ەلباسى ن.نازارباەۆقا ارنالعان جاڭا كىتاپتىڭ وزەگىنە اينالعان “نۇر وتان” حالىقتىق-دەموكراتيالىق پارتياسىنىڭ ورتالىق اپپاراتىندا “نۋرسۋلتان نازارباەۆ: گۋمانيزم ي پوليتيچەسكايا ۆوليا” (نۇرسۇلتان نازارباەۆ: گۋمانيزم جانە ساياسي ەرىك-جىگەر) اتتى جاڭا ەڭبەكتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى ءوتتى. كىتاپتىڭ اۆتورلارى – پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى, جەمقورلىققا قارسى رەسپۋبليكالىق قوعامدىق كەڭەستىڭ توراعاسى ورالباي ابدىكارىموۆ, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور گۋري حان جانە فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قازگزۋ پروفەسسورى يرينا حان.
“ەگەر دە دۇنيەگە جاڭا شىعارما كەلىپ جاتسا, بۇل – ارقاشان جاقسى وقيعا. بۇل كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگىن, ماڭىزىن جىكتەپ, ءبولىپ ايتۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ساياساتتانۋ عىلىمىندا, جالپى تاريحناما عىلىمىندا جەكە تۇلعانىڭ تاريحي رولىنە ارنالعان شىعارمالار سوڭعى كەزدە جەكە ءبىر باعىتقا اينالىپ كەلەدى. جىل باسىنان بەرى بىرنەشە ەڭبەك جارىق كوردى. بىراق بۇل كىتاپتىڭ ورنى ەرەكشە. سەبەبى, بەلگىلى عالىمدار مەن تاجىريبەلى ساياساتكەردىڭ ساياسي تۇلعانى ءار ءتۇرلى قىرىنان كورسەتۋى, ەلىمىزدىڭ كۇردەلى ساياسي, ەكونوميكالىق, قوعامدىق ۇدەرىستەردەگى ءرولىن ايقىن بەلگىلەۋى كوپ نارسەنى اڭعارتادى. ەڭبەك گۋمانيزم جانە ساياسي ەرىك-جىگەر دەگەن ۇعىمدارمەن بەكەر بايلانىستىرىلماعان. بۇل ەلباسىنىڭ تۇلعا رەتىندەگى بولمىسىن ايقىن كورسەتەتىن ۇعىمداردىڭ ءبىرى”,– دەدى تۇساۋكەسەر كەزىندە “نۇر وتان” حدپ حاتشىسى ەرلان قارين. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, اتالعان كىتاپتا فيلوسوفيالىق, تاريحي, ساياسي ادىستەر ءساتتى ۇيلەسىم تاپقان. بۇل رەتتە ەلباسىنىڭ تۇلعاسى مەن بولمىس-ءبىتىمى بەلگىلى عالىمدار مەن تاجىريبەلى ساياساتكەردىڭ كوزىمەن ورتاق ءبىر جۇيەگە كەلتىرىلگەن. سول سەبەپتى كىتاپتا مەملەكەت باسشىسىنىڭ باياندامالارى, ماقالالارى, ەڭبەكتەرى نەگىزىندە ونىڭ بارلىق ساياسي جانە مەملەكەتتىك قىزمەتىنە عىلىمي پايىمداۋ مەن جۇيەلى تالداۋ جاسالىپتى. ماسەلەن, كىتاپ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى ساياساتكەر ورالباي ابدىكارىموۆ ءوز سوزىندە ەلباسى تۋرالى كوپتەگەن كىتاپتىڭ جازىلعانىنا, ءالى دە جازىلا بەرەتىنىنە توقتالىپ ءوتتى. “جالعىز ءبىزدىڭ قازاقستاندىق عالىمدار عانا ەمەس, الەمدىك عالىمدار مەن جازۋشىلار تاراپىنان دا ايرىقشا قىزىعۋشىلىق بار. كەزىندە مەن ۇلىبريتانيادان, امەريكادان كەلگەن عالىمدارمەن كەزدەستىم. ءبىر ەسكە سالاتىن جايت, ەلباسى تۋرالى شىعارما كەڭەستىك كەزەڭدە جارىق كورگەن بولاتىن. “فەنومەن نازارباەۆا” دەگەن اتپەن. ودان بەرى جۇزدەگەن ەڭبەك دۇنيەگە كەلدى. ال بۇل كىتاپتىڭ ءوز ورنى, ءوز ەرەكشەلىگى بار دەر ەدىم. مەن نۇرسۇلتان ابىش ۇلىمەن 1970 جىلى, ياعني 40 جىل بۇرىن تانىسقان ەدىم. ال بىرگە قويان-قولتىق جۇمىس جاساعانىمىزعا 20 جىلدان استام ۋاقىت ءوتىپتى. بۇل دا ءوز كەزەگىندە كىتاپتىڭ جازىلۋىنا كوپ كومەگىن تيگىزدى دەر ەدىم. بۇل كىتاپتىڭ نەگىزگى اۆتورى – گۋري حان. مەن وعان قاجەتتى اقپاراتتار بەرىپ, كومەكتەستىم. سول سەبەپتى ول كىسىگە العىسىمدى بىلدىرەمىن”, – دەدى و. ابدىكارىموۆ. بۇدان كەيىن فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى گۋري حان اۆتورلىق ۇجىمنىڭ اتىنان تۇساۋكەسەردىڭ ۇيىمداستىرىلۋىنا ۇيىتقى بولعان “نۇر وتان” پارتياسىنا العىسىن جەتكىزدى. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ءۇش اۆتور ءوز تاراپتارىنان عىلىمي-فيلوسوفيالىق تالداۋ جاساي وتىرىپ, ەلباسىنىڭ الەمدىك ارەناداعى ورنىن حالىقتىق جانە مەملەكەتتىك مۇددەمەن بايلانىستىرا وتىرىپ كورسەتۋگە تىرىسقان. “بۇل – مەنىڭ جەتەكشىلىگىممەن ەلباسى تۋرالى شىققان ەكىنشى كىتاپ. مۇنىڭ الدىنداعى ەڭبەك “نۇرسۇلتان نازارباەۆ – قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى” دەگەن اتپەن جارىق كورگەن ەدى. بۇل كىتاپتىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ ءبىز, ياعني اۆتورلار ەلباسى تۋرالى جازىلعان كىتاپتاردىڭ بارلىعىن جان-جاقتى, تياناقتى زەرتتەپ شىقتىق. ساياسي تۇلعانىڭ كوپقىرلى قىزمەتىن قالاي ايقىن كورسەتۋگە بولادى دەپ كوپ ويلاندىق. بىراق ءبىز ءوزىمىزدىڭ ءستيلىمىزدى تاپتىق. بۇل رەتتە تۇلعانىڭ بولمىسىن گۋمانيزم جانە ساياسي كۇش-جىگەر ۇعىمدارى نەگىزىندە اشىپ كورسەتۋدى, ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ۇعىمداردى باسشىلىققا الىپ جازۋدى ءجون كوردىك. ياعني, كىتاپتىڭ وزەگى – ول كەز كەلگەن ەكونوميكانىڭ تەك قانا ادامنىڭ قىزىعۋشىلىعى جانە مۇددەسىمەن, ياعني ادامگەرشىلىك ۇعىمىمەن بايلانىستى دامۋ قاجەتتىگىن, سول كەزدە عانا ونىڭ ىلگەرى جىلجيتىندىعىن كورسەتۋ. ماسەلەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بيىلعى جولداۋى دا الەۋمەتتىك سالاعا ارنالعان. بۇل ۋاقىت وتە كەلە مەملەكەتتىك نازاردىڭ الەۋمەتكە, ياعني قوعامنىڭ دامۋىنا ايرىقشا بۇرىلا تۇسكەندىگىن كورسەتەدى”, دەدى گ.حان. سونداي-اق, ول بۇل كىتاپتىڭ جازىلۋىنا ەلباسىنىڭ “داعدارىستان شىعۋ كىلتى”, “بەسىنشى جول” دەگەن ماقالالارى دا تۇرتكى بولعاندىعىن اتاپ ءوتتى. تۇساۋكەسەر كەزىندە ءوز وي-پايىمىن جەتكىزگەن استانا قالاسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءامىرجان الپەيىسوۆ “كىتاپتى بەلگىلى ءبىر ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ جازۋ بار دا, ونى عىلىمي, فيلوسوفيالىق نەگىزدە جازۋ ءبىر باسقا” ەكەندىگىنە توقتالىپ ءوتتى. كىتاپ جەڭىل وقىلادى. وندا ايتىلعان ويلار ادامنىڭ ەسىندە تەز ساقتالادى. بۇل دا ونىڭ ارتىقشىلىعىن كورسەتەدى, – دەدى ءامىرجان قايىر ۇلى ءوز سوزىندە. – دەسەك تە, جاھاندانۋ ۇدەرىستەرىندەگى قازاقستاننىڭ گەوساياسي ورنىن ءالى دە ايشىقتاپ كورسەتۋگە بولار ەدى”. سونداي-اق, اسسامبلەيا وكىلى اتالعان ەڭبەكتىڭ ەڭ الدىمەن قازاق تىلىندە شىعۋىن نازاردا ۇستاۋ قاجەتتىگىن جانە جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقيتىن ستۋدەنتتەر, جاس ساياساتكەرلەر ءۇشىن وقۋ قۇرالى رەتىندە ەنگىزۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. بۇل كۇنگى باسقوسۋعا جينالعان بيلىك پارتياسىنىڭ وكىلدەرى مەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى, عىلىمي جانە شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرى كىتاپتا ەلباسىنىڭ قازاقستاندىق قوعامدى جۇيەلى مودەرنيزاتسيالاۋ, قازاقستاننىڭ الەمدىك ساحناداعى ورنىن نىقتاۋ, مەملەكەتتىك, ەلدىك, قوعامدىق مۇددەنى قورعاۋ باعىتىندا اتقارعان قىزمەتىنىڭ ناقتى كورىنىس تاپقاندىعىنا توقتالدى. تاعى ءبىر اتاپ وتەرلىگى, بۇل ەڭبەكتە ەلباسىنىڭ الەمدىك ساحنانىڭ تورىنەن ورىن العان ەلدەرمەن جۇيەلى ارىپتەستىك بايلانىس ورناتۋ, ساياسي جۇيەنى مودەرنيزاتسيالاۋ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمدارىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋ اياسىندا جۇرگىزگەن باستامالارىنا عانا باعا بەرىلمەگەن. وندا مەملەكەت باسشىسى تۋرالى مارگارەت تەتچەر, جاك شيراك, ابدۋللا گۇل, تسزيان تسزەمين, ەۆگەني پريماكوۆ, دجوردج روبەرتسون, دجون بارروۋ, ازيز ءال ساۋد, ەمومالي راحمون, نيكيتا ميحالكوۆ, فرانسۋا تريۋسي سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيدەگى بەلگىلى ساياساتكەرلەر مەن عالىمداردىڭ, قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ پىكىرلەرى, باعالاۋلارى كورىنىس تاپقان. ءلايلا ەدىلقىزى.
