قىزىل يمپەريا كۇشەيىپ تۇرعان ساتتە باۋكەڭنىڭ اسقان باتىرلىعى دا, قايراتكەرلىگى دە, جازۋشى, ويشىلدىعى دا دۇرىس باعالانعان جوق. 45 جىل بويى باتىر اتاعىنا ەكى رەت ۇسىنىلسا دا بەرىلمەي قويدى. ماسكەۋدەگى جوعارى اسكەري اكادەميادا 5 جىل “جوعارى تاكتيكادان” اعا وقىتۋشى بولىپ قىزمەت اتقارىپ, ۇستازدىقتىڭ ەڭ بيىك شىڭىنا جەتتى. 13 جىل گەنەرالدىق قىزمەت اتقاردى. بىراق, گەنەرال شەنى بەرىلگەن جوق. وزگە ۇلتتىڭ, جوعارى اسكەري بيلىككە ارالاستىرىلمايتىن ۇلتتىڭ وكىلى ەكەندىگى ەسەپكە الىندى. وعان “بەتىڭ بار, ءجۇزىڭ بار” دەمەي بەتكە ايتاتىن بىربەتكەي باتىر مىنەزى قوسىلدى. م.اۋەزوۆ: “باۋىرجان مومىش ۇلىن تىكەسىنەن تىك قويىپ, قىلىشپەن شاپساڭ, ەكى جارىلىپ تۇسەدى, بىراق ءسىز بەن بىزگە ۇقساپ كەلىسىمپازدىققا بارمايدى” دەگەن ەكەن. فرونت قولباسشىسى ي.ح.باگراميان ديۆيزيا قولباسشىسى ب.مومىش ۇلىنىڭ ومىربايانىمەن تانىسىپ وتىرىپ: “فاميلياڭىز قيىنداۋ ەكەن, نەگە ورىسشا ەمەس؟” – دەپتى. سوندا باتىر: ء“سىز نەگە باگراموۆ ەمەسسىز!” – دەپ قويىپ قالعان (كوزى قاراقتى, كوڭىلى وياۋ, ازات جاندى قازاق بالاسىنا وي سالار – ە.ك.). كەلىسىمپاز جان عانا مانساپ باسپالداعىنا تەز ورلەيتىنى بەلگىلى. باتىردىڭ تۋا بىتكەن تابيعاتىنا بۇل جول جات ەدى. الايدا, جوعارى جاق كوتەرمەلەمەدى دەپ باۋكەڭنىڭ ەل اراسىنداعى قادىر-قۇرمەتى, داڭقى ەسەلەپ ارتپاسا ەش كەمىگەن ەمەس. سوڭعى دەموكراتيا مەن ەركىندىك لەبى ەسكەن كەزەڭدە عانا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ارالاسۋىمەن باۋىرجان مومىش ۇلىنا باتىر اتاعى بەرىلدى. ب.مومىش ۇلى 200-دەن استام ۇرىسقا اسكەردى ءوزى باستاپ كىرگەن. بەس رەت قورشاۋدا قالىپ, بۇزىپ-جارىپ شىققان. جەتى رەت جاراقاتتانعان, ءۇش رەت كونتۋزيا العان. سۇراپىل سوعىس ءتورت جىلعا سوزىلدى. بىراق, باۋكەڭ جەتى جىلداي اجالدىڭ وتىندە ءجۇردى... ماسكەۋ تۇبىندەگى ناعىز قىسىلتاياڭ شاقتا: “كريۋكوۆادان شىعىسقا قاراي جەر جوق!” – دەپ قارتانىڭ جارتىسىن قىلىشپەن شاۋىپ تاستاعان جۇرەك جۇتقان قاس باتىردىڭ داڭقتى جاۋىنگەرلىك جولىنىڭ بۇل ايشىقتى كەزەڭدەرى عانا. باۋكەڭ ەڭبەككە ارالاسۋىن ۇستازدىقتان باستاعان ەكەن. ۇستازدىقتا ۇلكەن تابىسقا جەتكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتكەنبىز. جيىرما كىتاپ جازعان ەڭبەكقور قالامگەر باۋكەڭنىڭ ءار كىتابىن وقىرمان جۇرت قۇنىعا وقىپ, تاعاتسىزدانا كۇتىپ وتىرعان. ونىڭ كىتاپتارىنىڭ جالپى تارالىمى 2 ميلليوننان اسىپ كەتكەن ەدى. باۋكەڭنىڭ كىتاپتارى كۋبادا جانە يزرايلدە 20 رەت, پولشادا – 15, چەحوسلوۆاكيادا 13 رەت باسىلىپ شىققان. باۋكەڭ عۇمىر بويى قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن بارىنشا قادىرلەپ, انا ءتىلىن ايالاپ, اسپەتتەپ وتكەن. كەزىندە جازۋشى د.سنەگين بىلاي دەگەن ەكەن: “باۋىرجان ءجۇز جىلدا ءبىر تۋادى. ول مەن ءۇشىن ماڭگى ۇلگى. ول قازاق بولۋدان قالعان قازاقتاردى, ياكي, ءتىلىن, ءدىنىن, اتا سالتىن بىلمەيتىن قازاقتاردى جەك كورەتىن”. 1965 جىلى كۋباعا بارعان ساپارىندا 30 گرادۋس ىستىقتا سۋسار بوركىن تاستاماي قازاق ەكەنىن, قازاق دەيتىن ەل بارىن ماقتانىشپەن كورسەتىپ جۇرگەن ەرەن قيمىلدارى دا باۋكەڭ بىتىمىندەگى ءبىرتۋار قاسيەت ەكەندىگىنە دالەل بولارلىقتاي. جاسقانشاق ەلدىڭ وتانسۇيگىشتىگىنىڭ قۇنى كوك تيىن دەپ ۇعاتىن باتىر ايبىندى, قۇرىش قالقاندى, باتىل ۇرپاق تاربيەلەۋدى ارماندادى. باۋكەڭ انادان ەشكىم باتىر بولىپ تۋمايتىنىن, ايبىندىلىق اسپاننان تۇسپەيتىنىن, تەك قانا تاباندىلىق – تاتىمدى تاربيەدەن باستاۋ الادى دەپ ەسەپتەگەن. بۇگىندە باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جۇرت اۋزىنان ايتىلماعان جاقسى ءسوز, اشىلماعان سىر قالعان جوق. وسى جولعى ءوزىمنىڭ از-كەم ويىمدى قازاقتىڭ قايتالانباس ءبىرتۋار تۇلعاسىنىڭ تاربيەنى تىرەك ەتكەن ۇستازدىق جولىنىڭ, اسىل مۇرا بولىپ ساقتالاتىن ءىنجۋ-مەرۋەرت سوزدەرىنىڭ ۇرىمتال تۇستارىمەن ۇشتاستىرۋدى قولايلى كوردىم. باۋكەڭ جايىندا سىر ۇشىعىنا تۇرتكى بولعان تاعى ءبىر جاي بار. باۋىرجان مومىش ۇلى 1943 جىلدىڭ اياعىندا جاراقاتتانىپ, گوسپيتالدا ەمدەلىپ شىققاننان كەيىن الماتىعا كەلگەن ەكەن. اكادەميك قانىش ساتباەۆ پەن مۇحتار اۋەزوۆ قازاقستان جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگى, موسكۆا تۇبىندەگى شايقاس, مايدان ءومىرى جايلى باۋىرجان مومىش ۇلىنا عىلىمي-شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيا الدىندا ءدارىس وقۋعا ءوتىنىش جاسايدى. اڭگىمە-ءدارىس ءبىر اپتاعا سوزىلادى. وسى تاريحي قۇندى ادەبي مۇرا شيرەك عاسىر بويى جازۋشى ارحيۆىندە ساقتالىپ كەلىپتى. تۇپنۇسقادان ءبىراز ىقشامدالىپ مۇحتار قازىبەكوۆتىڭ اۋدارۋىمەن 1990 جىلى “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ 5-سانىندا تۇڭعىش رەت جارىق كوردى. تابيعاتىنان سۇڭعىلا باۋكەڭنىڭ اسكەري اكادەميالاردا وقىلۋعا ءتيىستى اڭگىمە-دارىستەرى كەيىندەرى ىرگەلى ىزدەنىستەرگە جول اشقانى بەلگىلى. باۋكەڭ كوپ جۇرتتاردىڭ كونە, جاڭا جورىق جولدارىن, سودان تۋعان كوركەم مۇرانى دايەكتىلىكپەن زەرتتەگەن كىسى. اسىرەسە, اسكەري ورىس شەجىرەسىنە, ونىڭ سول سالاداعى تىرلىگى مەن تىلىنە جەتىك بولعان. ەندى بىرەۋگە وي سالىپ, بىرەۋگە ونەگە بولىپ, كوپشىلىكتىڭ كادەسىنە جارارلىق اڭگىمە-دارىستەگى وي ورىمدەرگە جۇگىنەيىك: “...دانالىق وتكەننىڭ تاجىريبەسىن قورىتاتىن, قازىرگى جاعدايدى زەردەلى تالدايتىن جانە بولاشاقتى كورە بىلەتىن تۆورچەستۆولىق ويدىڭ قايماعىنان تۇرادى. بۇيرىق – العىر باسشىنىڭ وي-ارمانى. اسكەرسىز – قولباسشى قاۋقارسىز, باسشىسىز اسكەر – ءالسىز. قاناتتى ءسوزدىڭ قاراپايىم سوزدەن ايىرماسىن سەرگەك قۇلاق, العىر وي اجىراتادى. كومانديردىڭ پارىزى – سولداتتاردىڭ قانداي دا ءبىر بولماسىن ءىس-ارەكەتتەرىن نازارعا سالىپ, ەسكەرۋسىز قالدىرماۋ. ەگەر سولدات جاقسى ىسىمەن كوزگە تۇسسە – ول ماداقتالۋعا ءتيىس. ۇرىستا – سوعىستا – ادامعا ءتان بارلىق: جوعارى جانە تومەنگى قاسيەتتەردىڭ ءوزى بارىنشا اشىلىپ كورىنەدى. جوعارى سەزىمدەر: پارىز, ادامگەرشىلىك, ەرجۇرەكتىلىك, ەرلىك, باتىرلىق, قاھارماندىق جانە ت.ب. تومەنگى سەزىمدەر: وپاسىزدىق, ۇجدانسىزدىق, ۇرەي, قورقىنىش جانە ت.ب. ەرلىك دەگەنىمىز نە؟ بۇل ادامعا تۋا بىتكەن قاسيەت ەمەس, دۇرىس جۇرگىزىلگەن اسكەري تاربيەنىڭ جەمىسى. ەرجۇرەكتىلىك پەن باتىرلىقتى نايزالاسقان قولما-قول ۇرىستان كورگىسى كەلەتىن ادام قاتەلەسەدى. ...“سولدات” دەگەن ءسوزدى سوعىسقا قاتىستى ماعىنادا عانا ۇعىنباۋ قاجەت. بارلىق جەردە ادامعا جاس كەزىنەن باستاپ سولدات, ناعىز كۇرەسكەر دەپ قاراۋ قاجەت. سولدات دەپ ءار ءتۇرلى سالالار مەن قىزمەتتەردە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ ءبارىن ايتىپ وتىرمىن. سولدات دەگەندى مەن كەڭ ماعىنادا تۇسىنەمىن. ادام وت باسى-وشاق قاسىنان باستاپ ۇرىس كەزىندە شابۋىلعا شىعۋعا دەيىن, بارلىق جەردە جاۋىنگەرلىك قاسيەت, قايرات, تاباندىلىق كورسەتە ءبىلۋى كەرەك. پارىز – بۇل ورىندالۋعا ءتيىس مىندەت پەن ارەكەت. مىندەت ادامعا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى” (“جۇلدىز” جۋرنالى. №5, 1990). باقىتجان مومىش ۇلىنىڭ “ۆوسحوجدەنيە ك وتتسۋ” كىتابىنداعى باۋكەڭنىڭ پارىز تۋرالى ايتقان ويلارى تەرەڭ تامىرلى دالەلدەرىمەن نازار اۋدارتادى. كەلىنى زەينەپ احمەتقىزىنا “مەنى اۋدارام دەپ قاراتەر بولماي-اق قوي” دەيتىن اتالى ءسوزىن قاپەرگە الا وتىرىپ, ورىسشا ءماتىنىن قاز-قالپىنشا ۇسىنۋدى ءجون كوردىك: “...كاجدىي دولجەن حوروشو ۆىپولنيات سۆوي دولگ نا سۆوەم مەستە. سەيچاس ۆاش دولگ – دوبروسوۆەستنايا ۋچەبا, ي نادو ۋچيتسيا نە تولكو يازىكۋ ي پەداگوگيكە, نو ي ترۋدوليۋبيۋ, چەستنومۋ وتنوشەنيۋ ك دەلۋ. ۆ ەتوم پروچنىي زالوگ بۋدۋششيح ۋسپەحوۆ, سپوكوينوي سوۆەستي. مالىي دولگ, كوتورىي وبەرنەتسيا بولشيم. ...ۋ تەبيا ەست دولگ پەرەدو منوي, ي نە تولكو كاك پەرەد وتتسوم. زاششيتوي گوسۋدارستۆا زانيماەتسيا ارميا, ا ۆى وبيازانى ۋكرەپليات ەگو. كاجدايا سلۋجبا يمەەت سۆويۋ سپەتسيالنۋيۋ زاداچۋ, نالاگايۋششۋيۋ وسوبىە وبيازاننوستي, ي ەتو مى نازىۆاەم دولگوم, حوتيا ي ۆ دوۆولنو ۋزكوم پونيماني. ستەرجنەم ۆوينسكوگو دولگا ياۆلياەتسيا, يا دۋمايۋ, ۆوينسكي دۋح, مورالنو-نراۆستۆەننىي وبليك ۆويسك, ۆىسوكيە يدەي ي چۋۆستۆو پاتريوتيزما. ستەرجنەم گراجدانسكوگو دولگا بۋدەت اكتيۆنىي پاتريوتيزم, تۆورچەسكي ترۋد, دۋحوۆنوە ەدينستۆو وبششەستۆا. كاك ۆيديش, وبششەگو منوگو...”. ءيا, ومىردەگى ءور مىنەزىنە ولشەم بوپ قالىپتاسقان جالىندى جۇرەكتەن شىعاتىن سوزدەر! ۇلى باتىردان ءبىزدىڭ الار ۇلاعاتىمىز كوپ. ءبىز عانا ەمەس, شەتەلدەردە دە باۋكەڭ ۇلاعاتىن قاسيەت تۇتقاندار از بولدى ما؟! كۋبانىڭ اسكەري اكادەمياسىندا باۋكەڭنىڭ كىتابى (“ۆولوكولامسك تاس جولى”) ارنايى كۋرس سەمينارى رەتىندە وقىلدى. سول ەلدەگى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەس جىلدارىندا باتىردىڭ شىعارماسى يسپان تىلىنە جەدەل اۋدارىلىپ, سولداتتارعا تاراتىلعان. جازۋشى كىتابىنىڭ قاسيەتى اسكەري ونەرىندە, جەڭىس عىلىمىنىڭ سىر-سيپاتىن اشىپ بەرۋىندە عانا ەمەس, سونداي-اق ەرلىك, ازاماتتىق, تاباندىلىق, وتانشىلدىق رۋحتى تاربيەلەۋىندە دە ەدى. ەڭسەسى بيىك ەلدىگىمىزدىڭ ەرتەڭى – قازىرگى ۇرپاق باۋكەڭ بىتىمىندەگى اسقار جۇرتىنىڭ شىڭ باسىنداي تاكاپپار رۋحىنان قاناتتانىپ, باتىرلىق, وتانسۇيگىشتىك قاسيەتتەردى بويلارىنا ءسىڭىرىپ وسسە, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى! ادالدىقتان اسقان قۇدىرەتتىلىكتىڭ, ادىلەتتىلىكتەن اسقان اۋليەلىكتىڭ بولۋى مۇمكىن بە؟! ەندەشە, باۋىرجان اتاعا قانشا تاعزىم ەتسەڭ دە ارتىق بولماس دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, اتاسىزدىق – وتانسىزدىق, وتانسىزدىق – وپاسىزدىق, وپاسىزدىق – يمانسىزدىق. ەشتەڭەنىڭ قادىرىنە بويلاي بىلمەگەن ەشكىمدى دە جارىلقاي المايدى. ءتاڭىرىم تەك سوندايدىڭ بەتىن اۋلاق قىلعاي!
P.S. جۇرەگى “حالقىم” دەپ سوققان, ارقانىڭ ارداقتىسى, وتاندىق جۋرناليستيكا سالاسىنىڭ مايتالمانى, ۇستازىمىز مارقۇم اقسەلەۋ سەيدىمبەك: “كوشپەلىلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاقتىڭ اسكەري ونەرى تۋرالى دۇنيەلەر شامالى. ورىس اسكەرىنىڭ سوعىس ونەرىن ورىستان ارتىق مەڭگەرگەن ءبىزدىڭ باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تاجىريبەسىن زەردەلەۋ قاجەت” دەپ ەدى, جارىقتىق. وسى تىرناقالدى ماتەريالدى تالىمگەر تاپسىرماسىنىڭ باسى دەپ قابىلداڭىزدار, قادىرلى وقىرمان.
ەرنار كۇلماعامبەت,
اسكەري جۋرناليست.
