الەمدە ون التىنشى ورىندا تۇرمىز

بۇگىن كانادانىڭ ۆانكۋۆەر قالاسىندا قىسقى ءححى وليمپيادانىڭ الاۋى جاعىلادى. بۇكىل الەم جانكۇيەرلەرى تاعاتسىزدانا توسقان بۇل وقيعا كانادا تاريحىنداعى ءۇشىنشى وليمپيادا رەتىندە تاريح جىلناماسىنا تىركەلەدى. بۇعان دەيىن جازعى وليمپيادا ويىندارى 1976 جىلى مونرەال قالاسىندا وتسە, 1988 جىلى كالگاري قالاسىندا قىسقى وليمپيادا جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلدى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ۆانكۋۆەر ويىندارى بۇعان دەيىنگى قىسقى وليمپيادالار تاريحىنداعى ەڭ ۇزدىك وليمپيادا بولۋعا ءتيىس. سوڭعى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, كاناداعا 80-نەن استام مەملەكەتتەن 5500 سپورتشى مەن مامان كەلۋگە ءتيىس. قازىردىڭ وزىندە وليمپيادا ويىندارىنىڭ سايتىنا 75 ميلليوننان استام ادام نازار سالىپتى. قىسقى وليمپيادا ويىندارىن 3 ميللياردتان استام جانكۇيەر تاماشالايدى دەگەن بولجام بار. تەمىرحان دوسمۇحامبەتوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۋريزم جانە سپورت ءمينيسترى. الەمدە ون التىنشى ورىندا تۇرمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى قاتارىنان بەس قىسقى وليمپياداعا دەربەس قۇراممەن قاتىسقان ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇراما كوماندا كاناداداعى باسەكەگە 37 سپورتشى قوسقالى وتىر. ءبىزدىڭ وليمپياداشىلار سپورتتىڭ توعىز تۇرىنەن سىنعا تۇسەدى. ەڭ كوپ جول­داما شاڭعىمەن جارىسۋشىلاردىڭ ۇلە­سىندە. ولار 11 جولداماعا يە بولسا, بياتلونشىلاردىڭ ەنشىسىندە 9 جولداما بار. كەيىنگى ەكى جىلدا قىسقى سپورت تۇرلەرى بويىنشا ەۋروپادان بىرنەشە بىلىكتى مامان شاقىرىپ, ۇلتتىق قۇراما­نىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىنىڭ ساپالى ءوتۋىن ءجىتى قاداعالاپ وتىردىق. ءبىزدىڭ قۇرامانىڭ ورتا جاسى 23-تەن اسپايدى. 2011 جىلعى ازيا ويىندارىندا قۇراما كوماندا قۇرلىقتاعى ەڭ مىقتى قۇراما­نىڭ ءبىرى بولادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. سە­بەبى, قۇراما ساپىنداعى كرەچ, پولتا­رانين, چەرەپانوۆ سەكىلدى بوزبالالار جاستار اراسىنداعى الەم چەمپيوناتىنىڭ جۇلدەگەرلەرى. بۇلاردان باسقا بىلىكتى مامانداردىڭ نازارىنا ىلىككەن بىرنەشە جاس سپورتشى بار. ءبىر قۋاناتىن جاي, قىسقى سپورتتان ۇلتتىق وليمپيادالىق قۇراماعا العاش رەت 4 قازاق سپورتشىسى ەنىپ وتىر. ولار: بياتلونشى دياس كەڭەشوۆ, مانەرلەپ سىرعاناۋشى ابزال راقىمعاليەۆ, شورت-ترەكتە جارىسۋشى ايدار بەكجانوۆ جانە فريستايلدا سىنعا تۇسەتىن جىبەك اراپ­باەۆا. جازعى بياتلوننان الەم چەمپيو­ناتىنىڭ كۇمىس جانە قولا جۇلدەگەرى, 24 جاستاعى دياس كەڭەشوۆ بۇگىن وليم­پيادانىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا قازاق ەلىنىڭ تۋىن ۇستاپ شىعادى. ەكى اپتا بويى دۇنيە ءجۇزى جۇرتشى­لىعىنىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ, نازارىن اۋداراتىن ۆانكۋۆەر وليمپياداسىندا قانجىعامىزعا ءبىر جۇلدە بايلانسا دەگەن ءۇمىتىمىز بار. ەندى اڭگىمە ارناسىن وتكەن جىلداعى قول جەتكەن جەتىستىكتەر مەن وزەكتى ماسەلەلەرگە بۇرساق. بۇكىل الەمدى قامتىعان داعدارىسقا قاراماي, 2009 جىلى ەل سپورتىنا جەت­كىلىكتى دارەجەدە قارجى ءبولىندى. سونىڭ ارقاسىندا بۇل سالانىڭ ماتەريالدىق بازاسى ەداۋىر نىعايىپ, قالىڭ بۇقارانى سالاماتتى ومىرگە تارتۋ ءىسى ىلگەرى باستى. مۇنداي جاعدايدا سپورتتىق ناتيجەلەردىڭ ءوسۋى دە زاڭدىلىق. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تۇراقتى قولداۋىنىڭ, تىكەلەي كومەگىنىڭ ارقاسىندا 2009 جىلدى ءساتتى اياقتادىق. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ “دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورت تۋرالى” زاڭىنا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ەڭبەك سىڭىرگەن سپورتشىلار مەن باپكەر­لەرگە بەرىلەتىن تولەماقى مولشەرى 8 ەڭ تومەنگى ەسەپتىك كورسەتكىشتەن 24 ەسەپتىك كورسەتكىشكە دەيىن ءوستى. 2009 جىلدىڭ ۇلكەن ولجاسى – “جول كارتاسى” اياسىندا جوسپارلانعان 54 عيماراتتىڭ ورنىنا ۇنەمدەلگەن 40 ملن. تەڭگە قارجى ەسەبىنەن 56 عيمارات جون­دەلدى. ەلىمىزدىڭ 10 ايماعىنداعى جوندەۋ جۇمىستارىنا 1,5 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. بۇل سپورت عيماراتتارىنىڭ 44-ءى قالادا, 12-ءسى اۋىلدا ورنالاسقان. 2010 جىلى رەسپۋب­ليكامىزدىڭ 12 وڭىرىندە 1,7 ملرد. تەڭگەگە 55 سپورت عيماراتىن جوندەۋ كوزدەلىپ وتىر. 30-40 جىل جوندەۋ كورمەگەن سپورت زالدارى مەن مەكتەپتەرىن كورىپ ءجۇرمىز. ەكى جىلدا 111 سپورت عيماراتى جاڭعىرىپ, تۇرلەنىپ, كوركەيىپ جاتسا, بۇل دەگەنىڭىز قالىڭ بۇقارانىڭ نەسىبەسى ەمەس پە. 2011 جىلعى قىسقى ازيا ويىندارى وتەتىن توعىز عيماراتتىڭ بىرەۋى – استا­ناداعى 30 مىڭ ادامدىق جابىق ستاديون بىلتىر پايدالانۋعا بەرىلدى. 2010 جىلدىڭ اياعىندا قازاق سپور­تىنىڭ ماتەريالدىق بازاسى ەداۋىر نى­عايىپ, تمد كەڭىستىگىندەگى ەڭ ءبىر قۋاتتى سپورتتىق ەلگە اينالادى. قالعان 8 عي­ماراتتىڭ جۇمىسى كەستە بويىنشا ءجۇرىپ جاتىر. استانادا جاڭا كونكي ستاديونى, الەمدىك ستاندارتقا ساي ۆەلوترەك سالىنىپ جاتىر. “قازاقستان” سپورت سارايىنىڭ ىرگەسىندە مۇز ايدىنى بوي كوتەرەدى. الماتىداعى “مەدەۋ” مۇز ايدىنى, بالۋان شولاق اتىنداعى سپورت سارايى, “شىمبۇلاق” تاۋ شاڭعىسى بازاسى قايتا جاڭعىرتىلىپ, وزىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالىپ, جاسانىپ, تۇرلەنىپ كەلەدى. الماتى وبلىسى, تالعار اۋدانى, سولدات شاتقالىنداعى جاڭا شاڭعى-بياتلون ستاديونىنداعى قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى 80 پايىزعا ورىندالعان. 2009 جىلى رەسپۋبليكاداعى سپورت عيماراتتارىنىڭ سانى 483-كە ءوستى, بۇل عيماراتتاردىڭ 104-ءى اۋىلدىڭ ۇلەسىنە تيەدى. ءبىر عانا پاۆلودار وبلىسىندا ءبىر جىلدا 58 سپورت عيماراتى بوي كوتەردى. ناقتىلاي ايتساق, 6 سپورت كەشەنى, 4 حوككەي كورتى, 28 سپورت الاڭى, 20 سپورت زالى كوپشىلىكتىڭ يگىلىگىنە بەرىلدى. ەلىمىزدە دەنە شىنىقتىرۋ جانە سپورتپەن جۇيەلى شۇعىلدانۋشىلار قاتارى 2009 جىلى 95 مىڭ ادامعا ءوسىپ, 2,5 ملن. ادامعا جەتتى. 2009 جىلى جاڭادان 10 بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر سپورت مەكتەبى (بجسم) اشىلىپ, بجسم سانى 425-كە جەتتى. 425 سپورت مەكتەبىندە 230 مىڭنان استام بالا سپورتتىڭ ءار تۇرىمەن شۇعىلدانادى. رەسپۋبليكا بويىنشا 2 ملن. 486 مىڭ وقۋشى بولسا, ولاردىڭ 508 مىڭى سپورتقا دەن قويعان. بۇل – ەلدەگى بارلىق وقۋشىنىڭ 20,5 پايىزى. ۇلتتىق سپورتپەن شۇعىلدانۋشىلار قاتارى 200 مىڭ ادامنان استى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جول­داۋىنداعى: “تۋريزم جانە سپورت مينيس­ترلىگى اكىمدەرمەن بىرگە ەلدە بۇقارالىق سپورتتى دامىتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن ءىس-شا­رالاردى انىقتاپ, ولاردى ناقتى ىسكە اي­نالدىرۋى ءتيىس. 30%-عا دەيىنگى قازاق­ستاندىقتار بۇقارالىق سپورتقا تارتىلۋى كەرەك”, – دەگەن ناقتى تاپسىرماسىن باسشىلىققا الاتىن بولامىز. مينيسترلىك تاراپىنان مۇگەدەكتەر سپورتىنا دا قامقورلىق جاسالىپ وتىر. بىلتىر پاۆلودار قالاسىندا مۇگەدەك­تەردىڭ رەسپۋبليكالىق سپارتاكياداسى ءوتتى. ەلدەگى سپورتپەن تۇراقتى شۇعىلداناتىن مۇگەدەك سپورتشىلار سانى 12 مىڭ ادامنان استى. وسىنىڭ ءبارى ەلدەگى تىنىشتىقتىڭ, تاتۋ تىرلىكتىڭ ارقاسىندا بولىپ وتىر. 2009 جىلعى سپورتتىق ناتيجەلەر قالىڭ جانكۇيەردىڭ جانىن جادىراتىپ, مارتەبەسىن ءوسىردى. قازاق ەلىنىڭ سپورت ساڭلاقتارى وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرى بويىنشا الەم چەمپيوناتىندا 5 التىن, 6 قولا مەدالعا يە بولىپ, الەمدەگى 202 مەملەكەتتىڭ ىشىندە 16-ورىنعا تابان تىرەدى. ءبىزدىڭ سپورتشىلار مۇنداي بيىككە تۇڭعىش رەت جەتىپ وتىر. سپورتتىڭ وليمپيادالىق ەمەس تۇرلەرىنەن الەم چەمپيوناتتارىنداعى جۇلدە سانى 93-كە جەتتى. وليمپيادالىق ەمەس سپورت تۇرلەرى 17 التىن جۇلدەگە قول جەتكىزدى. قازاقستان سپورتىنىڭ تاريحىندا مۇنداي ولجالى جىل بۇعان دەيىن بولعان ەمەس. اۋىر اتلەتيكادان قازاقستاننىڭ ايەلدەر قۇراماسى الەم چەمپيوناتىندا كوماندالىق باس بايگەنى جەڭىپ السا, ءبىزدىڭ ەرلەر جانە ايەلدەر كومانداسى جالپى ەسەپتە قىتاي قۇراماسىنان كەيىن 2-ورىنعا يە بولدى. سۆەتلانا پودوبەدوۆا ءۇش بىردەي الەم رەكوردىن جاڭعىرتتى. ايماقتار اراسىندا الماتى وبلى­سىنىڭ تابىسىن ايرىقشا اتاۋ كەرەك. بۇل وبلىستىڭ اۋىر اتلەتشىلەرى ءبۇتىن ءبىر مەملەكەتتىڭ جۇگىن كوتەردى, ءبىر ەلدىڭ مەرەيىن ءوسىردى. 2009 جىلعى الەم چەمپيوندارى س.پودوبەدوۆا, م.مانەزا, ز.چينشانلو, ۆ.سەدوۆ جانە گرەك-ريم كۇرەسىنەن الەم چەمپيوناتىنىڭ قولا جۇلدەگەرى ن.تەڭىز­باەۆ – الماتى وبلىسىنىڭ وكىلدەرى. بۇرىن الەمدىك سپورتتاعى جەتىستىكتەرىمىزدى ايتقاندا, بوكسشىلار الدىمەن اۋىزعا ىلىگۋشى ەدى. كەيىنگى ەكى جىلدا اۋىر اتلەتشىلەردىڭ ءباسى بيىك بولىپ تۇر. اۋىر اتلەتشىلەردىڭ الدىنا قويىلا­تىن ەندىگى ماقسات – لوندون وليم­پياداسىندا ەل سەنىمىن اقتاۋ. ال الماتى وبلىسىنىڭ بيىلعى تاماشا جەڭىسى تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا الەم چەمپيونا­تىندا بىردە-ءبىر مەدال الماعان وبلىس­تاردىڭ سپورت باسشىلارىنا وي سالۋعا ءتيىس. قاشاننان سپورتتىق داستۇرگە باي قاراعاندى وبلىسىنىڭ سپورتشىلارى الەم چەمپيوناتىنداعى جۇلدە بويىنشا رەسپۋبليكادا ەكىنشى ورىندا تۇر. قازاقستان جانكۇيەرلەرى دزيۋدو كۇرەسىنەن الەم چەمپيونىن تابانى كۇرەكتەي 36 جىل كۇتتى. قازاق ەلىندە دزيۋدونىڭ تۇساۋ كەسۋى 1973 جىلدىڭ ۇلەسىنە تيسە, 2009 جىلى قاراعاندىلىق ماكسيم راكوۆ ءبىزدىڭ دزيۋدوشىلار اراسىنان ءبىرىنشى بولىپ الەم چەمپيونى اتاندى. ياعني, 2009 جىلى قازاق دزيۋدوسىنىڭ جاڭا, تاريحي كەزەڭى باستالدى. ماكسيمنىڭ جەڭىسىمەن رۋحتانعان ءبىزدىڭ بالۋاندار لوندون وليمپياداسىندا التىن تۇعىرعا قول جەتكىزسە, عاجاپ بولار ەدى. اتىراۋ, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارى مەن استانا قا­لاسىنىڭ سپورتشىلارى الەم چەم­پيوناتىندا ءبىر-ءبىر قولا مەدالگە يە بولدى. ەل سپورتىنىڭ مەرەيى ءوسىپ, مارتەبەسى كوتەرىلگەنى بارشامىزعا ابىروي. الەمدەگى موينى وزىق 20 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا ەنگەن قازاقستان سپورتشىلارىنىڭ ەندىگى مىندەتى – قول جەتكەن بيىكتى ساقتاپ قالۋ. قازاقستاننىڭ گرەك-ريم كۇرەسى با­لۋاندارى 1998 جىلدان بەرى الەم چەمپيوناتىندا التىن مەدال العان جوق. ال الپىس جىلدىق تاريحى بار ەركىن كۇرەستەن ءبىزدىڭ ەلدەن ءالى كۇنگە دەيىن وليمپيادا, الەم چەمپيونى شىققان ەمەس. وسى ەكى كۇرەس تۇرىنەن لوندون وليمپياداسىنا دەيىن الەم چەمپيوندارى شىعا ما؟ اۋىر اتلەتشىلەردىڭ تاماشا جەڭىسى ءبىزدىڭ بالۋانداردى قامشىلاسا يگى ەدى. 2009 جىلعى تابىستارىمىزدى تا­رازىلاي كەلە, قازاقستان سپورتشىل­ارى­نىڭ 2010 جىلعى جازعى ازيا ويىن­دارىندا, 2012 جىلعى لوندون وليم­پياداسىندا تابىستى ونەر كورسەتۋى ءۇشىن بارلىق العىشارتتاردىڭ بار ەكەنىنە كۇمان جوق. كوپتىڭ نازارىنداعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى – 2011 جىلى استانا مەن الماتىدا وتەتىن ءVىى قىسقى ازيا ويىندارىنا ازىرلىك بارىسى دەر ەدىك. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ازيادا ۇيىمداستىرۋ كوميتەتىنىڭ 13 ءماجىلىسى ءوتتى. وسى ماجىلىستەر ازياداعا دايىندىقتىڭ جۇيەلى, تياناقتى جۇرۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتتى. قازىرگى كەزدە ازيا ويىندارىنا قاتىسۋعا ۇمىتكەر 156 سپورتشى سپورتتىڭ 11 ءتۇرى بويىنشا ىرىكتەلدى. سپورت­شىلاردىڭ جاعدايىن, بابىن ۇنەمى قادا­عالاپ وتىرامىز. قازاقستان مەن رەسەيدەن 25 عىلىم دوكتورىن جۇمىلدىرىپ, كەشەندى عىلىمي توپ قۇردىق. بۇعان دەيىنگى ەكى قىسقى ازيا ويىن­دارىندا ءتورتىنشى ورىنعا يە بولعان ۇلتتىق قۇراما ءVىى قىسقى ازيا ويىندارىندا كوماندالىق ەكىنشى ورىندى مەجەلەپ وتىر. كۇن تارتىبىندە تۇرعان ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – سپورتشىلاردىڭ اس-سۋ ماسەلەسى. وليمپيادا مەن الەم چەمپيو­ناتىنا قاتىساتىن سپورتشىنىڭ ەلدەگى كۇندىك تاعامى 1140 تەڭگە كولەمىندە عانا. 1140 تەڭگەنىڭ اس-سۋى 2300 كيلوكالوريانى قۇرايدى ەكەن. ال سپورتشى كۇندەلىكتى ەكى مارتە جاتتىعۋدا 6000 كيلوكالوريا قۋات جۇمسايدى. وسى مىسالدان-اق بۇل پروبلەمانىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن بىلە بەرىڭىز. سەبەبى, جارتى قۇرساق سپورتشىنىڭ دەنساۋلىعى, كۇش-قۋاتى قانشاعا جەتۋى مۇمكىن. قۇنارلى تاماق ىشپەگەن سپورتشىنىڭ بيىك بەلەستەردى باعىندىرۋى دا نەعايبىل نارسە. سونىمەن بىرگە, وليمپيادا مەن الەم چەمپيوناتتارىنىڭ جەڭىمپازدارى مەن جۇلدەگەرلەرىن اۋرۋحانالارعا تەگىن تىركەۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ, ۇكىمەت مەن پارلامەنتتىڭ نازارىنا ۇسىندىق. سپورتتاعى ەڭ ءبىر وزەكتى ماسەلە – عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ جوقتىعى. بۇل ماسەلەنى ءبىز دەنە شىنىقتىرۋ مەن سپورتتى دامىتۋدىڭ 2007-2011 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنا ەنگىزدىك. مينيسترلىك 2009 جىلى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن قۇرۋ تۋرالى ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاسادى. بىراق رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كوميسسياسى ءبىزدىڭ ۇسىنىسى­مىزدى قولداعان جوق. مينيسترلىكتىڭ بيىلعى قاڭتار ايىندا بولعان القا ماجىلىسىندە وسى ماسەلەنى پرەمەر-مينيستر كارىم ءماسىموۆ پەن پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ الدىندا تاعى دا كوتەردىك. قازىرگى سپورتتى عىلىمسىز, تۆورچەستۆولىق ىزدەنىسسىز دامىتۋ مۇمكىن ەمەس. ءسوزدىڭ توق ەتەرى, بىزگە ءبىلىمدى, سپورتتىڭ وقۋ-جاتتىعۋ جۇيەسىن عىلىممەن ۇشتاستىرا بىلەتىن بىلىكتى ماماندار كەرەك. قادىرلى, جانكۇيەرلەر! بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى سپورتتىق باسەكەسى بۇگىن ۆانكۋۆەردە رەسمي تۇردە باستالاتىن قىسقى وليمپيادا ويىندارى ەكەنى داۋسىز. بۇعان دەيىنگى قىسقى وليم­پيادالاردا 2 التىن, 5 كۇمىس, 5 قولا مەدالعا يە بولعان ءبىزدىڭ سپورتشىلاردىڭ كەيىنگى ەكى وليمپيادادا قورجىنى بوس بولعانى بەلگىلى. سپورتشىلارىمىزدىڭ كانادا توپىراعىنداعى قادامى ءساتتى بولسىن, دەپ تىلەيىك, اعايىن. وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىنەن 2009 جىلعى الەم چەمپيوناتتارىنداعى موينى وزىق 16 مەملەكەتتىڭ ناتيجەلەرى ورىن     مەملەكەت             التىن   كۇمىس     قولا       بارلىعى 1              قىتاي    44            23            28            95 2              اقش      42            30            23            95 3              گەرمانيا             23            15            23            61 4              روسسيا   22            26            27            75 5              ۇلىبريتانيا      12            15            9              36 6              اۆستراليا            12            12            15            39 7              يتاليا   12            6              14            32 8              وڭتۇستىك كورەيا   10            6              11            27 9              فرانتسيا               7              17            18            42 10            يسپانيا               7              12            10            29 11            جاپونيا              7              6              12            25 12            ۆەنگريا                7              5              11            23 13            يامايكا 7              4              2              13 14            پولشا 5              8              4              17 15            جاڭا زەلانديا   5              3              2              10 16            قازاقستان             5              0              6              11