قازاق كۇرەسىنىڭ قارىمى

قازاق كۇرەسى – ۇلتتىق ءتول سپورتىمىز. ءبىزدىڭ كۇرەس – ەش­قانداي كۇرەس تۇرلەرىنە ۇقسا­ماي­دى.  بۇگىنگى تاڭدا جۇرگىزى­لىپ وتىرعان سپورتتىق-تەوريا­لىق جانە ادىستەمەلىك زەرتتەۋلەر بويىنشا قازىرگى سامبو, دزيۋدو, ەركىن كۇرەستەردەگى نەگىزگى ايلا-تاسىلدەر قازاق كۇرەس ونەرىنەن الىنعانى دالەلدەنۋدە. ياعني, ءداستۇرلى كوشپەلىلەر كۇرەسى الەم سپورتى­نىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوستى دەۋگە بولا­دى. اسىرەسە, بەلبەۋ پايدالانىپ كۇرەسۋ ءتاسىلىنىڭ باي ءتاجىري­بەسى ۇلى دالادان باستاۋ الىپ, شىعىس پەن باتىس ەلدەرىنە تا­نى­مال سپورت ءتۇرى­نىڭ العى­شارتى­نا اينا­ل­دى. بەلبەۋ ارقى­لى بەل­دەسۋ­دىڭ وزىندىك سيپاتى بولعان, ول بەلگە ورالعان قايىستان ۇستاپ, تىزەسى نە الا­قانى جەرگە تيگەنگە دەيىن كۇرەسكەن. بۇل كۇرەس جىلدامدىق, ەپتىلىك, كۇش جانە ايلا-تاسىلدەردىڭ كەڭ ديا­پازوندى قيمىل-قوزعالىسىمەن قىزىقتى. سوندىقتان دا ونىڭ ادامنىڭ كوڭىل-قۋانىشىن ارتتىرا­تىن, قانىن قىزدىرىپ, ەرلىككە, ەلدىككە باۋليتىن قاسيەتى بار. ءبىز, قازاق حالقى جوعارىداعى بەلبەۋ ارقىلى كۇرەسۋدىڭ نەگىزىن سالعان جۇرتتىڭ ءبىرىمىز. بۇعان مىناداي مىسالداردى كەلتىرۋگە بولادى. كوشپەلىلەر كۇرەسىنىڭ باس­تى قاعيداسى – ادىلەتتىلىك بولعان. جەڭىم­پازدى انىقتاۋ كورەرمەن حالىقتىڭ كوز الدىندا جاراسىم تاپقان. جارىس ەرەجەسىندە كۇ­رەستى ۇيىمداستىرۋشىلار ونى مەز­گىل جانە جەر تاڭداماي وتكىزەتىن بول­عان. كوشپەلىلەر ونەرىنىڭ جوتالى ءبىر سالاسى – قازاق كۇرەسىنىڭ تاربيەلىك ماڭى­ز­ى زور, ول ۇلتتىق نامىستى قوزدىرىپ, كورەرمەنگە اسقان شابىت سىيلايتىن قۇدىرەتى بيىك كۇرەس ەكەنىن تاريحتان بىلەمىز. ال بۇگىن­دە ق­ا­زاقتىڭ ۇلتتىق سپورتى – كۇ­رەس ەشقاشان تىرشىلىكتەن تىس قالماي, بىرگە جاساسىپ, الەم چەمپيوناتتارىن وتكىزە­تىن دەڭگەيگە دەيىن جەتىپ وتىر. وتكەن ءحىح عاسىردىڭ ايا­عى مەن حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا سايىن دالا توسىندە سايران سالىپ, سالتانات قۇرعان بابالارىمىز ءيمانجۇسىپ, بالۋان شولاق, قاجىمۇقان كۇش-قۋاتىمەن بىرگە اقىل-پاراساتىمەن, اقىن­دىق-انشىلىگىمەن دە ەرەك­شەلەنىپ, ناعىز ۇلت ماقتانىشىنا اي­نالا ءبىلدى. قاجىمۇقان بابامىز ءتورت­كۇل دۇنيەنىڭ ەڭ مىقتى دەگەن بالۋان­دارىن تىزە بۇك­تى­رىپ, ءوز زامانىنداعى كاسى­بي بالۋان­دىق­تىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلىپ قانا قويماي, «مۇسىلمان الەمىنىڭ باس بالۋانى» دەگەن اتاققا يە بولدى. وسىنداي كورنەكتى وكىلدەرى الەمدى مويىنداتقان, تاريحتىڭ تارازىسىنا ءتۇ­سىپ, الەم سپورتىنان ويىپ تۇرىپ ورىن ال­عان قازاق كۇرەسىنىڭ كوشى ءححى عاسىرعا دا اۋماي-تالماي جەتتى. ءسال شەگىنىس جاسا­ساق, قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ جانىن­داعى دەنە تاربيەسى جانە سپورت كوميتەتى القاسىنىڭ شەشىمىمەن 1972 جىلى قازاق كۇرەسىنەن تۇڭعىش رەت 12 بالۋان «قازاق كسر-ءىنىڭ سپورت شەبەرى» اتاعىنا يە بولدى. قازاق كۇرەسىنەن ادىستەمەلىك وقۋ كىتابى دا تۇڭعىش رەت سول كەزدە با­سىپ شىعارىلدى. بۇل وقۋلىقتى جازىسۋعا رەسپۋبليكاعا بەلگىلى سپورت ماماندارى اتسالىستى. سودان بەرگى 40 جىلداي ۋاقىت بويى ۇلتتىق كۇرەس ەرەجەلەرى زامانعا ساي دامۋ جولىندا تالاي مارتە وزگەرتىلىپ, تەوريالىق جاعىنان ەڭبەكتەر جازىلىپ, زەرتتەلىپ, عىلىمي جەتىلدىرىلگەن ءبىر ءجۇ­يەگە ءتۇستى. كەيىنگى 10 جىلدا قازاق كۇرەسى تۋريزم جانە سپورت مينيسترلىگى سپورت ىستەرى جونىندەگى كومي­تەتىنىڭ قامقورلىق, قولداۋىنىڭ ارقاسىن­دا قاناتىن كەڭگە جايىپ, حالىقارالىق ارەناعا شىعىپ ۇلگەردى. 2003 جىلى گەرمانيانىڭ بەرلين قالا­سىندا وتكەن دۇنيەجۇزى قازاقتارى­نىڭ قۇرىلتايىندا دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعى قۇرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ءتول سپورتى­مىز – قازاق كۇرەسىن وليمپيالىق ويىن­دار دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋگە كۇش سالۋى­مىز كەرەك», – دەگەن تاپسىرماسى اياسىندا قارقىندى جۇمىس جۇرگىزۋىمىزدىڭ ناتيجە­سىندە, بۇگىندە ۇلتتىق كۇرەسىمىز الەمنىڭ 50-60 مەملەكەتىندە تامىر جايىپ, دامىپ وتىر. بۇعان دالەل 2006 جىلى الماتىدا 48 ەلدىڭ بالۋاندارى قاتىسقان ءى الەم چەمپيوناتى ۇيىمداستىرىلسا, ءىى الەم چەمپيوناتى 2008 جىلى رەسەيدىڭ ور قا­لاسىندا ءوتتى. كەزەكتى ءىىى الەم چەم­پيو­ناتى مەن V دۇنيەجۇزىلىك كۇرەس ويىن­دارى­ن­ىڭ استانا قالاسىندا ءوتۋى ءتول ونەرى­­مىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى مارتە­بە­سىنىڭ جوعارى ەكەندىگىن كورسەتتى. بۇعان دەيىن ەكى رەت ەۋروپا, التى رەت ازيا چەمپيوناتتارى وتكىزىلدى. بەس قۇرلىقتان 40-تان استام ەلدىڭ سپورت­شىلارى قازاق كۇرەسىنىڭ كيىمىن كيىپ, الەمدىك دوداعا ءتۇسۋى – تاريحتا بولما­عان تەڭدەسسىز وقيعا, ونەردىڭ وركەندەۋى, ۇلتىمىزدىڭ مەرەيى. 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاق كۇرەسى FILA-نىڭ قۇرامىنا كىردى. ەندى ءبىزدىڭ بالۋاندار وسى ۇيىم اياسىندا ازيا, افريكا, امەريكا, اۆستراليا, ەۋروپا قۇرلىق­تارىنىڭ جارىستارىنا رەسمي تۇردە قاتىساتىن بولدى. بيىلعى جوسپار – 240 بالۋاندى قاتىستىراتىن ازيا چەمپيو­ناتىن وتكىزۋ. سونىمەن بىرگە, توگو رەس­پۋب­ليكاسىندا افريكا چەمپيوناتىن ءوت­كىزۋ جوسپارلانۋدا. جاقىندا ليتۆانىڭ شيايلياۋ قالاسىندا 240 بالۋاننىڭ قاتى­سۋى­مەن ەۋروپا چەمپيوناتى ءوتتى. جىل­دىڭ سوڭعى رەسمي جارىسى قازان ايىندا تۇركيادا وتەتىن الەم كۋبوگى بولماق. دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىمداس­تىعىنىڭ اياسىندا الەم, ازيا, ەۋروپا چەمپيوناتتارى, الەم كۋبوگى, جاس ەرەكشەلىكتەرىنە بايلانىستى قازاقستان چەم­پيوناتتارى مەن سپارتاكيادالارى جانە ءتۇرلى رەسپۋبليكالىق جارىستار وتكىزى­لەدى. بۇلاردىڭ ءبارى دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعى مەن رەسپۋبليكالىق فەدەراتسيانىڭ قارجىسىمەن وتكىزىلىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا الەمنىڭ 5 قۇرلى­عىنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعىن اشۋدى جوسپارلاپ, سوعان ساي جۇمىستار اتقارۋدامىز. سەرىك توكەەۆ, دۇنيەجۇزىلىك قازاق كۇرەسى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى.