ەندىگى جەردە ءارى كوپتەن بەرى-اق ۇلتتىق پوەزيامىزدى وسىناۋ عاجايىپ اقىننىڭ تۇتاس ءداۋىر كوشىنە باتپانداعان جۇك بولارلىق قازىنالى دۇنيە-مۇكاممالىنسىز كوزگە ەلەستەتۋ قيىن بولسا ءبىر ءسارى عوي, مۇلدەم مۇمكىن ەمەس دەر ەدىك. وسى سيرەك فەنومەننىڭ سىرى نەدە؟.. دەگەن سۇراققا كەزىندە “ەگەمەن قازاقستاننىڭ” بەتىندە “جيىرماسىنشى عاسىر جىرلايدى” اتتى اۆتورلىق انتولوگيا اياسىندا جارىق كورگەن اقىن جىرلارىنا كىرىسپە ماقالادا جاۋاپ بەرىلدى دەپ ويلايمىز. سوعان جۇگىنسەك, شىن مانىندە دە “...جيىرماسىنشى جۇزجىلدىقتىڭ قازاق پوەزياسىنا بەرگەنى نە دەگەن ساۋالعا باسقالاردان دا, تاپ وسى قادىر جىرلارى جاقسى جاۋاپ قايتارا الادى. عاراسات عاسىردىڭ عالامات كاتاكليزمدەرى – وتىزىنشى جىلدار ويرانى, سۇراپىل سوعىس, جەڭىستەن كەيىنگى جەلپىنىس, توقىراۋ تۇسى, جەلتوقسان جەلى مەن تاۋەلسىزدىك تاۋەكەلى اقىن جۇرەگىن بىردە جىرلاتىپ, بىردە جىرىپ جاتتى, وسىنىڭ بارىنە ونىڭ ءتۋابىتتى شەشەندىگى مەن كوسەمدىگى, ايتقىشتىعى مەن العىرلىعى, اسا قۋاتتى ينتەللەكتى, ۇلان-عايىر ءبىلىمى, ەڭ باستىسى – ازاماتتىعى قوسىلعاندا ءبىزدىڭ كوز الدىمىزعا قادىر اتتى قۇبىلىس كەلەدى. قادىر تۇرپاتتاس تالانتتار, قانشا جەردەن كەڭ دەسەڭىز دە, ادەبيەت الەمىنە سىيىپ كەتە المايدى. قادىر – ۇلتتىق سانا-سەزىمگە سىڭگەن سۋرەتكەرلەر ساناتىنان. حالىق ءسوزى قادىر سوزىمەن استاسىپ كەتكەنىنە دە كوپ بولدى”. ايتارى جوق, ءادىل باعا. سونىمەن بىرگە, وسىنداعى “قازاقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ ءۇشىن قازاقتىڭ قادىرىن ءبىلۋ كەرەك. حالقىمىزدىڭ قادىر-قاسيەتىن ءدال قادىر مىرزا الىدەي جەتكىزە جىرلاعان اقىن سيرەك” دەگەن ءۋاجدى تۇجىرىمعا كەلىسپەسكە ءاددىمىز جوق. راسىندا دا, قازاق پەن قادىر جىرلارىنىڭ جاندارى ەگىز ەكەندىگىنە ەل تۇگەل قول قويادى. تۋعان حالقىنىڭ مىنەزىمەن تابيعي تۇتاسىپ كەتكەن اقىن شىعارماشىلىعى بىزگە سول ءۇشىن دە قىمبات ءارى قۇندى. اسىرەسە, قازاقتىڭ جيىرماسىنشى عاسىرداعى جاڭا ءدىلى, زامانعا ساي جاڭعىرعان جان دۇنيەسى وتكەن تاريحىمەن, بۇگىنگى تىنىس-تىرشىلىگىمەن جىمداستىرىلا ءورىلىپ, قادىر كىتاپتارىندا ايشىقتى بەينەلەندى. ناق وسى تۇرعىدان كەلگەندە, پروزادا قازاق دەگەن حالىقتى الەمگە العاش اۋەزوۆ تانىتسا, پوەزيادا قازاقتىڭ پاسپورتى بولارلىق جاۋھار ۇلگىلەردى ءبىرتۇتاس بولمىس-بىتىمىمەن, ءبۇتىن تۇزىلىمىمەن ماقساتتى تۇردە ورنەكتەپ قادىر مىرزا ءالى جاسادى دەپ ايتساق, ءسىرا, قاتەلەسە قويماسپىز. ۇلى ۇستازدان جازمىش سىيىنداي امانات ارقالاعان قادىر اقىن قازىردە ءوزى دە ۇلت ۇستازى بولارلىق ۇلان اسۋدى الدى, ۇلت مۇراتىنا ساي رۋحاني الەم, تاعىلىمدى مەكتەپ قالىپتاعان ونىڭ دارا مىنەزدى كىتاپتارى نەشەمە بۋىن ۇرپاقتى انا الديىنە قوسىلىپ, تال بەسىكتەن باستاپ تاربيەلەپ كەلەدى. كەز كەلگەن بالالار ادەبيەتىنىڭ كوشىن باستاۋعا, اتاسى بولۋعا لايىقتى ەڭبەكتى ەلدەن ەرەك ەرتە قامداپ ۇلگەرگەن قادىر ۇلكەندەر پوەزياسىنا كەشىگىڭكىرەپ كەلسە دە سالعان جەردەن جارق ەتىپ كوزگە ءتۇسىپ, ءوزىنىڭ قامال بۇزار قابىرعالى دۇنيەلەرىن الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسى اۋا ءبىر دەممەن جازىپ تاستاپ ەدى. كەشەگى كەرمەدەگى كەڭەس كەزىندە ونىڭ شىرقىراتىپ ايتپاسا دا, ورايىن تاۋىپ, قاپىسىز قازاقى ايتقىشتىقپەن شىم-شىمداپ ايتقان شىندىعى قاتالاعان حالىق جۇرەگىنە ءشول دالادا سىلدىراعان شيپالى بۇلاقتاي جول تاۋىپ وتىردى. قادىر ولەڭدەرىنىڭ وي ورمانى ومىرشەڭ اۋەزبەن تولعادى, تاريحى كەنەن ارعى-بەرگى دالا ديدارىن كوز الدىمىزعا كەلتىردى, زامانداستارىنىڭ كەۋدەسىندە تۋعان ەلدىڭ بۇلبۇل باعىن ورناتتى, شابىتىنىڭ دومبىراسىن قۇيقىلجىتا كۇمبىرلەتتى, ۇلان-بايتاق قازاق جەرىنىڭ جەرۇيىققا پاراپار پوەتيكالىق كارتاسىن جاسادى. كوركەم سۋرەتكەرلىكتىڭ كوكجيەگىن كەڭىتكەن قادىر اقىن تۇتاس تولاعاي تاقىرىپتاردى بىرەگەي شابىتپەن جىرلاپ, وقىرمانعا قۇراندى ولەڭ جيناعىن ەمەس, ءبىر دەممەن بالقىتىپ قۇيىلعان ءبۇتىن تۋىندى – ولەڭ كىتابىن ۇسىندى. سونىڭ بارىندە قازاق دەگەن حالىقتىڭ جان دۇنيەسى جارقىراپ اشىلدى. ءوزىن ءالى كۇنگە جالقاۋمىن, ۇيقىشىلمىن دەپ سانايتىن قادىر اقىننىڭ بارلىق جىلدارداعى عالامات ونىكتىلىگىنە قايران قالعاندايسىز. ازامات رەتىندە قايراتكەرلىك كورسەتىپ, ەل الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزىن وتەۋدى دە ۇمىتپاعان ول بۇگىندە قىرىقتان استام جىر كىتاپتارىنىڭ, ادەبي-سىن جانە بالالارعا ارنالعان باسىلىمداردىڭ اۆتورى. قازىر جيىنى قالىڭ-قالىڭ 20 توم بولدى. بۇل دا الەم دەمەسەك تە, قازاقتا ءبىر دە ءبىر اقىننىڭ قولى جەتپەگەن بيىك. كەزىندە قادىر اعا 50 جاسقا كەلگەندە “كەڭ تىنىس, كەمەل كەزەڭ” اتتى ماقالا جازىپپىز. بۇگىن جەلكەنىن جەتپىستىڭ بەسەۋىندە جەلبىرەتكەن قازاقتىڭ اقساقال اقىنى قادىر مىرزا ءالى, ارتىق-كەمى جوق, باياعى دالا دانىشپاندارىنشا تولعايدى. كەمەلدىكتەن ءوتىپ, كەمەڭگەرلىككە جەتكەن ابىز سۋرەتكەر ەلدىگىن بىرلەگەن, ەڭسەسىن تىكتەگەن حالقىمەن بىرگە الاشىنىڭ الاقانىندا. – قادىر اعا, اۋەلگى ءسوزدى العاشقى قادام, العاشقى ولەڭنەن باستاساق قايتەدى؟ – العاشقى قادام دەگەندە ەسىمە تۋعان جەرىم, الىستاعى اۋىلىم جىمپيتى تۇسەدى. الاشوردا العاش سوندا تۋ تىككەن. ولەڭتى, شىدەرتى دەگەن قوس ءورىم وزەنى بار. مۇرات جىرلايتىن باياعى ءۇش قيانمەن جالعاس جاتقان جەرلەر. ءبىزدىڭ زيالىلار الاشوردانى وسى قالىڭ قازاقتىڭ ىشىنە اكەلگەن عوي. ول كەزدە ورىس قالاسى دەپ ورالعا دا توقتاماعان. ولاردىڭ ءبۇيتىپ جۇرگەنى, سىرىم داتوۆ وسى جەردە كوتەرىلىس جاساپ, پاتشاعا 25 جىل قىر كورسەتكەن. الاش ارىستارى سول اتامىزدىڭ ارۋاعى قولداسىن دەگەن بولۋ كەرەك. سوعىستىڭ اۋىر جىلدارى. قايران شەشەم! انامىزدى اپتاسىنا ءبىر رەت كورىپ, كورمەسەك كورمەيتىنبىز. ول مەن ۇيىقتاپ جاتقاندا جۇمىسقا كەتەدى, مەن ۇيىقتاپ جاتقاندا كەلەدى. دەمالىس بولمايدى. وسىعان وراي ءبىر ءسوز, ءبىز شەكارالىق اۋداندارمىز عوي, سول كەزدە سوعىستىڭ ءورتى كورىنىپ تۇراتىن. سوندا كوشكەن ەلمەن بىرگە ءبىر ات كەلدى. رىساك. دون جىلقىسى. ءبىزدىڭ جىمپيتىنىڭ قازاقتارىمەن سالىستىرعاندا اناۋ دەموكراتيانى كوپ كورگەن جىلقى. نەگە دەيسىڭ عوي؟ سەنبى كۇنى كەشكە كەلگەندە اتتى دوعاراسىڭ. سودان ورىسكە كەتەدى دە, جەكسەنبى كۇنى ۇستاتپاي قويادى. سەبەبى, جەكسەنبى – زاڭدى دەمالىس. بۇل كۇنى اكە دەسەڭ دە جۇمىس ىستەمەيدى. سوسىن دۇيسەنبىدە جۇگەنگە مويىنسۇنىپ, كادىمگىدەي شۇلعىپ كەلىپ تۇرادى. ال ەندى ءبىزدىڭ شەشەلەرىمىزدە دەمالىس جوق. تەك قانا جاۋىندى-شاشىندى كۇندەرى كەلىپ, ءبىزدىڭ كىر-قوڭىمىزدى جۋىپ, بىردەڭە ىستەپ كەتەدى. مىنە, وسىنداي وتە اۋىر جىلدار بولدى. جاڭاعى جىلقى ەكەش جىلقى قۇرلى قارسىلىق كورسەتە المايدى. جىلقىنىڭ پراۆوسى بار دەمالۋعا. ال ابدەن كونبىس بولىپ باسىلىپ قالعان قازاقتىڭ پراۆوسى جوق. سونى كورىپ وستىك. مەن مەكتەپكە سوعىس باستالعان جىلى بارعام. لاتىن جازۋى الىنىپ تاستالىپ, ءبىز ورىس الىپبيىنەن باستاپ وقىدىق. بىردەن كيريلليتساعا كوشتىك. ەشبىر دايىندىقسىز. بۇل دا زورلىقپەن كەلگەن دۇنيە. ويتكەنى, بىرىنشىدەن, سوعىس باستالىپ كەتتى. سونشا اسىقتىراتىنداي نە اكەتىپ بارادى؟ ەكىنشىدەن, جاڭا جازۋعا كوشەر الدىندا تىم قۇرىسا وقۋلىقتارى شىعۋ كەرەك قوي. ول جوق ءالى. سونىمەن, سوعىس ءبىتتى. ءبىر كۇنى بەس جىل بويى جابىق تۇرعان كلۋب اشىلدى. بەس جىل توي-تومالاق, ويىن-ساۋىق كورمەگەن جۇرت كلۋبقا اعىلدى. اقتوبە جاقتان ءبىر توپ ونەرپازدار كەلىپ كونتسەرت قويدى. سوندا كونتسەرت دەگەن ءسوزدىڭ ءوزىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. ءبىر جىگىت شىعىپ “16 قىز” دەگەن ءان سالدى. عاريفوللا ايتاتىن “16 قىز” ەمەس. ودان باسقا, 16 شۋماق ولەڭ. 16 قىز تۋرالى. ءبىرىنشى قىز مىنانداي, ەكىنشى قىز انانداي. ءبارىن سيپاتتاپ شىعادى. اۋەسقويدىڭ شىعارعان نارسەسى بولۋى كەرەك. سول ولەڭ ماعان قاتتى ۇنادى. تۇنگى 11-لەردە ۇيگە كەلە سالا, ەتبەتىمنەن جاتىپ, الگىنىڭ اسەرىمەن وزىمشە 16 جىگىت تۋرالى ولەڭ جازباقشى بولدىم. شامام التى شۋماققا جەتتى. كەلەسى كۇنى ولەڭىمدى بارلىق بالالار وقىدى. مۇعالىمدەر كوشىرىپ الدى. قۇداي سالماسىن, الگى جەردە ءبىر-اق كۇندە اقىن اتانىپ كەتتىم. العاشقى ولەڭ وسى. التىنشى سىنىپتا وقيمىن. 1946 جىل. التى شۋماق ولەڭ. – سودان جازىپ كەتتىڭىز بە؟ – جازعاندا, پالەندەي جازا قويعان جوقپىن, ارينە. جاس بالا نە جازادى؟ بىراق ءبىر عاجاپ نارسە, اسىرەسە, سونان كەيىن مەن كىتاپ وقۋعا قاتتى ءمان بەردىم, قولعا تۇسكەن بارلىق ولەڭ كىتاپتارىن تۇك قويماي وقىدىم. جىمپيتىنىڭ سونداعى كىتاپحاناسى ۇلكەن ەدى. الدە, كىتاپقا قۇنىققان ماعان سولاي كورىندى مە ەكەن؟ الايدا, وقىعان ولەڭدەردىڭ كوبى ماعان ۇنامايدى. ارتىنان ءتۇسىندىم. ول ءوزى ءبىر ولەڭنىڭ ازعان جىلدارى ەكەن عوي. جامبىل اتامىزعا دا كوسەمدەردى جىرلاتىپ قويادى. كەيىن بىلسەم, ول كىسىنىڭ دە مىقتى ولەڭدەرىن كىتابىنا مۇلدەم كىرگىزبەپتى عوي. باسقالاردىكىن ءتىپتى ۇناتپايمىن. ءبىرىنشى مايعا, جەتىنشى نويابرگە ارنالعان, سونداي ساياسي ولەڭدەر. سوسىن بارلىعى پارتيا جاساسىن, ستالين جاساسىنمەن اياقتالادى. ەندى, ول ولەڭ ەمەس قوي, شىنىن ايتقاندا. سودان كەيىن مەنىڭ ولەڭگە قىزىعۋىم ازايىڭقىرادى. بىراق مەن كىشكەنتاي كەزىمدە ەپوستاردى, باتىرلار جىرىن جاقسى وقىدىم. قۇداي-اۋ, انا قىز جىبەكتىڭ كوشتەرى, كوز الدىڭنان اعىلىپ ءوتىپ جاتقان كەرەمەت ءبىر سۋرەت. ەر تارعىننىڭ بەلى وپىرىلىپ: “بۇلعىر, بۇلعىر, بۇلعىر تاۋ, بۇلدىراپ تۇرعان قۇرعىر تاۋ...” دەپ كۇڭىرەنۋى. سوسىن انا “قوبىلاندىداعى” تايبۋرىلدىڭ شابىسى: “كولدەنەڭ جاتقان كوك تاستى, تىكتەپ تيگەن تۇياعى ساز بالشىقتاي يلەدى” دەپ كەلەتىن. فولكلور عوي ءبىزدى تاربيەلەگەن. ءسويتىپ ءجۇرىپ مەن پروزانى جاقسى كورىپ كەتتىم. ويتكەنى, الەم جانە ورىس ادەبيەتىنەن اۋدارمالار شىقتى. بىرتە-بىرتە ءوزىمىزدىڭ جازۋشىلار كورىندى. بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ “ون التى جاسار چەمپيونى”, مۇقان يمانجانوۆتىڭ “العاشقى ايلار” دەگەن كىتابى. سولار مەنى ەلىكتىردى. سودان مەن وڭشەڭ پوۆەست جازاتىن ونەر شىعاردىم. ءوزىم مەكتەپتە وقيمىن, ينتەرناتتا جاتامىن. وسى الماتىعا كەلگەندە كادىمگىدەي 3-4 پوۆەسىم بولدى. – سول پوۆەستەرىڭىز قايدا قازىر؟ – ورتەپ جىبەردىم. گوگولدىڭ ء“ولى جانداردىڭ” ەكىنشى كىتابىن ورتەگەنىندەي. ۇلى جازۋشىنىڭ سونىسىنا وكىنىش بىلدىرەتىندەر دە بار. ال مەن ورتەگەنى دۇرىس بولعان دەپ ويلايمىن. ماستەر عوي ول! قالامىنان نە تۋعانىن ءوزى بىلمەدى دەيمىسىڭ؟ ءبىزدىڭ قازاقتىڭ دا ۇلىلارىنىڭ كەيبىر بىتپەي قالعان, رەداكتسيالانباعان, ەلگە ەتەنە تانىمال شەدەۆرلەرىنەن دەڭگەيى تومەن, وسالداۋ دۇنيەلەرىن شىعارىپ جاتىر. اۋ, انا ارۋاعىڭنان اينالىپ كەتەيىن ادامدى قورلاۋدىڭ ءبىر ءتۇرى عوي بۇل. ە, ماقتاپ جۇرگەنى مىناۋ ما دەيدى عوي. ءوزى ءتىرى بولسا, بالكىم, بۇل قالپىندا ۇسىنباس تا ەدى. وسىندا دۇشپاندىق تا بولۋى مۇمكىن. سوسىن مەن ويلادىم: ەرتەڭ كلاسسيك بولىپ, ءولىپ كەتسەم, مىنانى دا باسىپ جىبەرەر. تاجىريبەسىز بالانىڭ جازعان ولاق شىعارماسى كىمگە كەرەك؟ ءسويتىپ, الگى پوۆەستەرىمدى الدىم دا ورتەپ جىبەردىم. – ال ەندى العاشقى قادامدار الماتىعا كەلگەسىن, ستۋدەنتتىك شاقتا قالاي جالعاستى؟ – وقۋعا 1953 جىلى ءتۇستىم. ءبىر بولمەدە 20 بالا جاتامىز. اڭگىمە جازباق تۇگىلى, باسىڭمەن الەكسىڭ. بىراق ءومىردىڭ ستسەناريى بولەك قوي. بىزبەن بىرگە ابدراحمانوۆ ماحمۇت دەگەن ۇيعىر جىگىتى وقىدى. ستاروستامىز. سول جىگىت ايتتى: “قادىر, جاعدايىڭدى ءتۇسىنىپ ءجۇرمىن. جازعىڭ كەلەدى, جازا المايسىڭ. جاتاقحانانى تاستاپ, پاتەرگە شىقساق قايتەدى؟ بالا-شاعالى ءبىر ۇيعىر ايەلىن بىلەمىن. العان ستيپەنديامىزدى بەرىپ تۇرساق بولدى. تاماعىن بەرەدى, جاتاتىن جەرى دايىن”. وسىندا ەكى جىل تۇردىق. ول دا ءبىراز كومەك بولدى جازۋىما. جاتاقحانانىڭ ۋ-شۋىنان قۇتىلدىم. وقيمىن, جازامىن. وقيمىن, تاعى جازامىن. ساباقتى دا جىبەرمەيمىز. باستاعان كەزدەگى جاقسى جاعى وسى بولدى. ەكى جىل ۋاقىتىمدى ەركىن پايدالانعانىم. ءبىلىم بولماي جاقسى جازۋشى, جاقسى اقىن شىعاتىنى بەكەر. مۇقاعاليدان ەستىگەن اڭگىمەم ەسكە تۇسەدى, سوعىستىڭ اش-قۇرساق جىلدارىندا بيەنى ەمەتىنبىز دەيدى. سۇمدىق سۋرەت قوي! سول ايتقانداي, بىلىمگە شولدەگەن بىزدەر دە كىتاپحانانى كادىمگىدەي “ساۋدىق”. كىتاپتى توقىلعان تورقالتامەن تولتىرىپ اكەلىپ, وقىپ بولعان سوڭ قايتا اپارىپ تاپسىرامىز. ءسويتىپ ءجۇرىپ وقىدىق. ەكىنشى كۋرستا ولەڭدەرىمدى “پيونەر” جۋرنالىنا الىپ باردىم. وندا مۇزافار الىمباەۆ دەگەن اعامىز. ولەڭدەرىمدى وقىدى. سول بالالارعا ارنالعان ولەڭدەردىڭ ىشىندە “ولەڭتى” دەيتىن ولەڭ بار بولاتىن. سونى وقىدى دا: “سەن نە, پاۆلوداردانسىڭ با؟” دەپ سۇرادى. “جوق, ولەڭتى دەيتىن وزەن ءسىزدىڭ ەلدە دە, ءبىزدىڭ ەلدە دە بار” دەدىم. سودان ول كىسى اۋەلى سولاردىڭ ىشىنەن تاڭداپ ءبىر ولەڭىمدى باسىپ جىبەردى, سوسىن ۇلكەن ءبىر توپتامامدى دايىندادى. سونىڭ قالاماقىسىنا كاستوم-شالبار الىپ كيگەنمىن. 1954 جىلى قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ ءىىى سەزىنە شاقىرۋ بيلەتىمەن قاتىستىم. سول سەزگە شولوحوۆ كەلدى, ونى دا كوردىك. مۇزافار الىمباەۆ سەزدە سويلەگەن سوزىندە “تۇلكىنىڭ سىنى” دەگەن مىسالىمدى كەلتىرىپ ماقتادى. ەشكىمگە بەيمالىم قادىر مىرزاليەۆ دەگەن جيىرما جاستاعى جىمپيتىلىق ستۋدەنتتىڭ اتى ادەبيەت الەمىندە العاش وسىلاي اتالىپ ەدى. – مۇزاعاڭ كەسكەن ەكەن عوي پوەزياداعى تۇساۋىڭىزدى؟ – جاس كەزىمدە كوپ ادامداردىڭ جاقسىلىعىن كوردىم. ەركەش يبراھيم, جاقان سماقوۆ. ارينە, مۇزافار اعامىزدىڭ ورنى بولەك. وزىنەن كەيىنگىلەرگە قامقورشى, جاقسى كىسى. قازىر كىشكەنە اۋىرىڭقىرايدى. بەسىنشى كۋرستا وقىپ جۇرگەن مەنى جاڭادان اشىلعان “بالدىرعان” جۋرنالىنا العاش جۇمىسقا العان دا وسى كىسى. “جەتىسۋ” گازەتى مەن “ۇگىتشى بلوكنوتىنىڭ” رەداكتورلارى ورالدىق بولعاندىقتان, مەنىڭ جەرلەستىگىمنەن قورقىپ جۇمىسقا الماي, سابىلىپ جۇرسەم, مۇزاعاڭ ءبىر جەردەن تاۋىپ الىپ تەلەفون سوقتى: “قادىر-اۋ, سەن قايدا ءجۇرسىڭ, مەن ساعان پريكاز بەرىپ قويدىم عوي” دەيدى. وسىنداي دا جاعداي بولعان. “بالدىرعان” جۋرنالىنىڭ پوەزيا ءبولىمى – العاشقى باسپالداقتاردىڭ ول دا ءبىرى. ماسكەۋدەن وقىپ كەلگەن بەردىبەك سوقپاقباەۆپەن بىرگە ىستەدىم. 57-58-ءشى جىلدار. سول ءبىر قىزىق داۋرەن ەدى. ءبىر ايلىق ستيپەندياما گرۋپپاما توي جاساپ ۇيلەندىم. جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ ماشينكە بيۋروسى بار, سوندا قولجازبامدى ءوزىم باسىپ, جازۋشىلار وداعىنا تاپسىرىپ قويعام عوي, سول العاشقى ولەڭ جيناعىم 1959 جىلى “كوكتەم” دەگەن اتپەن شىقتى. سودان سارا جولعا تۇستىك. زاماندا كىشكەنە وزگەرىستەر بولا باستادى. سول كەزدەردە دجاۆاحارلال نەرۋ كەلدى الماتىعا. مارتەبەلى مەيماندى كورەمىز دەپ كوشەدە قازاقتار قاپتاپ كەتتى. ناعىز دەموكراتتار عوي, سول نەرۋ سويلەگەن سوزىندە: “بۇل رەسپۋبليكا ەمەس, ەڭ مىقتاعاندا دومينيون. مەن مۇندا ەشقانداي ۇلت رەسپۋبليكاسىن كورگەن جوقپىن”, دەپتى. قازاقتارعا وسى سوزدەردىڭ شاراپاتتى ءدۇمپۋى جەتپەي قالمادى. جان-جاقتان حالىقارالىق قىسىم بولعان شىعار. جۇرە-بارا رەسپۋبليكا باسشىلىعى قازاقتاندى. – مۇحتار اۋەزوۆتەن اقجولتاي باتا الۋىڭىز دا وسىلارعا جالعاس جاقسىلىق ەمەس پە؟ – مەن قازمۋ-دە وقىپ جۇرگەندە ەركەش يبراھيم ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ادەبيەت ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى قىلىپ ماعان ءوزىنىڭ ورنىن بەرىپ كەتكەن. مەنەن جەتەكشىلىكتى ءابىش كەكىلباەۆ قابىلداپ الدى. سونىڭ الدىندا “جاس قانات” جانە “جىرعا ساپار” دەگەن جاس اقىنداردىڭ ەكى كىتابى شىقتى. مەن “جاس قاناتقا” كىرە الماي قالدىم. سوسىن عافۋ قايىربەكوۆ ايتىپتى, قادىرعا وتكەندە وبال بولدى, ەندىگىسىن سونىڭ وزىنەن باستايىق دەپتى. عافاڭ كەرەمەت اقىن, سونداي ءبىر جانى تازا قازاق بولاتىن. سول ەكى كىتاپتى, ءبىر جاعى بىزبەن دە اقىلداسىپ, اۋەزوۆپەن كەزدەسۋ وتكىزۋدى ىزەرلەپ جۇرگەن ابىشتەر ۇلكەن جازۋشىنىڭ پىكىرىن تىڭدايىق دەپ اپارىپ بەرەدى. ۇلى مۇحاڭمەن كەزدەسۋ كۇنى دە جەتتى. 1960 جىلدىڭ 26 جەلتوقسانى. ول كەزدە “بالدىرعاندا” ىستەيمىن. سەنسەڭ, جۇرەگىم داۋالاماي, قورقا-قورقا باردىم. تورەشىڭ مۇحتار اۋەزوۆ بولسا, ونشا-مۇنشا اسپەتتەپ جازىپ جۇرگەندەرىڭ وعان ۇناماي قالسا, مىنا اقىن مىناداي ەكەن دەپ ءبىر سىناپ جىبەرسە, ومىرلىك قارا تاڭبانىڭ باسىلعانى عوي. مۇحاڭ اۋەلى “جاس قاناتقا” كوبىرەك توقتالىپ, سودان ءبىرسىپىرا اۆتورلاردى اتادى. تۇمانبايدان باستاپ تىلەگەن شوپاشەۆقا دەيىن. ال “جىرعا ساپار” كىتابىنان ەكى-ءۇش جاس اقىندى عانا اۋىزعا الىپ, مەنى ماقتاپ ءوتتى. جانە مەنەن مىسال كەلتىردى. ءوزى ءبىر شۋماق قانا جاقسى ولەڭ ەدى. باسقا ەشكىمنەن مىسال العان جوق. ارتىنان “لەنينشىل جاس” وسى كەشتىڭ ستەنوگرامماسىن جاريالادى. ولەڭىمدى اۋەزوۆتىڭ ماقتاعانىن ايتادى. بىراق مىسالعا كەلتىرگەن شۋماقتى الىپ تاستاپتى. مۇنى ىزدەگەن ادام ەندى اۋەزوۆتىڭ شىعارمالار جيناعىنىڭ 25-ءشى تومىنان تابادى. ۇلى ۇستاز بىزگە ساباق بەرگەن. ول وتە ۇقىپتى ادام ەدى. سوندىقتان, مىنا ۇمىتىلماس كەزدەسۋدە مەنىڭ اتىمدى اتاي تۇرىپ, ماعان بايلانىستى ءبىر-ەكى جاعداي ەسىنە تۇسپەدى دەپ ايتا المايمىن. مەنى بۇعان دەيىن دە بىلەدى دەپ ويلايتىن سەبەبىم, اۋەزوۆتىڭ 60 جىلدىعى تويلانعان تۇستا “جەتىسۋ” گازەتىندە جازۋشى جايلى پىكىرىم شىققان. ستۋدەنت وقىرمان رەتىندە. ارتىنان وزىمىزگە ساباق بەردى. بىراق اباي تاقىرىبىندا ەمەس. ابايتانۋ كۋرسىن بۇل كەزدە قىسقارتىپ تاستاعان. ابايدىڭ ۇستىنەن ارىز بولعان عوي. بۇل قازاقتى قويساڭشى! اۋەزوۆ بىزگە تۋىسقان حالىقتار ادەبيەتىنەن لەكتسيا وقىدى. مۇنىڭ ءوزى اپتاسىنا ءبىر-اق رەت. اكادەميالىق ەكى-اق ساعات. مۇحاڭ كەلدى. كەلۋى دە بولەكشە, تۇرپاتى دا ەرەكشە. سونداي شىمىر, سونداي زيالى, كوڭىلدى, اقجارقىن. سيرەڭكىرەگەن بۇيرا شاشى سازداۋىت جەردەن كوتەرىلگەن بۋداي كوپىرشىپ تۇرعانىنا دەيىن ءالى كوز الدىمدا. بالا كەزدە سۋرەت سالاتىن ادەتىم بار ەدى. ەڭ ارتىندا وتىرعام. ءوز-وزىمنەن مۇحاڭنىڭ سۋرەتىن سالا باستادىم. كىشكەنتاي عانا سۋرەت. تابا الماي ءجۇرمىن. ءبىر كىتاپتىڭ ىشىندە جاتقان بولار. كورىپ قويدى. اڭگىمە باستادى. “كەيبىر ستۋدەنتتەر مۇعالىمنىڭ لەكتسياسىن دۇرىس تىڭدامايدى. بەرەتىن ساباعىن ول دا ءبىر جەردەن الادى, ونداعان تومداردى وقيدى. سودان ەلەپ-ەكشەپ يت زىقىسى شىعاتىنىندا جۇرتتىڭ شارۋاسى جوق...”. ...ءسويتىپ, جايلاپ ماعان قاراي كەلە جاتتى. مەن بۇل كەزدە ول كىسىنىڭ پورترەتىن ءبىتىرىپ, ءوزىنىڭ ايقارا اشۋلى كىتابىنىڭ بەتىنە قويعام. ماعان قاراپ: “فاميلياڭ كىم؟” دەدى. “مىرزاليەۆ”. “اتىڭ كىم؟”. “قادىر”. “كىم قويدى بۇل اتتى؟”. “اكەم قويعان”. “مولدالىعى جوق پا ەدى اكەڭنىڭ؟”. “ازداپ بولاتىن ەدى” دەدىم. وسى ارادا مۇحاڭنىڭ ءجۇزى جىلىپ: ء“ا, باسە, اتىڭدى قادىر دەپ قويعانىنا قاراعاندا, سەن قادىر ءتۇنى تۋعان بولۋىڭ كەرەك” دەدى. سوسىن سالعان سۋرەتىمە قارادى دا, جايلاپ ءجۇرىپ بارا جاتىپ جاڭاعى ۇزىلگەن اڭگىمەنى جالعاستىردى: “...ەندى ءبىر ستۋدەنتتەر بولادى. بۇل بالالار سەگىز اعايىندى ونەردى ءبىر-بىرىنەن بولمەيدى. بۇلار ادەبيەتىن زەردەلەيدى. مۋزىكاعا دا كوڭىل بولەدى. سۋرەتىن دە ۇمىتپايدى” دەپ ءوزىنىڭ داعدىلى مانەرىنە باستى. – ۇناتقان عوي ءسىز سالعان سۋرەتتى... – ارينە, ۇناتقان. ارتىنان بارىپ مەنىڭ انا “جەتىسۋدا” شىققان ءوزى تۋرالى ماقالام دا ەسىنە ءتۇستى دەپ ويلايمىن. اۋەزوۆپەن, ەندى, بۇدان ارتىق ارالاستىم, ءسويتتىم-ءبۇيتتىم دەپ ايتا المايمىن. تەك سول كىسىگە قاتىسى بار ءبىر جاعدايدى قاپەرگە سالسام بولاتىن شىعار. – ول نەندەي جاعداي؟ – الپىسقا تولعانىمدا قازمۋ-گە كەزدەسۋگە شاقىردى. جيىندى اكادەميك قابدولوۆ وتكىزدى. وزىمە ساباق بەرگەن ۇستازىم. جاقسى وتكىزدى. قابدولوۆتىڭ اتى قابدولوۆ قوي. وتە ششەپەتيلنىي ادام ەدى. قارسى كەلۋگە بولمايدى. بىلاي جاقسى كورگەن ادامىن جاقسى كورە بەرەدى. بىراق ابايلاماساڭ, كىلت ەتە تۇسەدى. سويلەپ وتىرىپ, ءوزى دە مەن تۋرالى ايتىپ جاتىر عوي, ماعان قيعاشتاي قادالا قارادى دا: “سەن ۇلى اقىنسىڭ” دەدى. بۇل مەنىڭ مۇلدەم كۇتپەگەن اڭگىمەم, تۇسىمە كىرمەگەن نارسە. ەندى, ۇلى اقىن دەگەن تىم ۇلكەن ءسوز عوي. ءارى-بەرىدەن سوڭ “قادىردىڭ دامەسىن قارا!” دەپ ەلگە كۇلكى بولۋىڭ مۇمكىن عوي. بىراق ايتىلار ءسوز ايتىلىپ قالدى. قابدولوۆقا قاتە ايتتىڭ دەپ جانە قارسى كەلە المايسىڭ. ءبىر عانا ىلگەشەك تاپتىم. جاڭاعى ءسوزىنىڭ ىشىندە: “مەن بۇل ءسوزدى ومىرىمدە ەكىنشى رەت ايتىپ تۇرمىن. ءبىرىنشى رەت اۋەزوۆكە ايتقانمىن. ول كىسىنىڭ لەنيندىك سىيلىق العان كەزى, ءبىر كۇنى تۇندە سول توڭىرەكتە قىدىرىستاپ جۇرسەم, ءۇيىنىڭ تەرەزەسىنەن جارىق كورىندى. ءوزىم اسپيرانتىمىن مۇحاڭنىڭ. نە بولسا دا كىرىپ شىعايىنشى دەپ كوڭىلىم شاۋىپ كەتتى دە, ەسىكتى قاعىپ ەدىم, ءوزى قارسى الدى. ءۇي تولى قوناق. سوندا قۇشاقتاپ تۇرىپ: “مۇحا, ءسىز ۇلى ادامسىز” دەپ ايتقانمىن. سول ۋاقىتتا تۇنگى ساعات 3 بولاتىن. سودان كەيىن سىزگە ايتىپ تۇرمىن” – دەيدى زەيناعاڭ. “سىزگە” دەيدى, “ساعان” دەمەيدى. “قاپ اتتەگەن-اي!” دەپ شىنىمەن قىسىلىپ قالدىم. مۇنداي ءسوزدى دۇرىس تۇسىنبەي دە قالاتىن ادامدار بار عوي. ءبىر مەزگىلدەردە ماعان دا ءسوز كەلگەن كەزدە: “اينالايىن, بالاقايلارىم, دوستارىم, ءىنى-قارىنداستارىم, زامان وزگەردى عوي”. قاتتى وزگەردى. قازىر جۇرت بۇرىن تۇنگى ساعات 3-تە ايتاتىنىن كۇندىزگى 3-تە دە ايتا بەرەتىن بولدى عوي” دەدىم. وسى كەزدە زەيناعاڭ ك ۇلىپ جىبەردى. وتىرعان ەل دە جادىراپ ءماز بولىسىپ جاتىر. ءسويتىپ, ەندى, ارتىق, اسىرا ماقتاۋدى جۋىپ-شايعانىم عوي. ايتپەسە, اۋەزوۆپەن قاتار اتالعاندى كىمنىڭ ءىشى جەك كورەدى دەيسىڭ. الگى سەندەردىڭ “قادىردىڭ ايتقىشتىعى” دەپ جۇرگەن نارسەلەرىڭ دە وسىنداي قىسىلتاياڭ ساتتەردە تۋاتىن بولار. – ءوزىڭىز ادەبيەتكە ەندەپ كەلگەن الپىسىنشى جىلداردىڭ ادەبي اۋانىن ازىراق كوزگە ەلەستەتىپ وتسەڭىز؟ – سول جىلداردا ادەبي ايتىس-تارتىستار كوپ بولاتىن. الدىمىزداعى اعا بۋىن سونداي كۇرەستەردە شىنىققان عوي. الپىسىنشى جىلداردىڭ باسى عوي دەيمىن. “جۇلدىز” جۋرنالىندا جاۋاپتى حاتشى, ودان سوڭ ورىنباسار بولىپ جۇرگەن كەزىم. ءسابيت مۇقانوۆتىڭ “ەسەيۋ جىلدارى” دەگەن مەمۋارلىق رومانى توڭىرەگىندە كوپ داۋ-داماي بولدى. مەنىڭ بىلۋىمدە بۇل وتە قۇندى كىتاپ, ءوز زامانىنىڭ كوپتەگەن شىندىقتارىن اشىپ ايتقان وسىندا. گولوششەكيندى شىن مانىندە اشكەرەلەپ, اكەسىن تانىتىپ ەڭ ءبىرىنشى سويعان دا ءسابيت مۇقانوۆ. وسى كىتاپتى ماركسيزم-لەنينيزم ينستيتۋتىنا رەتسەنزيالاتىپ, جازۋشىلار وداعى ءبىر ايعا جۋىق تالقىلادى. ۇلكەن اعا بۋىنعا بىردەڭە دەۋ قيىن. ەكى دايعا بولىنگەن ايتىستا بەت جىرتىسقان قاتتى سوزدەر دە بولىپ قالعانىن نەسىن جاسىرايىق. ول زاماننىڭ ولشەمىندە ءبىز ءالى بالا ەدىك. شەتتەرىنەن مىقتى قازاقتار. وداق توراعاسى عابيدەن مۇستافين. جۇماعالي ساين وتە وتكىر, ءادىل ادام ەدى. پارتورگ بولدى. “جۇلدىز” بەن “قازاق ادەبيەتىنىڭ” باس رەداكتورلارى نۇرپەيىسوۆ پەن نۇرشايىقوۆ. ايتىستىڭ اقىرى تسك-عا جەتىپ, كوپشىلىگى ورىندارىنان الىندى. بارلىعىن اۋىستىردى. سولاردىڭ اراسىندا تۇك جازىعى جوق مەندە جۇمىسسىز قالدىم. – بۇل ءالى بالالارعا جازىپ جۇرگەن كەزىڭىز بە ەدى؟ – التى اي جۇمىسسىز وتىرعاندا قالاماقىمەن جان باقتىق. ءۇيدىڭ ىشىنە جۇمىسسىز قالعانىمدى دا بىلدىرمەدىم. تاڭەرتەڭ جۇمىسقا كەتتىم دەپ شىعىپ كەتەمىن دە, كىتاپحاناعا بارىپ وقيمىن, ولەڭ جازامىن. قالاماقى جاقسى عوي ول كەزدە, سونى جالاقىم سياقتى جەڭگەڭە ۋاقتىلى بەرىپ تۇرامىن. ال ولەڭ جايىنا كەلسەك, ليريكالارىم جاريالانبايدى. ليريكام تۇسىنىستىكپەن قابىلدانباعان سوڭ بالالارعا ارناپ جازا بەردىم. ۇلكەندەر تۇسىنبەسە دە, اينالايىن بالالار جاقسى, مەنىڭ ولەڭدەرىمدى كۇتىپ اۋىزدارىن اشىپ وتىرادى. جاقىندا شىققالى جاتقان 20 تومدىعىمنىڭ العاشقى ەكى كىتابى بالالار پوەزياسى: “كۇمىس قوڭىراۋ”, “التىن ومىراۋ”. بالالارعا ءالى دە جازعىم كەلەدى. تۇمانباي دا رەنجيدى “بالدىرعانىما” ولەڭ بەرمەي كەتتىڭ دەپ. مەن جاقسى تولەيمىن دەپ تە قىزدىرىپ قويادى. اقشا كەرەك ەكەنىن بىلەدى عوي. – ءسويتىپ, كادىمگى ۇلكەندەر پوەزياسىنا قالاي اۋىستىڭىز؟ – باستاپقىدا ليريكامدى جۇرتتىڭ نەگە تۇسىنبەگەنىن مەن قازىر تۇسىنەتىن بولدىم. ويتكەنى, شامادان تىس كوپ وقىپ قويعام, كوپ ءبىلىپ قويعام. باسقا ادەبيەت ۇلگىلەرى, باسقا كوزقاراس سوۆەتتىك قازاقتىڭ يدەولوگياسىنا كەلىڭكىرەمەگەن. ءدىلى مەن داستۇرىنە كەلسە دە, وزىپ كەتىپ جازىلعان دۇنيەلەر. ۇلكەن ليريكانى قويا تۇرعانىم سول ەدى. ءبىر كىتاپ اپارىپ تاپسىرىپ ەدىم, ونى باستىرا المادىم. تۇمانباي ول كەزدە مەنەن بۇرىن “ستۋدەنت داپتەرىمەن” تانىلعان. جۇمەكەننىڭ ەكى كىتابى شىقتى, “بالاۋسا”, ودان كەيىن “سىبىزعى سىرى” دەگەن. الگىنى وقىسام ءوزىمنىڭ ولەڭدەرىم سياقتى. رۋحى ءبىر, كوزقاراس-پايىمى ءبىر. ەكەۋىنە دە رەتسەنزيا جازدىم. ءوزىن ءالى تانىمايمىن. وسىدان سوڭ ەسكى جىندارىم قايتادان وياندى. تابانداپ وتىرىپ “وي ورمانىن” جازدىم. سونى “جازۋشى” باسپاسىنا اپارىپ تاپسىرسام, قۇلانباي كوپىشەۆ دەگەن اقساقالىمىز بار ەدى, سول كىسى 200-300 جولدايى كادەگە اسادى, قالعانى جارامايدى دەپ رەتسەنزيا جازىپ بەرىپتى. سودان قولجازبانى جازۋشىلار وداعىندا كادىمگىدەي تالقىلاۋعا سالدىق. ءابۋ سارسەنباەۆ, عالي ورمانوۆ, سىرباي ماۋلەنوۆ, عافۋ قايىربەكوۆ, جاستاردان تۇمانباي مەن جۇمەكەن, ءبارى قاتىستى. جاريالاۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدادى. سول قاعازى مەندە ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى. ۇلكەن ليريكاعا قايتىپ ورالۋىمنىڭ ءمان-جايى وسىنداي. – ودان سوڭ “دالا ديدارىن” جازدىڭىز عوي... – وسى “دالا ديدارىنا” ءىلياس وماروۆتىڭ ىقىلاسى اۋدى. ونداي زيالىلار سيرەك. عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ “ويانعان ولكەسى” تۋرالى “قازاق ادەبيەتىندە” قوس بەتتىڭ پودۆالىندا كولدەي ماقالا باستىرعان. پارتيا قىزمەتكەرى جازدى دەپ ەشكىم ويلامايدى. سول كىسى جاڭا شىققان “دالا ديدارىن” سۇراتىپ جايساڭبەك مولداعاليەۆتان سالەم ايتىپتى. بەرىپ جىبەردىم. ەكى-ءۇش كۇن وتكەندە ىلەكەڭ تەلەفون سوقتى. ول كەزدە گوسپلاننىڭ توراعاسى. “قادىر, اينالايىن, ءىلياس دەگەن اعاڭ عوي, سەن بۇگىن كەشكە ءبىزدىڭ ۇيگە كەلسەڭ قايتەدى؟” دەپ ادرەسىن ايتتى. تولەباەۆ كوشەسىندە تۇرادى ەكەن. باردىم. قىس ءىشى. ەكەۋمىز وتىرىپ اڭگىمەلەستىك. الدىمىزعا ۇيەمە تاباق ەت كەلدى. ءبىر كەزدە: “قازاق وسىلاي سۇرايدى عوي. رەنجىمە. وسى سەن قاي جەردىڭ بالاسىسىڭ؟” دەپ سۇرادى. ايتتىم: “جىمپيتى دەگەن جەردەنمىن”, دەدىم. “ە-ە, الاشوردا ورناعان ەلدەن ەكەنسىڭ عوي. ءاي, باسە, مىنا كىتاپتاعى ولەڭدەردىڭ تامىرى قايدا جاتىر دەپ ويلاپ ەدىم. ال ەندى مەن ساعان ايتايىن. مەن پايعامبار ەمەسپىن, اۋليە ەمەسپىن, بىراق وسى الاشوردا تۇبىندە اقتالادى”, دەدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا ايتقان ءسوزى. ءوزىن الماتى كينوستۋدياسىنا باسشى قىلىپ جىبەرگەندە سول مەكەمەنى بارا سالا “قازاقفيلم” ەتىپ جىبەرگەن ىلەكەڭ عوي. بۇرىن الماتى كينوستۋدياسى دەپ اتالاتىن.ۇلتقا جاناشىرلىق سول ەمەس پە. كىتابىمدى وقىعاندا پىكىرلەرىن قاعازعا جازىپ وتىرىپتى. 15 بەتتى تولتىرىپتى. ۇيگە كەلىپ وقىسام, كەرەمەتتەي پىكىر. مەنى ءتىرى كلاسسيك قىلىپ قويعان. ماشينكەگە باسىپ ەدىم, ون شاقتى بەت ماقالا بولىپ شىقتى. سودان الگىنى قولتىعىما قىسىپ “لەنينشىل جاستاعى” جىگىتتەرگە بارمايمىن با. ءبارى وقىپ, ءاي, مىنانى ءبىز باسايىق دەيدى. ىلەكەڭ دە جاريالاپ جاتسا, بەرەيىك دەدى. سول ماقالا “قادىرعا حات” دەگەن اتپەن جارق ەتە تۇسكەندە مەن 31 جاستا ەدىم. دۇرىلدەپ شىعا كەلدىك. ۇلكەن كىسىلەردىڭ قاسى مەن قاباعىنىڭ اراسىندا, ەسەبىندە جۇردىك. – الىپتاردىڭ الاقانى العاۋسىز ايالاپتى. قانداي باقىتتىسىز, قادىر اعا! قوس عاباڭمەن قالاي بولدىڭىز؟ – عابيت پەن عابيدەن اقساقالداردىڭ ورنى مەن ءۇشىن ەرەكشە. ەكەۋىنە ارناعان “ەكى شال” دەگەن ولەڭىم دە بار. قارا شال. سارى شال. ەكەۋى دە اكەممەن قۇرداس. اسىرەسە, عابيدەن. عابا, كوكە, اكە دەپ قالاتىنمىن. وقىعانى از بولسا دا, سونداي دانىشپان ادام ەدى. جانە تازا. قالانىڭ سىرتىندا, قارعالىدا تۇردى. بىردە سۇلەەۆ دەگەن جىگىت ەكەۋمىز جازۋشىلار وداعىنىڭ ەرتەڭ بولاتىن پرەزيديۋمىنا شاقىرا بارساق, عاباڭ اۋلاسىندا قوي جەتەلەپ ءجۇر. ءبىر قولىندا تاياعى. مەنى كورىپ قۋانىپ كەتتى. اقىرى سول قويىن سويىسىپ, قۋىرداعىن جەپ, مارە-سارە بولىپ قايتقانبىز. سودان جىل جارىمداي ۋاقىت وتكەندە ءبىر كۇنى وداقتىڭ الدىنا بارسام, جازۋشىلار توپتالىپ تۇر ەكەن. عابيدەن اعا ماعان سول ارادا: ء“بىزدىڭ قازىرگى جاستار ۇلكەندەردى ساعىنبايتىن بولىپ بارادى”, دەگەندەي بازىنا ايتتى. اكە-بالا بولىپ جۇرگەن ادامدارمىز, ءسوز اڭعارىن تۇسىنە قويدىم دا: “عابە, نە دەپ تۇرسىز؟ ءسىز ادامدى ايتاسىز. ادام تۇرماق مەن كەيدە قويدى دا ساعىنامىن”, دەدىم. سونداي ءبىر تاۋىپ قالجىڭدايتىنىم بار مەنىڭ باز-بازىندا. عاباڭ دا نەنى مەڭزەپ تۇرعانىمدى ءبىلىپ, ءاي, ءبىر ءماز بولىپ راحاتتانىپ كۇلدى. سوسىن ايتتى: ء“اي, قادىر, شىنىمدى ايتايىن با, تاپ سول قويدى قازىر مەن ءوزىم دە ساعىنىپ ءجۇرمىن”, دەدى. اعالارمەن ءازىلىمىزدى دە, كوڭىلىمىزدى دە جاراستىرعان شۋاقتى داۋرەن ەكەن ول دا. عابيت اقساقال ۇستامدىراق بولدى, كوپ سىر اشا بەرمەيتىن. التى اي جۇمىسسىز وتىرعانىمدا وداققا قىزمەتكە العان. سىرباز, كيىمگە باپ. ءبىر بايقاعانىم, كۇن سايىن كاستوم وزگەرتەدى. دۇيسەنبىدە ءبىر بولەك, سەيسەنبىدە باسقاشا, ءار كۇننىڭ ءوز كاستومى بار. سوعان كوزىم ۇيرەنگەنى سونشالىق, عابەڭنىڭ ۇستىندەگى كاستومىنە قاراپ قاي كۇن ەكەنىن بىلەتىن بولدىم. كەيىنىرەك عازيزا اپايعا ۇيلەندى. ول ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ قىزى, ماعان اپاي. سونى بىلەتىن عابەڭ ماعان قۋاقى مەيىرىممەن قاراپ, قالجىڭ ايتىپ قويىپ ءجۇردى. بالدىز قاتارىنا قوسقان سىڭايلى. ۇلكەن كىسىمەن ازىلدەسىپ ويناۋ وڭاي شارۋا ەمەس ەندى. جانە كىممەن؟ مارقاسقا مۇسىرەپوۆتىڭ وزىمەن! دەگەنمەن, بىرتە-بىرتە مەنىڭ دە ەتىم ۇيرەنە باستادى. سودان كەلە-كەلە عابەڭ ماعان “سۆولىش” دەيتىندى شىعاردى. كادىمگىدەي. تامساپ, باپتاپ ايتادى. كەيدە ورىسشا ديكتسياسىمەن. بۇل ەندى ءوزى ونشا جاقسى ءسوز ەمەس قوي. رەنجيىن دەسەم, تاعى رەنجي المايمىن. قازاق سۇيگەنىن “شۇناعىم” دەيدى ەمەس پە. عابەڭ دە سويتەدى ەكەن. مەنىڭ ءبىر ولەڭىمدى وقىعان نەمەسە تىڭداعان كەزدەردە. باستاپقىسىندا, باتىس قازاقستاندى ارالاعاندا اقتوبەدە بولعانبىز. سونداعى كەشتە مەن العاش رەت ء“بىر جامانى, ءبىر جاقسىسى” دەيتىن ولەڭىمدى وقىدىم. بانكەتكە بارا جاتساق, عابەڭ ماعان قاراتا ناشتەي سوزىپ: “سۆو-و-لوچ!” دەگەنى. بىراق بۇل جولى “سۆولىشتىڭ” سىرىن تۇسىنبەي قالدىم. بىرتە-بىرتە اڭداپ بايقاسام, ول ماعان سۇيسىنگەندە, ريزا بولعان كەزىندە ايتاتىن ءسوزى ەكەن. وسىنىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى مىناداي. الىپتار توبىنىڭ وسى اقىرعى تۇياعى قايتىس بولدى عوي. سوندا مەن ءبىراز جىلدارعا دەيىن عابەڭنىڭ وسى “سۆولىشىن” ساعىنىپ ءجۇردىم. مۇسىرەپوۆ اقساقال سىرتقا پاڭ كورىنگەنىمەن, مەنىڭ شىعارماشىلىعىمدى دا قاداعالاپ ءجۇرىپتى-اۋ. مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلعان “جەرۇيىق” دەگەن كىتابىمدى قولتاڭباممەن بەرگەم. سونىڭ ىشىندە بالالىق, جىگىتتىك, كارىلىك تۋرالى ليريكالىق شەگىنىس بولدى. وسى ولەڭدەردى جاتقا وقيدى ەكەن. “بوز دالا” دەيتىن ولەڭىمدى جاقسى كورىپ, جازۋشىلاردىڭ تىلگە ارنالعان پلەنۋمىندا جاساعان بايانداماسىندا باستان-اياق مىسالعا كەلتىردى. جالپى, عابەڭ ءسوزدىڭ قولدانىسىنا وتە قاتتى ءمان بەرەتىن. ارتىنان قاراسام, سىيلاعان كىتاپتارىمنىڭ ءبارىن قارىنداشپەن سىزىپ تۇرىپ وقىعان. “تايمانوۆىم يمانوۆ بوپ ءتىرىلدى” دەگەن ولەڭ جولىنا لەپ بەلگىسىن قويىپتى. كەيىن وسى ولەڭدەردىڭ ارقايسىسى ءۇشىن عابەڭنىڭ ءبىر-ءبىر “سۆولىشىن” ەستىگەنىمدى ەسكە ءتۇسىردىم. – ء“بىزدىڭ تاريح ول دا ءبىر قالىڭ تاريح, وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراق تاعى...” قادىر اقىن ءوز زامانىنىڭ وسى تەكتەس اششى شىندىقتارىن استارلاپ ايتا بىلۋىمەن دە حالقىنا, قازاعىنا قادىرى ارتتى دەسەك, ءبىز دە شىندىقتان الىس كەتپەسپىز. – شىندىق دەگەن دە كيەلى ۇعىم عوي. اسىرەسە, ادەبيەتتەگى شىندىق. ءبىزدىڭ قازاق ادەبيەتى كەڭەس وكىمەتىنىڭ تابانىندا ەڭ قاتتى زارداپ شەككەن ادەبيەت دەپ ەسەپتەيمىن. جانە باعالانباعان ادەبيەت. اۋەزوۆتىڭ ءجونى بولەك. زامانا شىندىعىن ايتقىزبادى. ايتپەسە انا ماعجاندار شىندىقتى شىڭعىرتقان سۇراپىلدىڭ ءوزى ەمەس پە. جانسۇگىروۆتىڭ پروزاسىنداعى اششى اقيقاتتار. سابازىڭ شىنىمەن-اق سوتتاۋعا بولاتىن شىندىقتاردى جازعان ەكەن. تابيعاتىنان مىقتى اقىن جاروكوۆ سانالى تۇردە 1917 جىلدان ارىعا بارمادى, بەرگىسىنىڭ دە بەتىنەن قالقىدى. شىندىقتى ايتا الماعانىنا كۇيىنگەن قاسىمنىڭ اقىندىق قۇدىرەتپەن شىرقىراپ جازعان جىرلارى ءبارىبىر ماڭگىلىك بوپ قالدى. بىردەڭەنى ايتا ءبىلۋدىڭ ءوزى ينتەللەكتۋالدىق ورەگە بايلانىستى عوي. جاقسى جازۋشىنىڭ ءبىرى بەردىبەك سوقپاقباەۆ ەدى. سىرلاستىعىمىز بار. كەيدە كەزدەسكەندە: “بەكە, نە جازىپ ءجۇرسىز؟” دەپ سۇرايمىن. سوندا ايتادى: ء“اي, قادىر, سەن قىزىقسىڭ. نە جازاسىڭ؟ ۇكىمەتكە تەك قانا وتىرىك كەرەك, ال ماعان تەك قانا شىندىق كەرەك. مەنىڭ شىندىعىمدى ول جازدىرمايدى, ونىڭ وتىرىگىن مەن جازعىم كەلمەيدى”, دەيتىن. سولاي بولا تۇرسا دا: “شىندىق تا جوتەل سياقتى جىبىرلاپ تۇرار تاماقتا”, دەپ ءجۇرىپ ءبىراز نارسەلەردى ايتقان سياقتىمىز. ولەڭدەرىمنىڭ افوريزمگە جاقىندىعى دا سول اقيقاتتى ايتقىشتىقتان بولسا كەرەك. مەنىڭ سول شىندىعىمدى سول كەزدەردە-اق قالتقىسىز ۇققان حالقىما راقمەت. قۇرداسىم ورازاقىن اسقار: “قازاقتا “حالىق ايتسا, قالت ايتپايدى” دەگەن ءسوز بار. ودان كەيىن “اباي ايتسا, قاتە ايتپايدى” دەگەن ءسوز بولدى. ەندى “قادىر ايتسا, قاتە ايتپايدى” دەگەنگە كەلىپپىز” دەپ جازدى. الەۋمەت وسىلاي باعالاپ جاتسا نە ىستەيمىز؟ كونەمىز. ادەبي كرەدو دەگەن بولادى. مەنىڭ شىندىقتى ايتۋىم سول شىعار. – اقىنىم, ابىزىم دەپ ءوزىڭىزدى ارداق تۇتقان, الاقانعا سالعان حالقىڭىز ءۇشىن ادەبيەتتە عانا ەمەس, ومىردە دە قايراتكەرلىك ەتىپ كۇرەسكەن كەزىڭىز بولدى ما؟ – العاشقى كونستيتۋتسيامىزدىڭ جوباسى تالقىلانعاندا ءتىل جونىندەگى تارماقتى وتكىزۋ وتە قيىنعا ءتۇستى. مەن وندا جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتىمىن. سۇراپىل پىكىرتالاس. الدىمەن زامانبەك باستادى, نۇرقادىلوۆ. سوسىن ءبىر ورىس, ودان كەيىن ءبىر قازاق. وسىلاي الما-كەزەك ايتىسۋ. قازاقتىڭ ايتاتىنى: مەملەكەتتىك ءتىل بىرەۋ بولسىن, ول قازاق ءتىلى بولسىن. ورىس-تىلدىلەر بۇعان قارسى. ابدەن قىسىلعان كەزدە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى: “قادەكە, ءسىز سويلەيسىز بە؟ سويلەڭىزشى!” دەدى. “سويلەيمىن”, دەدىم. ەكى نارسەنى ايتتىم. ءبىر ورىس ايەلى “كومسومولەتس ۋكراينى” دەگەن گازەتكە جازىپتى: مەنىڭ بالام ورىس. ويتكەنى, اكە-شەشەسى ءبىز ورىسپىز. ورىس كلاسىندا وقيدى. بارلىق پاننەن بەس. ۋكراين تىلىنەن ءتورت. سول ءۇشىن بالام التىن مەدال الا المايدى. نەگە مەنىڭ بالام ۋكراينشا وقۋى كەرەك؟.. دەي كەلىپ: “كومۋ نۋجەن ەتوت نيكومۋ نە نۋجنىي ۋكراينسكي يازىك؟” دەپ اياقتايدى... امەريكانىڭ اسكەري اتتاشەسى ۋكرايناعا 3 جىلعا قىزمەتكە كەلىپتى. ەكى جىلدا ۋكراين ءتىلىن ۇيرەنىپتى. ەندى ءبىر جىلدان كەيىن كەتەدى. سوعان قاراماستان ۇيرەنىپ وتىر. وسىنى الدىڭعى مىسالمەن سالىستىرا كەلە, “وكازىۆاەتسيا كومۋ-تو نۋجەن ۋكراينسكي يازىك”, دەدىم. مەن ونشا باتىر ادام ەمەسپىن, بىراق لوگيكاڭ مىقتى بولسا, قارسىلاسىڭدى كادىمگىدەي قىجىرتىپ, تىزە بۇكتىرۋگە بولادى. ءسوزىم دەپۋتاتتارعا قاتتى اسەر ەتتى. ەندى, ۋكراين, باسقا ۇلتتاردان دا دەپۋتاتتار وتىر عوي. سولاردىڭ ىشتەرىندە بۇعىپ جاتقان قىجىلدارىن وياتىپ, قازاققا وداقتاس ەتىپ شىعاردىم. كانادانىڭ ءبىر جازۋشىسى بار. سەتون-تومپسون دەگەن. وڭشەڭ حايۋاناتتار جايلى جازادى. سوندا ءبىر كيىكتىڭ لاعى يتتەن قاشىپ اڭشىنىڭ بۇتىنىڭ اراسىنا كەلىپ تىعىلادى. بايقايسىڭ با؟ ءسويتىپ, امان قالادى. مۇنى ورىس دەپۋتاتتارعا قاراتىپ ايتتىم. “اۋ, وسى سەندەردىڭ باياعى دوبروليۋبوۆتارىڭ, چەرنىشەۆسكيلەرىڭ قايدا كەتكەن؟ مىنا قازاقتىڭ ءتىلى ەلىكتىڭ لاعى سياقتى اراشا سۇراپ تۇر عوي سەندەردەن”, دەدىم. – وڭدىرماي ايتقان ەكەنسىز. – سونىمەن, داۋىسقا سالىپ جىبەرگەندە, سوندا 93% العانبىز. – بۇل ەندى اقىندىقتان گورى اقىلماندىققا كوبىرەك كەلگەندەي ەكەن. – قالاي بولعاندا دا, مۇنىمدى حالقىمنىڭ, قازاعىمنىڭ الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزدى مىسقالداي بولسا دا اقتاپ وتەۋىم عوي دەپ ويلايمىن. ەلباسىمىزدىڭ دا اركەز: “قادەكە!” دەپ قۇرمەتتەپ, ۇمىتپاي, ەلەپ-ەسكەرىپ جۇرەتىنى دە وسىنداي جايلاردان بولار. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت, قادىر اعا. جەتپىس بەسىڭىز قۇتتى بولىپ, ەلىڭىزبەن بىرگە جاساي بەرىڭىز!
اڭگىمەلەسكەن قورعانبەك امانجول
