاڭىراعىنا اينالىپ وتىر.
دوسجان ءامىروۆ,
شىعىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى
