وبلىس ورتالىعىنان 400 شاقىرىمداي قاشىقتا ورنالاسقان اۋداننىڭ ساعىز بەن مۇقىر اۋىلدارىنان باسقالارىنا نە پويىز بارمايدى, نە تىكەلەي سالىنعان اۆتوكولىك جولى جوق. اۋدان ورتالىعى –ميالى اۋىلىنا بەت العان جۇرگىنشىلەر ماقات نە, يندەر اۋداندارى ارقىلى قيالاي جۇرەتىن جولمەن جەتەدى.
قالاي ايتقاندا دا, قىزىلقوعاعا جەتۋدىڭ ماشاقاتىن كولىكپەن بارعان ادام عانا بىلەدى. ويقى-شويقى جولى ءوز الدىنا, بۇل اۋدان تۇرعىندارى تابيعي گازدىڭ قىزىعىنا قول جەتكىزۋدى ارمانداعالى قاشان. بۇرناعى جىلى اۋدانعا تابيعي گاز جەلىسىن تارتۋ ماسەلەسى قوزعالىپ, وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماقساتقا بيۋدجەتتەن 31 ميلليارد تەڭگە جاراتۋ قاراستىرىلىپتى. وسىناۋ قوماقتى قارجى بولىنگەن جوبا شەڭبەرىندەگى تابيعي گاز جەلىسىمەن جەتەتىن “كوگىلدىر وتىننىڭ” العاشقى الاۋى جاقىندا قاراكول اۋىلىندا جاعىلدى. وسى سالتاناتتا وبلىس اكىمى ب. رىسقاليەۆ قىزىلقوعالىقتاردى كوپتەن كۇتكەن قۋانىشىمەن قۇتتىقتاپ, بىلاي دەدى: –ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جىل سايىنعى جولداۋلارىندا حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە نازار اۋدارىپ كەلەدى. مىنە, ەلباسىنىڭ وسى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىنداعى جۇيەلى جۇمىسىمىزدىڭ ءبىر پاراسى رەتىندە قىزىلقوعا اۋدانىنا تابيعي گاز جەلىسىن تارتۋدى قولعا الدىق. جاقىن كۇندەرى تابيعي گاز الاۋى 16 ەلدى مەكەندە جاعىلىپ, اۋدان جۇرتشىلىعى “كوگىلدىر وتىندى” پايدالانا باستايدى. سونىمەن بىرگە, 114 شاقىرىمدىق يندەر-قاراباۋ-ميالى-ساعىز باعىتىنداعى جولدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە 16 ميلليارد تەڭگە قارجى ءبولىنىپ وتىر. بۇل باعىتتاعى جولدى جوندەۋدىڭ باستاپقى جۇمىستارى باستالدى. وسى جۇمىستاردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ قامقورلىعىمەن قولعا الىنۋدا. قاراكول– ءبىر كەزدەگى ءىرى كەڭشاردىڭ, ەندى جامبىل وكرۋگىنىڭ ورتالىعى. قازىر مۇندا 321 وتباسىندا 2000-داي ادام تۇرادى. وكرۋگ اكىمى قانات ءحايرۋلليننىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدا جاستار جاعى كوپ تۇراقتامايدى. سەبەبى سان الۋان. الدىمەن, اۋىلدا كوڭىلگە قونىمدى جالاقى تولەيتىن جۇمىس بەرۋشى جوق. شارۋا قوجالىقتارى بولعانمەن, ولاردىڭ جالاقىسىنا جاستار جاعى قاناعاتتانبايدى. اۋىلداعى تەزەك تەرىپ, قي جاعۋ سەكىلدى كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىكتى قيىنسىناتىنعا ۇقسايتىن جاستار ءوڭىر ورتالىعىندا تۇراقتاپ قالۋدى قولايلى كورەدى. اۋىلعا كومىر جەتكىزىلمەگەلى 10 جىلدان اسىپ بارادى. كومىردى جەتكىزگەننىڭ وزىندە 1 تونناسىنا 15 000 تەڭگەدەن كەم تولەمەيدى تۇرعىندار. كومىر باعاسى وسىلاي شارىقتاعاندا مال قيىنىڭ قۇنى دا ارزان ەمەس. ماسەلەن, 1 تىركەمە قيدى 7 000 تەڭگەدەن ساتىپ الۋعا تۋرا كەلەدى. قىس ايلارىندا ءبىر وتباسىنا كەم دەگەندە 3 تىركەمەلىك قي قاجەت كورىنەدى. ونى الۋ ءۇشىن 21 000 تەڭگە شىعىنداۋ قاجەت. ەندى قاراكول اۋىلىنداعى بايىرعى تۇرعىندار وسى قيىندىقتان ءبىرجولاتا قۇتىلدى. سەبەبى, اۋىلعا تابيعي گاز جەلىسى جەتتى. اۋىلعا دەيىن قۇبىر بويىن قۋالاي كەلگەن “كوگىلدىر وتىننىڭ” العاشقى الاۋىن ءوڭىر باسشىسى جاعىپ, العاشقى تۇتىنۋشى امانعالي ماماشەۆتىڭ وتباسىنداعى قۋانىشپەن ءبولىستى. الىس اۋىلعا گاز جەلىسىنىڭ جەتكەنى ءبىر وتباسىنىڭ ەمەس, قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ بارلىق تۇرعىندارىن قۋانتقانى جاسىرىن ەمەس. اۋىل, اۋدان تۇرعىندارىنىڭ قاي-قايسىسىمەن تىلدەسسەك تە, ايتارى بىرەۋ – تابيعي گاز ەندى قيىندىقتان قۇتقارادى. جاستاردىڭ اۋىلدا تۇراقتاۋىنا ىقپال ەتەدى. ال اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەڭبەك ارداگەرى جادىگەر قۋانىشەۆ سوڭعى 60 جىلدا اۋداندا مۇنداي ءىرى جوبا قولعا الىنباعانىن ايتادى. –بۇل اۋدان تۇرعىندارىنىڭ ەلدىڭ كەلەشەگىنە سەنىمىن نىعايتتى. اسىرەسە, الەمدى شىرماعان قارجى داعدارىسىنىڭ قازاقستانعا اسەر ەتپەگەنىنىڭ دالەلى بۇل. ايتپەسە, ءبىر اۋداندى تولىقتاي گازداندىرۋ جۇمىسىنا 31 ميلليارد تەڭگە قارجى بولىنەر مە ەدى؟! مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىق ەكونوميكامىزدىڭ وركەندەگەنىنىڭ دالەلى بۇل. ادامعا اۋا مەن سۋ قانشالىقتى قاجەت بولسا, قىزىلقوعا اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىسىنا تابيعي گاز سونشالىقتى قاجەت ەدى. كوپ جىلعى ارمانىمىز ورىندالىپ, ۇلكەن شاتتىققا كەنەلدىك. بۇل ءبىر جاعىنان تابيعي بايلىقتى حالىق يگىلىگىنە جاراتۋ بولسا, ەكىنشىدەن, 60 جىل بويى قيىندىققا توزگەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن جاقسارتۋعا جاسالعان يگى قادام. بۇل –ەلىمىزدەگى جاسامپاز ىستەردىڭ جەمىسى, –دەيدى اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى. قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ اكىمى بەرىكقالي سارسەنعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلباسىنىڭ اۋىلداردى ەڭسەلەندىرۋ جونىندەگى تاپسىرماسىنا سايكەس جاسالعان كەشەندى باعدارلاما شەڭبەرىندە اتقارىلعان اۋدانداعى ەڭ ءىرى جوبا سانالماق. اۋدان اۋماعىندا 198 شاقىرىمدىق تابيعي گاز جەلىسى تارتىلعان. بۇل جەلىمەن اۋداننىڭ 16 ەلدى مەكەنىنە تابيعي گاز جەتكىزىلدى. اۋىز سۋ ماسەلەسى دە شەشىمىن تاپتى. جوندەۋ جۇمىستارى باستاۋ العان جول ءۇش جىلدان سوڭ اۋداننىڭ ءوڭىر ورتالىعىمەن قاتىناستى جاقسارتادى. وسىنىڭ ءبارى اۋداننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ارتتىرۋعا, حالىقتىڭ ەلباسىنىڭ, مەملەكەتتىڭ ساياساتىنا, ەلدىڭ كەلەشەگىنە سەنىمىن نىعايتا ءتۇستى. جولداسبەك شوپەعۇل, اتىراۋ وبلىسى, قىزىلقوعا اۋدانى, قاراكول اۋىلى.
كەدەندىك وداق قارىم-قاتىناستارعا كەڭ جول اشادى وبلىستىق كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنىڭ باستىعى ومىرزاق بەيىسبەكوۆپەن اڭگىمە – ومىرزاق كوبەگەن ۇلى, سۇحبات تاقىرىبىنا وراي كەلەر بولساق, ارينە, بۇل قۇرىلىمنىڭ رەسەيمەن شەكارالاس ورنالاسقان ءبىزدىڭ وبلىس ءۇشىن دە ماڭىزدى ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن وسىنداي اۋقىمدى باستامانىڭ وزىندىك سەبەپتەرى دە بار بولار؟.. – جالپى, بۇل كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋى اۋەلدەن تمد, ەۋراەەق سياقتى ەكونوميكالىق جانە ساياسي قاۋىمداستىقتار نەگىزىندە اسىقپاي, بىرتىندەپ بارىپ, دامىپ, جەتىلگەنى بەلگىلى. سەبەپتەرى دەگەندە دە ونىڭ ءوزى بەپ-بەلگىلى ەمەس پە, ايتالىق, مىناۋ ءجۇرىپ جاتقان داعدارىس ۋاقىتى, الىس-بەرىستىڭ, بارىس-كەلىستىڭ قاجەتتىلىگى, بۇكىلالەمدىك ساۋدا ۇيىمىنا ءوتۋ سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. مۇنداي جۇيە دوستاستىق ەلدەرى اراسىنداعى بىرىڭعاي ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ اشىلۋىنا جول اشادى, ءونىم وندىرۋشىلەرگە, كاسىپكەرلەرگە, حالىققا پايداسى تيەدى دەگەن ءسوز. ەلىمىزدىڭ كەدەن سالاسىنىڭ حالىقارالىق تالاپتارعا ساي جاڭا بەلەستەرگە وتۋىنە دە بىردەن-ءبىر جول بولىپ تابىلادى. سوندىقتان دا, كەدەندىك وداققا ەنۋىمىزدىڭ ءوزى ءاپ دەگەننەن-اق بىردەن جولعا تۇسپەي, كەزەڭ-كەزەڭمەن جۇرگىزىلەدى. بۇل دا بولسا, جاڭا قۇرىلىمنىڭ ءتاي-ءتاي باسىپ ءجۇرىپ كەتۋى ءۇشىن اراعا ايلار, جىلدار سالاتىن ۋاقىت كەرەك بولعانىن كورسەتەدى. ياعني, ءبىرىنشى كەزەڭى بيىلعى ءبىرىنشى قاڭتاردان باستاپ بىرەگەي كەدەندىك تاريف جۇيەسى ىسكە قوسىلدى. بۇل دەگەنىمىز, باج سالىقتارىنىڭ باعالارى بىردەي بولادى دەگەن ءسوز. ال ەكىنشى كەزەڭ بيىلعى جىلدىڭ 1 شىلدەسىنەن باستاپ ءارى قاراي جالعاسادى, ياعني, كەدەن كودەكسى كۇشىنە ەنەدى, ءسويتىپ, اتقارىلۋعا ءتيىستى بارلىق تالاپتار جۇيەسى تولىق جولعا تۇسەدى. ودان ءارى قاراي, ەۋرووداق سياقتى, وسى ءۇش ەلدىڭ باسىن قوسقان كەدەن وداعى ارقىلى ەكونوميكالىق وداقتىڭ دا ءورىس الۋى مۇمكىن. بۇل ايماقتاعى ەلدەردىڭ ەركىن ساۋدا جاساۋىنا, تاۋار الماسۋلارىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. جاڭا جۇيە ءبىر جىل جۇمىس جاساعاننان كەيىن بارىپ وعان باعا بەرىلەتىنى بەلگىلى. ۋاقىت كورسەتەر. جاڭا باستالعان قۇرىلىم ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز ءۇشىن ءتيىمدى. – ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ءۇشىن 2009 جىل قالاي ءوتتى؟ كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋىن قىزمەتكەرلەرىڭىز قالاي قابىلداۋدا؟ –جاڭا ءسوز باسىندا ايتىپ وتكەنىڭىزدەي, ءبىزدىڭ وبلىستىڭ ەرتىس, جەلەزينكا, ۋسپەنكا, شارباقتى اۋداندارى كورشىلەس رەسەي ەلىمەن شەكارالاس ورنالاسقان. كەدەن بەكەتتەرى اۋدانداردىڭ بايىرعى اتاۋلارىنا لايىقتالىپ ەل مەن جەردىڭ ەلدىگىن, ەگەمەندىگىنە ساي ۇرلىتوبە, نايزا, قوساق, امانكەلدى, شارباقتى دەپ اتالدى. وسى جەرلەردە قازىرگى زامانعا ساي جابدىقتالعان جاڭا كەدەن بەكەتتەرى سالىندى. جالپى, وسى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىنە قاراستى 4 باسقارما, 9 ءبولىم جۇمىس ىستەپ كەلدى. سونىمەن قاتار, 13 كەدەن بەكەتىمىز بار. بۇلاردىڭ جەتەۋى شەكارالىق كەدەن بەكەتتەرى بولسا, قالعاندارى ىشكى كەدەن بەكەتتەرى رەتىندە وبلىس ورتالىعىندا, اقسۋ جانە ەكىباستۇز قالالارىندا ورنالاسقان. ەلىمىز ەگەمەندىگىن العان 90-شى جىلدارى كەدەندىك قۇرىلىمدار دا جاڭادان اشىلا باستادى. سول كەزدە ءبىزدىڭ وبلىستاعى كەدەندىك قۇرىلىمدا 3-اق كەدەنشى بولسا, قازىر جالپى سانى 330-داي ادام جۇمىس جاسايدى. وتكەن جىلداردىڭ دەڭگەيىندە الىپ قارايتىن بولساق, 2008 جىلى وبلىس كەدەنشىلەرى ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە 23 ملرد. 518 مىڭ تەڭگە كىرىس ءتۇسىردى. دەپارتامەنتتىڭ كونترابانداعا قارسى كۇرەس باسقارماسى سول كەزدەردە 39 كيلودان استام ەسىرتكى زاتتارىن تاركىلەدى. سونىمەن قاتار, ەكونوميكالىق كونتراباندامەن كۇرەس بارىسىندا 52 قىلمىستىق ءىس, 483 اكىمشىلىك ءىس قوزعالدى. ال ەندى, سالىستىرمالى تۇردە ايتار بولساق, وتكەن جىلى دا جامان بولعان جوق. وبلىستىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 4,8 ملرد. اقش دوللارىن قۇراسا, بيۋدجەتكە 47,7 ملرد. تەڭگە اۋدارىلدى. قارجى مينيسترلىگى كەدەندىك باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ باستاماسىمەن ەلباسىنىڭ جىل سايىنعى جولداۋلارىن ىسكە اسىرۋ جانە كەدەن قىزمەتىندەگى ءىس-شارالار مەن جاڭاشىل باعىتتاردى حالىققا ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا, كەدەن قىزمەتىندەگى وزگەرىستەردى جەتكىزۋ ءۇشىن ەلىمىز بويىنشا “كەدەن كەلبەتى ايقىن” اتتى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ جۋرناليستەر اكتسياسىن وتكىزۋ دە داعدىعا اينالدى. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى وزدەرىنە قاجەتتى مالىمەتتەر الا الدى. “ەكىباستۇز” كەدەنىنىڭ باستى نىسانى “بوگاتىر كومىر” جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى بولىپ تابىلادى. وتكەن جىلى كەدەن بەكەتىنىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ كورسەتكىشى 410,89 ميلليون دوللاردى قۇراعان. ياعني, ەكسپورت تاسىمالى رەسەيگە جانە قىرعىزستانعا كوبىرەك تيەسىلى بولىپ شىقتى. ال, مامانداردىڭ ايتۋلارىنشا, كومىر ەكسپورتىنىڭ ازايۋىنا داعدارىستىڭ كوپ اسەرى ءتيىپتى. – كەدەندىك وداق قۇرىلۋىنا بايلانىستى دەپارتامەنتتە قانداي وزگەرىستەر بولۋدا؟ كەزىندە قىرۋار قاراجاتقا سالىنعان كەدەن بەكەتتەرى تالان-تاراجعا تۇسپەي مە؟ –بۇل ماسەلەگە, كەدەندىك وداقتىڭ قۇرىلۋىنا, ارينە, ءبىزدىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەر دە تۇسىنىستىكپەن قاراۋدا. مەملەكەتارالىق ساياسي-ەكونوميكالىق جاعداي ورىن العان سوڭ, بۇل جەردە ارينە, وزگەرىسسىز بولماي قويمايدى. ازىرشە, مۇلدە كەدەن بەكەتتەرى الىنىپ تاستالىنادى دەۋگە دە بولمايدى. ول جەرلەردە 5-6 كەدەنشى بولادى. بىراق, 5-6 كەدەنشىگە بولا, ءزاۋلىم سالىنعان كەدەن بەكەتتەرىن ۇستاپ تۇرۋ دا وزىمىزگە ءتيىمسىز. بۇلار الداعى ۋاقىتتىڭ جۇمىسى. ال, ەندى رەسىمدەۋ, تەكسەرۋ جۇيەلەرى جويىلعانىمەن, باقىلاۋ ءتارتىبى ساقتالادى. جوعارىدا ءوزىڭىز ايتقانداي, كەزىندە قىرۋار قاراجاتقا سول كەدەن بەكەتتەرىن سالدىق. ەندى ولاردى ايدالاعا قالدىرىپ تاستاپ كەتپەيمىز عوي. بۇلار مۇمكىن, اۋداننىڭ با, وبلىستىڭ با, شەكارالىق قىزمەتتەردىڭ بە, بىرەۋلەرىنىڭ قۇزىرىنا وتكىزىلەر دەگەن ويىمىز بار. قىسقارتۋلار دا بولادى. كەمىندە كەدەن قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانى 30-پايىزعا دەيىن ازايادى دەپ وتىرمىز. بۇل جەردە ادام فاكتورى, جۇمىسسىزدىق دەگەن ورىن المايدى. قازىر ەندى بۇل ماسەلە ۇكىمەتتە دە قارالىپ جاتىر. ياعني, وسى سولتۇستىك كەدەن بەكەتتەرىنەن بوساعان تاجىريبەلى كەدەن قىزمەتكەرلەرى وڭتۇستىكتەگى كەدەن بەكەتتەرىنە جۇمىسقا بارۋى مۇمكىن. ولار پاتەرمەن, جاتاقحانالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ۋاقىتتا, ارينە, ءبىزدىڭ كەدەن قىزمەتكەرلەرى ەل شەتىن قىراعىلىقپەن قورعاۋدان باس تارتپايدى. ماسەلەن, وسى جىلدار ىشىندە ءبىزدىڭ كينولوگيالىق قىزمەت جاقسى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. ولاردى ساقتاپ قالۋعا بولادى. ءبىزدىڭ “ۇرلىتوبە” كەدەن بەكەتىنىڭ قىزمەتكەرى تالعات قۇلبولدى قىزمەتتىك ءيىسشىل ءيتتى پايدالانىپ, “وپەل” اۆتوكولىگىنە تەكسەرىس جۇرگىزدى. اۆتوكولىكتەن پوليەتيلەن پاكەتتەر تابىلدى. ولاردان 30 كيلوعا جۋىق ەسىرتكى زاتى اپيىن جانە 5 كيلودان استام گەروين تاركىلەندى. اسا ءىرى مولشەردە ەسىرتكى زاتىن تاركىلەگەنى ءۇشىن كينولوگ-مامان تالعات قۇلبولدى “ەرلىگى ءۇشىن” مەدالىمەن ماراپاتتالدى. سونداي-اق, كينولوگ-مامان ەرىك ولمەسەكوۆ ءوزىنىڭ “وسكار” اتتى يتىمەن جارىسقا قاتىسىپ, جۇلدەلى 1-ءشى ورىنعا يە بولدى. بيىل استانادا دۇنيەجۇزىلىك كەدەن ۇيىمىنىڭ اۋماقتىق وقۋ ورتالىعى اشىلدى. وسى سالتاناتتى جيىننىڭ العاشقى ءان-شاشۋىن ءبىزدىڭ كەدەنشىلەر جاساپ بەردى. بۇل ءىس-شارانىڭ اشىلۋ جانە جابىلۋ سالتاناتىنا بار ونەرلەرىن سالدى. ولار كەدەن قىزمەتىندە, ەڭبەكتە جاۋاپكەرشىلىكتەرى مول, ال ونەردە “سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى” جاندار ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. –كەدەندىك وداق رەسەي, بەلارۋس ەلدەرى ءۇشىن ءتيىمدى, ازىق-ت ۇلىك باعالارى ءوسىپ كەتە مە دەگەن سوزدەر دە ەستىلىپ قالادى. –بۇل ەندى بەلگىلى جاي. جالپى, ءوزى جاڭا نارسە العاش باستالعاندا حالىققا ونشا تۇسىنىكتى بولا بەرمەيدى عوي. ءارتۇرلى سوزدەردىڭ دە بولاتىنى سودان. كەدەندىك وداققا جول اشىلدى. ەندى بىزدەر – جەرگىلىكتى كەدەنشىلەر ءۇشىن دە جۇمىس توقتامايدى, جالعاسا بەرەدى, الدا اتقارىلار جۇمىستار كوپ. سونىڭ باستىسى كەدەننەن وتەتىن تاۋارلاردىڭ باستاپقى باعاسىنىڭ قىمباتتاماۋىن نازارعا الۋ بولىپ وتىر. بۇل ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان كەدەنمەن بىرلەسكەن ارنايى كوميسسيا دا قۇرىلىپ قالۋى مۇمكىن. ياعني, باعا ساياساتىن باقىلاۋدا ۇستايمىز. قازىرگى كۇندەرى ءبىزدىڭ ەل, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ وبلىس رەسەيدەن اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن كوپ ەكسپورتتايدى. وتكەن جىلى, وبلىسقا 600 ميلليون تەڭگەنىڭ كولەمىندە ازىق-ت ۇلىك, تاماق ونىمدەرى اكەلىنگەن. ال, قازىرگى جاعدايدا بۇرىنعىدان دا كوپ شەتەلدىك ونىمدەر اعىنى باستالادى. كەدەندىك وداققا ەنبەي تۇرىپ-اق, بۇكىل تۇتىناتىن زاتتارىمىز, ازىق-ت ۇلىك سول جاقتان كەلىپ تۇردى. ەكىنشىدەن, ازىق-ت ۇلىكتەن باسقا, ايتالىق, وبلىس يمپورتىنىڭ 72 پايىزعا جۋىعى رەسەيدىڭ ۇلەسىندە دەسەك, بۇنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى مۇناي ەكەنى بەلگىلى. قالعان 10-12 پايىزدايىن مەتالل قۇراستىرۋ بۇيىمدارى, قارا مەتالل تۇرلەرى جانە ورگانيكالىق حيميا ونىمدەرى قۇرايدى. ەندى قازىر ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەر مەن سول جاقتىڭ وندىرۋشىلەرى اراسىندا ارينە باسەكە تۋادى. ەگەر ءبىزدىڭ ەل, ءبىزدىڭ تاۋار وندىرۋشىلەر رەسەيدىڭ رىنوگىنا شيكىزات ونىمدەرىن كوپتەپ شىعاراتىن بولسا, ءبىز بۇدان مول پايدا كوزىن تابا الامىز. ال, بەلورۋستارعا كەلەتىن بولساق, ولاردا كولحوزدار ءالى ساقتالعان. ازىق-ت ۇلىكتەرى ارزان. ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەرگە دە, اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ءوز ونىمدەرىن ءوندىرىپ, وتكىزۋگە, وندىرۋگە تالپىناتىن كەز جەتتى. –كەدەنشىلەردىڭ قۇقىق بۇزۋلارى تۋرالى دا ءارتۇرلى اڭگىمەلەر از ەمەس... –بۇل جايدى دا جوققا شىعارا المايمىز. ءبىر بيەدەن الا دا تۋادى, قۇلا دا تۋادى دەمەكشى, وسى جايىندا مەن ىلعي جىگىتتەرگە ءجيى-ءجيى ايتىپ جۇرەمىن. قازاقپىز, يماندى جۇرتتىڭ ۇل-قىزدارىمىز, تازا بولايىق, اتقارعان قىزمەتىمىزگە ادال بولايىق دەپ. ۇلكەندەر ايتادى عوي جاقسى اتتى بولايىق دەپ. مەن ءوزىم قاراعاندىنىڭ جاڭاارقا اۋدانىندا تۋىپ-ءوستىم. مارقۇم اقسەلەۋ اعامنىڭ كىتاپتارىن, جازعان شەجىرەلەرىن وقىپ ءجۇرمىن. ءبارى بىردەي وقىپ, تۇسىنسە دەيسىڭ. مىسالى, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى قىزمەت جەلىسى بويىنشا وتكەن جىلى وبلىستا لاۋازىمدى تۇلعالارعا قاتىستى 29 قىزمەتتىك تەرگەۋ مەن تەكسەرىس وتكىزىلسە, سونىڭ ىشىندە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە ءبىزدىڭ 43 قىزمەتكەر تارتىلدى. ەكى قىزمەتكەرگە قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان كەدەنشى دەگەن جاقسى اتتى تازا ساقتاپ قالايىق دەگەن ماقساتتا دەپارتامەنتتىڭ جەكە قۇرامىمەن 76 رەت اڭگىمەلەسۋ مەن جينالىستار وتكىزىلدى. كەدەنشىنىڭ ءبارى بىردەي جامان دەۋگە بولماس, ولاردىڭ اراسىندا ءوز ءىسىن ادال اتقارىپ جۇرگەن جىگىتتەر از ەمەس. دەپارتامەنت قىزمەتكەرلەرىنىڭ قىراعىلىعى ارقاسىندا 72 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى, ولاردىڭ ىشىنەن سوتقا 30 قىلمىستىق ءىس جىبەرىلدى. قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 1,9 ملرد. تەڭگە سوماسىنا كولىك قۇرالدارى, ۆاليۋتا جانە تاۋارلار تاركىلەندى, 326 ملن.تەڭگە شىعىننىڭ ورنى تولتىرىلدى. كەدەن شەكاراسى ارقىلى ەسىرتكى زاتتارىن زاڭسىز تاسىمالداۋدىڭ 25 دەرەگى انىقتالدى. ناتيجەسىندە, زاڭسىز اينالىمنان 78 كگ. ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەندى. كەدەنشىلەر ەندى جاڭا قۇرىلىمدىق جۇيە بويىنشا ىسكە كىرىسەدى. وزگەرىستەرگە تولى بۇل قۇرىلىمنىڭ ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا دا ءبىرتالاي جاڭا وزگەرىستەر, جاڭاشا جۇمىس جاساۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر تۋدىرادى دەپ ويلايمىز. –اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن فاريدا بىقاي, پاۆلودار وبلىسى.
ءوڭىر شارۋاشىلىعى ورلەۋ ۇستىندە ەلىمىزدىڭ شالعاي جاتقان وبلىستارىنىڭ ءبىرى – ماڭعىستاۋ وبلىسى. شەتتە جاتسا دا شارۋاسىن ىڭعايلاپ, بارىس جىلىن جيناقى قارسى الىپ وتىرعان وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىندا وڭ ۇدەرىستەر بايقالۋدا. ەلباسىمىز جىل سايىنعى جولداۋلارىندا ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە ماڭىز بەرىپ, ونى دۇرىس جولعا قويىپ, دامىتۋ ءىسىن نازاردان تىس قالدىرمايدى. ويتكەنى اۋىل شارۋاشىلىعى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ىشكى نەگىزگى قازىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. سوندىقتان سالانى قازىرگى زامان تالابىنا ساي دامىتۋ, وزىق تەحنولوگيانى ەنگىزۋ, قارجى تارتۋ, مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ماسەلەلەرى ءوز كوكەيكەستىلىگىن كۇشەيتىپ وتىر. ناتيجەسىندە ەل اۋىل شارۋاشىلىعى, اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ دامۋى ىلگەرىلەپ, الىس وڭىرلەردە دە, يندۋستريالاندىرۋ ۇدەرىسى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءوز جەمىسىن بەرۋدە. بۇل ءۇردىس شولەيتتى ايماق سانالاتىن ماڭعىستاۋ وڭىرىندە دە قالىپتاسىپ وتىر. 362 اۋليە جاتقان كيەلى ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا سونى ىزدەنىستەر مەن جەتىستىكتەر, العا باسۋشىلىق بار ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ەندى سوزگە سۇيەنبەي, دەرەكتەرمەن سويلەسەك. ايماقتىڭ اگروونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى كوزى مال شارۋاشىلىعى ەكەنى بەلگىلى. 2009 جىلى وڭىردەگى مال باسىن ارتتىرۋدا بىرقاتار تابىستارعا قول جەتكەن. ءتورت ت ۇلىك مالدىڭ قاي-قايسىنىڭ دا باسى وسكەنى بايقالىپ وتىر, دەيدى بۇل جونىندە وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باستىعى تۇمەنباي قالجانوۆ. الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا وبلىستاعى قوي-ەشكى باسى – 587 000, جىلقى – 41 000, تۇيە – 42 500, ءمۇيىزدى ءىرى قارا 10 400 باسقا جەتىپ وتىر. سونداي-اق ەت ءوندىرۋ 2,3 پايىزعا(تىرىدەي سالماقتا – 10 100), ءسۇت 1,6 (6700 تن.) پايىزعا, ءجۇن 4 پايىزعا (751 تن.) ارتقان. وبلىستىڭ مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا ءبىرىنشى كەزەكتە مال تۇقىمىن اسىلداندىرا وتىرىپ, ولاردىڭ جەرگىلىكتى تۇقىمدىق جانە ونىمدىلىك ساپاسىن ارتتىرۋعا, قاراكول قويى, تۇيەنىڭ قازاقى باكتريان تۇقىمىن جانە اداي جىلقىسىن جەتىلدىرۋگە باعىت ۇستالادى. قازىرگى كۇنى ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 10 اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى بار. اتاپ ايتساق, اداي تۇقىمدى جىلقى وسىرەتىن – 5, قازاق باكتريانى – 2, قارا قاراكول قويىن وسىرەتىن 3 شارۋاشىلىق ءوز جۇمىستارىن دوڭگەلەتۋدە. وندا ەلىمىزدىڭ عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ جەتەكشى عالىمدارىن تارتا وتىرىپ, اداي تۇقىمدى جىلقىلاردان دارا تۇقىم شىعارۋ باعىتىندا جۇمىستار جالعاستىرىلۋدا. ءوڭىردىڭ مال ءوسىرۋ تاريحىندا تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك كوميسسيا اداي جىلقىسىنىڭ 3 ءتۇر-تۇرپاتىن ماقۇلدادى. بۇل جىلقىلاردى 2010-2011 جىلدارى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق سىناقتان وتكىزۋ جوسپارلانۋدا. مال شارۋاشىلىعىنا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پەن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن بارلىعى 60,5 ملن.تەڭگە ءبولىنىپ, قارجىلىق قولداۋ كورسەتىلۋ ۇستىندە. وعان قوسا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن ارزانداتىپ, تابيعي پىشەن دايىنداۋ شىعىندارىن ءىشىنارا جابۋ ماقساتىندا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 30,0 ملن.تەڭگە سۋبسيديا ءبولىنىپتى. بولىنگەن قارجىنىڭ ۋاقىتىلى, ءتيىمدى ءارى ماقساتتى باعىتتا جۇمسالۋى ونىڭ يگەرىلۋىنە وڭ اسەرىن تيگىزگەن. مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدا دا بىرقاتار مىندەتتەر تۇر. مىسالى, قاراكول قويىن قۇيرىقتى ەدىلباي تۇقىمىنا اينالدىرۋ قولعا الىنۋ ۇستىندە. مال بورداقىلاۋ الاڭدارىن قولدانىسقا ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. ول ءۇشىن الدىمەن قۇراما جەم جاسايتىن تسەحتار اشىلماق. العاشقى تسەحتى “ماڭعىستاۋ اگروسەرۆيس” مكك ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاراشا ايىنا دەيىن ىسكە قوسپاق. باستى ماقسات – اۋىلشارۋاشىلىق تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە تاۋارلى ليزينگتىك نەسيە بەرۋ. قۇراما جەم مال بورداقىلاۋدى قولعا العان كاسىپكەرلەرگە بەرىلمەك. ەگەر جوسپارلار ويداعىداي جۇزەگە اسسا 2012 جىلعا دەيىن وبلىس حالقىنا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىكتىڭ 50 پايىزى ءوز ىشكى ونىممەن قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى دەگەن ءسوز. وسىعان دەيىن گازەتىمىزدە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اكىمدىگى ەت ونىمدەرى ساتىلاتىن جەردە ارنايى ورىندار اشقاندىعى جونىندە حابارلاعان بولاتىنبىز. بۇل ونىمدەردى ساتۋ ورىندارىنا جەتكىزۋدى دە جەڭىلدەتەدى. بۇل جونىندە اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اقىلبەك كۇرىشباەۆ وبلىستارداعى مال سويۋ ورىندارىنىڭ سانەپيدستانسا تالاپتارىنا وراي ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسىنە وراي پرەمەر-ءمينيستردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن سەلەكتورلىق كەڭەستە جوعارى باعالاعان بولاتىن. ءوڭىردىڭ وسىمدىك شارۋاشىلىعى دا جاقسى جولعا قويىلۋدا. كوكونىس-باقشا سالۋ كولەمى ۇلعايىپ 1200 گەكتارعا جەتكەن. ول 2008 جىلعى كولەمنەن 14 پايىزعا ارتىق. ىلعال ساقتاي وتىرا تامشىلاتا سۋارۋ ءادىسى قولدانىلاتىن ەگىس كولەمى دە 130 گەكتارعا جەتكەن. وبلىستىڭ تابيعات ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرسەك, بۇل جوعارى جەتىستىك ەكەنى داۋسىز. نەگىزگى ءونىم ءوندىرۋشى “كاسپياگروكومپاني” جشس ءوز ءوندىرىسىن جاڭعىرتىپ, تامشىلاتا سۋارۋ ادىسىنە كوشىپ, جىلىنا 1200 توننا ءونىم الۋعا قول جەتكىزبەك نيەتتە. اتالمىش جشس اقتاۋ قالاسىندا ورنالاسقان 4 گەكتار جىلىجاي كولەمىن 2 گەكتارعا ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ءوز كەزەگىندە قىسقى ۋاقىتتا حالىقتى كوكونىس جانە جەمىسپەن كوبىرەك قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. باۋ-باقشا سالمايتىن ءوڭىر ءۇشىن بۇل وتە ءتيىمدى بولىپ وتىر. وبلىستاعى استىق كەشەنىن سالۋ ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن تاپقان سەكىلدى. قازاقستان استىق وداعىنىڭ قولداۋىمەن, “قازاگرو” ۇلتتىق حولدينگى جانە ازىق-ت ۇلىك كورپوراتسياسىمەن بىرلەسە وتىرىپ, بەينەۋ سەلوسىندا ءىرى استىق وڭدەۋ ءوندىرىسى ىسكە قوسىلماق. قۇنى 6,7 ملرد. تۇراتىن, قۋاتتىلىعى جىلىنا 1,5 ملن.توننا جۇك اينالىمىن قامتاماسىز ەتەتىن استىق تەرمينالىنىڭ قۇرىلىسى باستالىپ كەتتى. كەشەن 2010 جىلدىڭ 1-جارتىجىلدىعىندا, ماۋسىم ايىندا قولدانىسقا بەرىلەدى. وندا 16 گەكتار اۋماقتا 100 مىڭ توننالىق استىق قويماسى, جىلىنا 90 مىڭ توننا ۇن جانە 30 مىڭ توننا جەم وندىرەتىن تسەح جۇمىس ىستەيتىن بولادى. 2010 جىلى جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە نان جانە ماكارون ونىمدەرىن شىعاراتىن زاۋىتتار سالىنادى. بۇل ءىرى جوبا وبلىستا ۇن باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا جانە باتىس ءوڭىردى استىقپەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. بۇگىنگى كۇنى وبلىس ورتالىعىندا ءاربىر سەنبى-جەكسەنبى كۇنى ازىق-ت ۇلىك جارمەڭكەسى تۇراقتى ءوتىپ تۇرادى. جارمەڭكەدەگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ ءباسى بازار باعاسىنان 15-30 پايىزعا تومەن. نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرىپ, قىمباتتاتپاۋعا جول بەرمەۋ ماقساتىندا “بەرەكەت” مكك جۇمىس جاساپ كەلەدى. سونىڭ ارقاسىندا وبلىس تۇرعىندارىنىڭ تۇتىنۋىنداعى نەگىزگى ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. “بەرەكەت” مكك وڭىرگە اكەلىنەتىن ونىمدەردى جەتكىزىپ تۇرۋ جونىندەگى قولدانىستاعى مەموراندۋمداردىڭ مەرزىمىن ودان ءارى ۇزارتقان. بۇعان كاسىپورىن بازاسىنىڭ قۇرىلۋى سەپتىگىن تيگىزۋدە. قۋاتتى ءارى زاماناۋي جابدىقتالعان, قۇنى 192,0 ملن.تەڭگە تۇراتىن اۋماعى 500 تەكشە مەتر جەمىس-كوكونىس قويماسى كاسىپورىنعا ءونىمدى ساپالى ءارى ۇزاق ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. وعان قوسا, مكك كورشى وبلىستار مەن جاقىن شەتەلدەردەن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىن ساتىپ الۋ ماسەلەسىمەن اينالىسىپ كەلەدى. بۇل ماقساتتا جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 470 ملن. تەڭگە ءبولىنىپتى. ەلىمىزدىڭ بايتاق دالاسىنىڭ ءبىر قيىرىندا ورنالاسقان وبلىستىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ىزدەنىس پەن ىلگەرىلەۋ, جاڭا تەحنولوگيانى وندىرىسكە ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ورلەۋ ۇستىندە. ءوڭىر تەك مۇناي مەن گازدان تۇسەتىن تابىسقا الاقان جايىپ وتىرعان جوق, قايتا ماڭعىستاۋدىڭ مۇنايسىز دا شارۋاعا مۇقيات ەكەندىگىن ۋاقىت وتكەن سايىن دالەلدەي تۇسۋدە.
كاسىپكەرلىككە ءورىس كەڭ مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا ارناعان بيىلعى جولداۋىندا كاسىپكەرلەر ەكونوميكانى جاڭعىرتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولىپ تابىلاتىندىعىن اتاپ كورسەتە كەلىپ, وسىعان بايلانىستى ۇكىمەتكە 2010 جىلدان باستاپ وڭىرلەردە كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ جونىندە بىرىڭعاي بيۋدجەتتىك باعدارلاما ەنگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. جولداۋدا “قازاقستان -2030” ستراتەگياسىنىڭ العاشقى ون جىلىنىڭ تابىستى اياقتالعانى ناقتى مىسالدارمەن اتاپ كورسەتىلدى. ونىڭ مىسالىن سەمەي قالاسىنىڭ دا ومىرىنەن, ونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سالاسىنان كورۋگە بولادى. سوعان وراي, قالالىق كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ باستىعى سەرىكبەك باقتاجاروۆتان اتالعان سالانىڭ وتكەنى مەن بۇگىنى تۋرالى ايتىپ بەرۋىن وتىنگەن ەدىك. – كەزىندە وڭتايلاندىرۋ ساياساتىمەن ەلىمىزدە كورشىلەس بىرقاتار وبلىستار بىرىكتىرىلگەندە, قايسىبىر قالالاردىڭ العاشقى بەتتە قينالىپ قالعانى راس. سونداي قيىندىقتان سەمەي دە سىرت قالماعان بولار. سولاي دەي تۇرعانمەن, باسقالارمەن سالىستىرعاندا ەجەلگى قالانىڭ ەڭسەسى سونشالىقتى تۇسە قويماعان. ءوز باسىم ونىڭ سەبەبى مىنادا ما دەيمىن. بىرىنشىدەن, سونىڭ ءبارى ەڭ الدىمەن ادامداردىڭ رۋحى مەن جىگەرىنە بايلانىستى. ياعني, سەمەيلىكتەر ەلباسىنىڭ بۇل ورايداعى ۇستانعان باعىتىن دۇرىس تۇسىنگەن. مەملەكەت باسشىسى دا سەمەيگە جىل سايىن اتباسىن تىرەي وتىرىپ, ۇلىلاردىڭ تابانىنىڭ ءىزى قالعان قالاعا قامقورلىق تانىتۋدان تانعان ەمەس. سەمەيدىڭ سول شاقتا جاداپ-جۇدەپ كەتپەۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبى وسى بولسا, ەكىنشىدەن, توعىز جولدىڭ تورابىنداعى بۇل قالاعا نارىق جات ەمەس-ءتى. سونى جەتە پايىمداعان جەرگىلىكتى بيلىك پەن جەكەلەگەن كاسىپكەرلەر مۇندا شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل اۋداردى دەسەم, ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءسويتىپ, قالامىزدا بازار دا, باسقاسى دا جاڭبىردان كەيىنگى ساڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ شىعا كەلدى. – ولاي بولسا, داعدارىس سالدارلارى سەزىلگەن وتكەن جىلى قالاداعى شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى قانداي كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە الدى؟ – وتكەن جىلدىڭ اياعىنا دەيىن بىزدەگى شاعىن كاسىپكەرلىك كاسىپورىندارىنىڭ سانى 1852-گە جەتتى. بۇل ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 20 پايىزعا جۋىق ارتىق. جىل ىشىندە ەكى مىڭعا جۋىق جۇمىس ورنى اشىلدى. “سەمەيپلاستكوم”, “اسەر”, “ينتەلكابەل” سىندى ءۇش كاسىپورىن حالىقارالىق ساپا ستاندارتىنا ەنگىزىلدى. ونىڭ سىرتىندا تاعى ءۇش كاسىپورىن حالىقارالىق ساپا ستاندارتىنا ەنۋدەن ءۇمىت كۇتىپ وتىر. “سامۇرىق-قازىنا” جانە “دامۋ” قورلارى ارقىلى 141 جوباعا 3597,7 ميلليون تەڭگە مولشەرىندە نەسيە ءبولىندى. 10 شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى وبلىستىق “التىن ساپا- 2009” كونكۋرس-كورمەسىنە قاتىسىپ, سونىڭ ىشىندە بەسەۋى جەڭىمپاز اتاندى. جەكە كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى مۇنىڭ سىرتىندا رەسپۋبليكالىق كورمە-جارمەڭكەلەرگە ءجيى قاتىسىپ كەلەدى. 2009 جىلى يمپورت الماستىرۋشى ونىمدەر شىعاراتىن ەكى زاۋىت اشىلدى. مۇنى دا جىل تابىسى دەسەك ارتىق ايتقاندىق بولماس. ايتالىق, “بەلارۋس” تراكتورىن جيناقتاپ شىعارا باستاعان كاسىپورىننىڭ قاتارعا قوسىلۋىنا بايلانىستى – 85, ال پەنەپوليۋرەتان شىعاراتىن “الفوم” كاسىپورنىنىڭ پايدالانۋعا بەرىلۋىنە وراي جاڭادان 115 جۇمىس ورنى اشىلدى. مۇنىڭ سىرتىندا ەلۋ ادامعا دەيىن جۇمىس ىستەيتىن شاعىن كاسىپورىندار ءالسىن-ءالى اشىلىپ جاتىر. ال بيىلعى جىلى الەمدىك ستاندارتقا ساي جاڭا كاسىپورىندار, سونىڭ ىشىندە ديىرمەن جانە كابەل ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىسى باستالماق. – سەمەي ەلىمىزدەگى كونە قالالاردىڭ بىرىنەن سانالادى. سوعان وراي ءتۋريزمدى دامىتۋ بارىسىندا اتقارىلىپ جاتقان شارالارعا توقتالساق.... – بۇگىندە قالا حالقىنىڭ سانى 300 مىڭنىڭ ۇستىندە. سونىڭ وتىز مىڭى كاسىپكەرلىك سالاسىندا ءجۇر. قالادا ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىمەن قوناق ۇيلەر كوپتەپ سالىنا باستادى. سونىڭ ايعاعىنداي, قازىردە مۇنداعى قوناق ءۇي سانى جيىرماعا جۋىقتاپ قالدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ءتورت جۇلدىزدى “نوماد” قوناق ءۇيى پايدالانۋعا بەرىلدى. سەمەي, سونداي-اق ءدامحانا, مەيرامحانالاردان دا كەندە ەمەس, ولاردىڭ جالپى سانى ءۇش جۇزدەن اسىپ كەتتى. ونداعى ۇلتتىق, ازيالىق جانە ەۋروپالىق اس ءمازىرى جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىعۋدا. سوندىقتان قالا قوناقتارىن تاماقتاندىرۋدا ەشقانداي ماسەلە جوق دەسە دە بولادى. سوڭعى جىلدارى مۇنداعى تۋريستىك فيرمالار ءوز جۇمىسىن شيراتا ءتۇسىپ كەلەدى. ەرتىس بويى, قاراعايلى ورمان اراسىنداعى “سترويتەل” جانە “بوروۆليانكا” شيپاجاي دەمالىس ورىندارىنا شەتتەن قوناقتار ءجيى كەلە باستادى. سونداي-اق قوناقتار تاراپىنان قازاق پوەزياسىنىڭ مەككەسى – جيدەبايعا, ەمدىك قاسيەتى ەرەكشە الاكول, ىرگەدەگى ءشۇلبى سۋ قويماسىنا بارىپ قايتۋعا تىلەك كوبەيە ءتۇسىپ كەلەدى. – ەلباسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا وڭىرلىك دامۋ رەفورمالارىنسىز ءبىز جەدەل ارتاراپتاندىرۋعا قول جەتكىزە المايمىز دەپ ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى تالابىنا وراي قانداي ءىس-شارالار جۇزەگە اسىرىلماق؟ – ءيا, ەلباسىمىز ەكىنشى ونجىلدىقتىڭ سوڭىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ءىجو -دەگى ۇلەسى 40 پايىزعا دەيىن كوتەرىلۋى ءتيىس ەكەندىگىن دە اتاپ كورسەتكەنى بارشامىزعا ءمالىم. وڭىرلەردە شاعىن كاسىپكەرلىك دامىسا, ەلىمىز دە گۇلدەنىپ, كوركەيە تۇسپەك. سوعان ءبىز دە ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ قالا جانە وبلىس باسشىلىعىنىڭ ۇدايى نازارىندا ەكەندىگىن ايتا كەتسەم دەيمىن. وتكەن جىلى سوعان وراي 2009-2010 جىلدارعا ارنالعان ءىس-شارالار جوسپارى قالا اكىمىنىڭ قاۋلىسىمەن بەكىتىلدى. ال وسىدان ءتورت جىل بۇرىن كاسىپكەرلىك ماسەلەسى جونىندە ساراپشىلىق كەڭەس قۇرىلعان بولاتىن. وتكەن جىلى وسى كەڭەستىڭ بەس وتىرىسى وتكىزىلدى. ەندى مىنە, بيىلعى جىلى وبلىس تاراپىنان سەمەي قالاسىنداعى كاسىپكەرلىكتى دامىتۋداعى اكىمشىلىك توسقاۋىلداردى جويۋ جونىندە جۇمىس توبىنىڭ جوسپارى ازىرلەنىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا وقىتۋ سەمينارلارى مەن اقپاراتتىق-كورمەلىك ءىس-شارالار ءجيى وتكىزىلە باستادى. ال كەلەر ايدا ءبىزدىڭ ءبولىمنىڭ شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىمەن جۇمىسى قالالىق ءماسليحات سەسسياسىنىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا قارالماق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى سالانى دامىتۋ جەرگىلىكتى اكىمدىكتىڭ دە, دەپۋتاتتاردىڭ دا ۇدايى نازارىندا. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن, داۋلەت سەيسەن ۇلى, سەمەي.
ورتالىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينتەرنەت-سايتتارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتى www.government.kz ىشكى ىستەر مينيسترلىگى www.mvd.kz قورعانىس مينيسترلىگى www.mod.kz قورشاعان ورتانى قورعاۋ مينيسترلىگى www.nature.kz ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى www.edu.gov.kz سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى www.mfa.kz دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى www.ءdarى.kz كولىك جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى www.mtk.gov.kz ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى www.enbek.kz قارجى مينيسترلىگى www.mf.ءmىnfىn.kz ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ مينيسترلىگى www.ءmىnplan.kz ادىلەت مينيسترلىگى www.ءmىnjust.kz توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگى www.emer.kz مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى www.sana.gov.kz ەنەرگەتيكا جانە مينەرالدىق رەسۋرستار مينيسترلىگى www.memr.gov.kz اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى www.ءmىnagrى.kz يندۋستريا جانە ساۋدا مينيسترلىگى www.ءmىt.kz تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى www.mts.gov.kz جەر رەسۋرستارىن باسقارۋ اگەنتتىگى www.auzr.kz بايلانىس جانە اقپاراتتاندىرۋ اگەنتتىگى ww.alc.gov.kz ستاتيستيكا اگەنتتىگى www.stat.kz كوشى-قون جانە دەموگرافيا اگەنتتىگى www.ءdemomىgratىon.kz
