كەلىسىم دىڭگەگى

وسى ءىسساپار “ەۋرازيا ۇنقاتىسۋى” حالىق­ارالىق قوعامدىق قورىنىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن جانە اتالعان قوردىڭ قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنداعى پرەزيدەنتى ساليح اكچاي مىر­زا­نىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە اسى­رىلدى. بۇل ساپاردىڭ باستى كوزدەگەنى – ەلىمىز­دىڭ دىنارالىق كەلىسىم سالاسىندا قالىپ­تاسقان تاجىريبەسىن ناسيحاتتاۋ, قازاقستان مەن تۇركيا اراسىنداعى سان قىرلى دوستىق قارىم-قاتىناستاردى ودان ءارى نىعايتۋ, سونداي-اق, تۇرىك رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ اۋماعىنداعى ءدىني ۇيىمداردىڭ جۇمىسىمەن تانى­سىپ, ولاردىڭ وكىل­دەرىمەن كەڭىرەك پىكىر الماسۋ. مۇنىڭ ءوز سەبەبى دە جوق ەمەس. قازىر مىناداي پىكىر ءجيى بوي كورسەتىپ قالىپ ءجۇر. ونىڭ نەگىزى وزەگى “قازىرگىدەي جاھان­دانۋ سىندى الىپ كۇشتىڭ جالىنا جارماسقان زاماندا بيلىكتىڭ مىنبەرىن­دەگى ساياساتكەرلەر شەشە الماعان ماسە­لە­نىڭ ءتۇيىنىن رۋحاني سالا, ونىڭ ىشىندە ءدىن وكىلدەرىنىڭ ءوزارا تاتۋلىعى مەن اۋىزبىرلىگى تارقاتا الادى” دەگەنگە سايادى. راسىندا دا, ادامدار بويىن­داعى رۋحاني جانە مورال­دىق قۇندىلىقتار­دى ساقتاۋ, ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى اراسىن­داعى قارىم-قاتىناستى بەرىكتەندىرۋ, ولاردىڭ بويىنداعى توزىمدىلىك تەتىگىن نىعايتۋ سەكىلدى وتكىر ماسەلەلەر – بۇگىن­دە بارلىق ادامزاتتى تولعان­دى­رادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. مۇنىڭ جاھاندانۋدىڭ الىپ اپانىندا جۇتىلىپ كەتپەۋ ءۇشىن دە قاجەت ەكەن­دىگىن ۋاقىتتىڭ ءوزى كورسەتىپ بەرىپ وتىر. سونىمەن, يسلام, پراۆوسلاۆيە, كاتو­ليك جانە يۋدايزم دىندەرى وكىلدەرىنەن تۇراتىن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا ساپارىنىڭ العاشقى “شىمىلدىعى” ىستامبۇلدا اشىلدى. مۇندا ىستامبۇل ءمۇفتيى مۇستافا چاگريدجي­مەن كەزدەسۋ وتكىزى­لىپ, بۇل كەزدەسۋ كەزىندە العاشقى بولىپ ءسوز العان ەلىمىزدىڭ ءدىني ىستەر جونىندەگى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانبەك مۇقاشوۆ ەجەلگى ۆيزانتيا جەرىنە اياق باسىپ, تۇرىك باۋىرلار­مەن جۇزدەسىپ وتىرعاندارى ءۇشىن قازاقستان­دىق دەلەگاتسيا وكىلدەرى اتىنان جىلى لەبىزىن ءبىلدىردى. ء“بىز قازاقستانداعى قازىرگى دىنارا­لىق تاتۋلىق پەن ءدىن وكىلدەرى اراسىنداعى كەلىسىمنىڭ قانداي سيپاتتا ەكەنىن, وسى با­عىت­تا قانداي ءىس-شارالار اتقارىلىپ جاتقا­نىن بايانداپ, ءوز تاجىريبەمىزبەن ءبولىسىپ, سونداي-اق سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە قالىپتاسقان جاعداي­مەن تانىسۋعا ارنايى كەلدىك. ءبىز مۇنداي مۇمكىندىكتىڭ تۋىپ وتىرعانىنا وتە قۋانىش­تىمىز”, دەدى امانبەك مۇقاشوۆ ءوز سوزىندە. وسىلاي دەي كەلە, ءدىن جونىندەگى كوميتەت وكىلى قوس مەملەكەتتىڭ رۋحاني سالادا­عى ارىپتەستىگىنە قاتىستى دا بىرقاتار ماعلۇ­مات­تار بەرە كەتتى. “بۇگىندە قازاقستان-تۇركيا اراسىنداعى كەلىسىم-شارت­تار جاقسى جولعا قويىلۋدا. ەكى ەلدىڭ ءدىني باسقارماسى ارا­سىند­ا دا ارىپتەستىك بايلانىس ورنىعىپ كەلەدى. جالپى, قازاق جەرىندە 10 شاقتى مەشىت تۇرىك باۋىرلاردىڭ ارقاسىندا سالىن­دى. قازىرگى تاڭدا سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدەن كەلگەن 22 ۇستاز مەشىتتەردە قاجىرلى ەڭبەك ەتۋدە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەكى ەلدىڭ رۋحاني باعىتتاعى سان-سالالى بايلا­نىسى ۋاقىت وتكەن سايىن نىعايىپ كەلەدى. قوس مەملەكەتتىڭ ءدىني باسقار­مالارى اراسىنداعى كەلىسىم-شارت تا ءوز ناتيجەسىن بەرۋدە”, دەدى ا.مۇقاشوۆ. بۇل تۋرالى ەلوردامىزداعى “نۇر استا­نا” مەشىتىنىڭ باس يمامى قاليجان قاجى زاڭقوەۆ تا كەڭىرەك اڭگىمە قوزعادى. ول كون­فەس­سياارالىق تاتۋلىقتى نىعايتۋ باعىتىن­دا قانداي شارالار اتقارىلىپ, قانداي باستاما­لار كوتەرىلىپ جاتقانى جونىندە ءوز وي-پايى­مىن جەتكىزدى. “ەڭ الدىمەن بۇكىل قازاقستان مۇسىلماندارى­نىڭ, ەلىمىزدىڭ باس ءمۇفتيىنىڭ اتىنان ۇلكەن سالەمىمىزدى جەتكىز­گىم كەلەدى. ءبىز وسى سىزدەر­دىڭ ارنايى شا­قىرۋ­­لارىڭىزبەن قازاقستان­داعى دىنارالىق, ۇلتارالىق, كونفەسسياارا­لىق تاتۋلىقتى ناسيحاتتاۋ باعىتىندا كەلدىك. 1991 جىلى ەلىمىز تاۋەل­سىز­دىك العاندا, بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانىپ, ء“بىزدىڭ تۋىسقان ەل تاۋەلسىز ەل بولدى” دەگەن دە سىزدەر ەدىڭىزدەر. مەملەكەت باسشى­سىنىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ 3 بىردەي سەزى ءوتتى. انشەيىندە ءبىر-بىرىمەن قوسىلا بەرمەيتىن ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى ءبىر ۇستەلدىڭ باسىندا توقايلاستى. ءبىزدىڭ جەتىستىگىمىز دە وسى بولسا كەرەك. ويتكەنى, قۇران-كارىمنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ بارلىعىمىزدىڭ ادام اتا مەن حاۋا انادان تاراعانىمىزدى ناسيحاتتايدى عوي. ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ العاشقى جىلدارىندا قازاقستاندا نەبارى 68 عانا مەشىت بولعان. سوڭعى 16 جىلدا ولاردىڭ سانى 2300-دەن استى. بۇعان قوسا, 7 مەدرەسە, “نۇر-مۇباراك” يسلام ۋنيۆەرسيتەتى بوي كوتەردى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەت ەگيپەت پەن قازاقستان اراسىن­داعى دوستىقتىڭ جەمىسى. سونداي-اق, الماتى قالاسىندا يمامداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرەتىن ينستيتۋت بار. وسىلارعا قوسىمشا تۇركيا ءدىن ىستەرى باسقارماسىنىڭ 22 ۇستازى ەلىمىز­دىڭ وبلىستارى مەن قالالارىنداعى مەشىت­تەر­دە ساۋاتتانۋ كۋرسى, قۇران وقىتۋ باعى­تىن­دا قىزمەت جاساۋدا. ولاردىڭ قىز­مەتى ناتيجەلى. بۇل قازاقستان ءدىني باس­قارماسى مەن تۇركيا ءدىني باسقارماسى اراسىنداعى كەلىسىلگەن كەلىسىم-شارتقا بايلانىستى جاسالىپ جاتقان ۇلكەن ءىس-شارا. اللا رازى بولسىن!”, دەدى قاليجان قاجى. وسىلاي دەي كەلە ول, قازاقستاننىڭ مۇسىل­مان مەملەكەتى ەكەندىگىن, ەلدەگى مۇسىل­مان­دار جالپى حالىق­تىڭ 77 پايىزىن قۇراي­تىنىن, ال قالعان 22 پايىزى پراۆوسلاۆيە, كاتوليك, يۋدايزم ءدىنىن ۇستاناتىندىقتارىن مالىمدەدى. “بۇدان بى­لاي دا بىرلىكتە, تاتۋ­لىقتا بولىپ, تالاي جاق­سى ءىستىڭ باستالۋىنا ۇلەس قوسامىز دەگەن ويدامىز. سەبەبى, ءالى دە جۇزەگە اسىرىلار ىس­تەر بارشى­لىق”, دەدى قاليجان قاجى ءوز سوزىندە. كەزدەسۋ كەزىندە ەلىمىزدىڭ ادىلەت مي­نيسترلىگىنە قاراستى مادەنيەتتەر مەن دىن­دەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعىنىڭ ديرەك­تورى ايدار ءابۋوۆتىڭ ءسوزى دە ءوزىنىڭ ءمان-مازمۇنى­مەن ەرەكشەلەندى. “قازاقستان – ۇلى وركە­نيەت­تەر توعىسىندا ورنالاسقان مەملەكەت, ياعني شىعىس پەن باتىس اراسىن جالعايتىن كوپىر. ەلىمىز بارلىق الەمدىك مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ ەڭ كەرەمەت بەلگىلەرى مەن ەرەكشە­لىكتەرىن بويىنا سىڭىرگەن. بۇگىندە قازاقستان “بەيبىتشىلىكتى ءسۇيۋشى ەل” رەتىندە ۇلكەن باستامالار كو­تەرۋدە. سونداي يگىلىكتەردىڭ ءبىرى – مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ باستاما­سىمەن قۇرىلعان مادەنيەتتەر مەن دىندەردىڭ حالىقارالىق ورتالىعى دەپ ايتۋعا بولادى. ونىڭ قۇرىلعانىنا 2 جىل بولدى. بۇل – ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ كونفەس­سيا­­ارالىق كەلىسىمدى ساقتاۋ جولىنداعى باتىل قادام­دارىنىڭ ءبىرى, – دەدى ايدار پارقۇل ۇلى. – بولاشاقتا بۇل ورتالىق ن. نازار­باەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, “بەيبىت­شىلىك پەن كەلىسىم­نىڭ, ادىلەتتىلىكتىڭ ينتەل­لەكتۋالدى ورتا­لىعىنا اينالۋى ءتيىس. بۇدان بولەك 2011 جىلى قازاقستان يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنا توراعالىق ەتپەك. بۇل دا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەدى. ءبىر سوزبەن ايتقان­دا, قازاقستاننىڭ بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ جولىنداعى ءوز مودەلى, ءوز جولى بار. 130-دان استام ەتنوس وكىلدەرىنىڭ تاتۋ-ءتاتتى ءومىر ءسۇرىپ, 40-قا تارتا كونفەس­سيالاردىڭ جۇمىس ىستەۋى دە وسىنداي مودەل­دىڭ ارقاسى دەپ تۇسىنگەن ءجون”. وسىلاي دەي كەلە, ول قازاقستانداعى ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ تۇركياعا ساپارىنىڭ ماڭىزى ايرىقشا ەكەندىگىن, بۇل ەڭ الدىمەن ەكى ەلدىڭ رۋحاني جاقىنداسۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. “دۇنيە جۇزىندە بيلىك باسىنداعى ازاماتتار شەشە الماعان ماسەلەلەر كوپ. ال وسى ماسەلەلەردى ءدىني باسقارمالار وكىلدەرى بىرلەسىپ شەشۋگە, ءتۇرلى كەلەڭسىزدىكتەرگە بىرىگىپ قارسى تۇرۋعا ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. مۇنداي پىكىرلەر الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ سەزدەرىندە دە كوپ كوتەرىلىپ كەلەدى”, دەدى ورتالىق جەتەكشىسى. ال ىستامبۇل قالاسىنىڭ ءمۇفتيى مۇستافا چاگريدجي ءوز كەزەگىندە بۇل ايتىل­عان پىكىرلەردى قۋاتتايتىنىن, سەبەبى دىندەر, ولاردىڭ وكىلدەرى اراسىنداعى كەلىسىم كوپ قيىنشىلىققا توسقاۋىل بولاتىنىن تىلگە تيەك ەتتى. ول قازاقستان مەن تۇركيا ءدىني باسقارمالارى اراسىندا جاقسى بايلانىس ورناعانىنا, وعان ءبىر عانا مەشىتتەردەگى يگى ىستەردى مىسالعا كەلتىرسە دە بولاتىنىنا توقتالىپ ءوتتى. ء“بىزدىڭ ءدىني باسقارمانىڭ باستاماسىمەن قازاقستاننىڭ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قازالى دەگەن جەرىندە ۇلكەن مەشىت بوي كوتەرگەن ەدى. بۇل دا سول باي­لا­نىستىڭ كورىنىسى”, دەدى ىستامبۇلدىق ءمۇفتي. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرى بۇدان كەيىن ىستامبۇلداعى يۋدايزم وكىلدەرىنىڭ سيناگوگاسىنا اتباسىن بۇردى. بۇل جەردە ولار­دى باس راۆۆين يساك الەۆا قارسى الىپ, قازاق­ستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرىنىڭ تۇركيا جەرىنە, ونىڭ ىشىندە ەۆرەيلەر ءۇشىن قاسيەتتى جەرگە كەلگەنى ءۇشىن ءوزىنىڭ العىسىن جەتكىزدى. “كەزىندە مەملەكەتتىڭ ءوز ىشىندە ۇلكەن قىسىم دا بولعان. بىراق بۇل ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەن. مۇنى الەمدىك تاجىريبەدەن دە كورۋگە بولادى. سونىڭ ءبىر مىسالىن قازاقستانمەن بايلانىستىرعان ءجون. سەبەبى, بۇگىندە قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى دىندەر اراسىنداعى كەلىسىم مەن تاتۋلىقتىڭ جارقىن كورىنىسىن كورسەتىپ كەلە جاتقان ەلدەردىڭ ءبىرى”, دەدى ول. ال كاتوليك شىركەۋىندەگى پاتريك يۋسۋف ساگپەن وتكەن كەزدەسۋ دە ءوزىنىڭ ءمان-ماڭىزى­مەن ەرەكشەلەندى. “تاريحتان ساباق الاتىن ۋاقىت جەتتى. قازىر دىندەر ءبىر-بىرلەرىن وتە جاقسى تانۋلارى كەرەك. سەبەبى, ادامدار قان­داي ءدىندى ۇستانباسىن ءبىر-بىرىنە باۋىر. ول ءۇشىن سىزگە مەنىڭ ءدىنىمدى سىيلاۋ مىندەت ەمەس, تەك ەڭ باستىسى – جات دەپ ساناماۋ, بوتەنسىت­پەۋ كەرەك. بۇگىندە 1 ملن.-نان استام ادام اشار­­شى­لىقتىڭ زاردابىن شەگۋدە. ال اشارشىلىق بولعان جەردە بەيبىت­شىلىك تۋرالى اڭگىمە ايتۋدىڭ ءوزى قيىن. سوندىقتان مەن جاراتقاندى مەشىت­تەن, شىركەۋدەن, يا بولماسا سيناگوگادان ىزدە­مەۋىم كەرەك. ول مەنىڭ جۇرە­گىمدە. ول بارلىق جەردە. ونىڭ رۋحى سىزدەردىڭ ىشىڭىزدە. ياعني, بۇل نەنى بىلدىرەدى؟ جاراتۋشى قاي ءدىن وكىلىنىڭ دە وزىنە ادۆوكات بولعانىن قاجەتسىنبەيدى. وعان ادۆوكات قاجەت ەمەس. مىنە, وسىنى كەز كەلگەن ءدىن وكىلى ۇعى­نۋى قاجەت”, دەدى يۋسۋف ساگ. باسقوسۋ كەزىندە ول جۋرناليس­تەردىڭ, قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرىنىڭ قويعان سۇراقتارىنا دا اسا ءبىر ىجداھاتتى­لىقپەن جاۋاپ بەرىپ وتىردى. ماسەلەن, كەزدەسۋدە ايتىلعان دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, بۇگىندە تۇركيادا 50 مىڭداي كاتوليك وكىلى قونىستانعان ەكەن. “بىراق بۇل ناقتى مالىمەت ەمەس”, دەگەندى العا تارتتى يۋسۋف ساگ. ونىڭ ايتۋىنشا, كاتوليك ءدىنىن ۇستاناتىن جاندار­دىڭ قانشا ەكەندىگى تۋرالى ارنايى مالىمەت جوق. بار بەلگىلىسى – قازىرگى تاڭدا تۇرىك جەرىندە 15 مىڭداي لاتىن كاتوليگى, 10 مىڭداي ارميان كاتوليگى تۇرادى ەكەن. رەسمي ەمەس دەرەكتەر بويىنشا, 25 مىڭداي كاتوليك دىنىندەگى ايەل ازاماتشالار تۇرىكتەرگە كۇيەۋگە شىعىپتى. ناقتى مالى­مەت­تىڭ جوقتىعىن دا وسىنداي سەبەپتەرگە بايلانىستى دەپ تۇسىندىك. باسقوسۋ كەزىندە استاناداعى اۋليە ماريا ارحيەپارحيا­سىنىڭ باس ۆيكاريى, ريم-كاتوليك شىركەۋى­نىڭ وكىلى رولاند جاكەنۋد تا ءوز ويىن ءبىل­دىرىپ, الەمدە بوي كورسەتىپ جۇرگەن قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋدىڭ ءبىر جولىن وسىنداي يگى باستامالار­دان ىزدەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. “سوناۋ 1930-1940-جىلدارى ەلىمىزگە كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى كۇشتەپ كوشى­رىل­گەن. ال سولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى باتىس ۋكراينادان كەلگەن پولياكتار. ياعني, كاتوليك ءدىنىن ۇستاناتىندار. بۇگىندە قازاقستانداعى كاتوليكتەردىڭ جالپى سانى شامامەن 150 مىڭداي. ولارعا بارلىق جاعىنان جاقسى جاعداي جاسالعان”, دەدى ر.جاكەنۋد. كەزدەسۋ كەزىندە ىستامبۇلداعى كاتوليك شىركەۋىنىڭ وكىلى يۋسۋف ساگ قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرىنە دىنارالىق تاتۋلىقتى ناسيحاتتاۋ باعىتىنداعى اتقارىپ جاتقان ءىس-شارالارىنا ءوز ريزاشىلىعىن جەتكىزدى. “ەگەر, بەيبىتشىلىككە ۇمتىلامىن دەسەڭ, وندا ماتەريالدىق قۇندىلىقتان اۋلاق بولۋىڭ كەرەك. بۇل كەز كەلگەن قاتەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن قاجەت. ياعني, قاي ءدىندى ۋاعىز­داعانى­مىزبەن, ماقساتىمىز ءبىر بولسىن. سونداي-اق, ول تۇرىك رەسپۋبليكاسىندا دىن­ارا­لىق ۇنقاتىسۋدىڭ العاشقى قادامدارىن جاساعان تانىمال اعارتۋشى فەتحۋللاح گۇلەننىڭ وراسان ەڭبەگىنە ەرەكشە توقتالدى. بۇل جەردە ف.گۇلەنگە تۇر­كياداعى يۋدايزم, پراۆوسلاۆيە جانە كاتوليتسيزم سەكىلدى باسقا دا ءدىن وكىلدەرىنىڭ ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنىنا كوزىمىز جەتتى. ىستامبۇلداعى ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىمەن كەز­دەسۋدەن كەيىن مىنا ءبىر ماسەلە ءبىزدىڭ نازارى­مىزدى ەرەكشە اۋداردى. بۇل تۇركيادا قىزمەت جاسايتىن ءدىني ۇيىمدار باسشى­لارى­نىڭ مىن­دەتتى تۇردە تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولاتىندىعى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاندا دا وسى ماسەلەگە نازار اۋدارعان ورىندى بولار دەگەن وي ءبىزدىڭ دە كوكەيىمىزدە تۇردى. “مۇراجاي-قالا” – ماردين ساپارعا دىنارالىق تاتۋلىق پەن رۋحاني كەلىسىمدى وزەك ەتكەن قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرىنىڭ بۇدان كەيىنگى ايالداعان جەرى وسى قالا بولدى. ماردين – سيريا تىلىنەن اۋدار­عاندا “مەردە”, ياعني, “قورعان, بەكىنىس” دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. بۇل قالانىڭ “مۇرا­جاي-قالا” دەپ اتالۋىنىڭ ءوز سەبەبى بار. ويت­كەنى, مۇندا ءحىى-ءحىىى عاسىرلارداعى تۇرىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ كوپتەگەن ەسكەرت­كىشتەرى سول كۇيىندە ساقتالىپ, تابيعاتپەن ەرەكشە ۇيلەسىم تاپقان. بۇل جەردىڭ تاعى ءبىر ارتىقشىلىعى – كوپ ءدىننىڭ باستاۋ بۇلاعى سولتۇستىك مەسوپا­تاميا جازىعىنداعى وسى ءبىر قالادان ءنار الاتىندىعى. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرىنىڭ وسى قالاعا اياق باسۋى تەگىن ەمەس. قالاعا جاقىنداي بەرە الىس توبەشىك­تەردەن تاسپەن بەدەرلەپ جازىلعان سوزدەر بىردەن كوزىڭە وتتاي باسىلادى. ول – “مەن تۇرىكپىن دەگەن ادام قانداي باقىتتى” دەگەن اتاتۇرىكتىڭ ءسوزى. ەرەكشە سەزىممەن ايتىلعان بۇل سوزدەر كىم-كىمنىڭ بولسا دا جانىنا جىلىلىق ساۋلەسىن تاراتارى انىق. ماردينگە كەلگەن دەلەگاتسيانى قالا اكىمى حاسان دۋرۋەلدىڭ ءوزى قارسى الدى. ءبىر قىزى­عى, قالانى ەكى ادام قاتار باسقارادى ەكەن. ءبىرى – اكىم, ەكىنشىسى – مەر. اكىمدى ۇكىمەت, مەردى حالىق سايلايدى. ەكەۋىنىڭ قۇزىرەت-بيلىگى تەڭدەي بولىنگەن جانە زاڭنا­مامەن بەكىتىلگەن. ايىرماشىلىعى – اكىم ۇكىمەت جۇكتەگەن تاپسىرمالاردى ءوز جاۋاپ­كەر­شىلىگىنە السا, مەر الەۋمەتتىك, جول-قۇرى­لىس, كولىك ماسەلەلەرىن ءوز يەلىگىنە العان. ۇكى­مەتكە جالتاقتامايدى. قولعا العان جۇ­مىس­تارىن ءوز باستاماسىمەن دوڭگەلەتە بەرەدى. ح.دۋرۋەل قازاقستاندىق دەلەگاتسياعا قالانىڭ تاريحىن قىسقاشا بايانداي كەلە, ونىڭ بۇگىنگى تىرشىلىگىنە قاتىستى دا ماع­لۇمات بەرىپ ءوتتى. ونىڭ سوزىنەن اڭعارعانى­مىز – تۇركيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىسىندا ورنالاسقان بۇل قالادا ءار ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى قونىستانىپتى. ولار – كۇردتەر, تۇرىكتەر, اسسيريلىكتەر, ارابتار جانە از عانا ارمياندار. ال تاريحي مالىمەتتەرگە جۇگىنەر بولساق, ءمارديننىڭ ەڭ العاشقى قونىس­تانۋ­شىلارى – اسسيريلىكتەر كورىنەدى. ءبىزدىڭ ەرامىزدىڭ ءىىى عاسىرىندا ولاردىڭ تابانى العاش وسى جەرگە تيگەن. “بۇگىندە ماردين قالاسىنىڭ تۇراقتى تۇرعىندارى – ارابتار, كۇردتەر, تۇرىكتەر ءوزارا تۇسىنىستىكتە, بىرلىكتە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر ەكەن. تەك سىيىناتىن جەرلەرى باسقا. قازىرگى تاڭدا مۇندا پرا­ۆو­سلاۆيە دىنىنە قاراستى 12 شىركەۋ, 1 موناس­تىر جۇمىس ىستەيدى. ەڭ ءبىرىنشى موناستىر­لەردىڭ نەگىزى وسى مارديندە قالانعان”, دەدى قالا اكىمى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, 82 مىڭعا جۋىق حالىق قونىس­تانعان بۇل قالادا اۋىل شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان. 180 مىڭ گا. جەرلەرى – سۋارمالى. ونەركاسىپ ورىندارى دا جەتەرلىك. تۋريزم سالاسى دا دۇرىس جولعا قويىلىپتى. يراك جانە سيريا ەلدەرىمەن اراداعى ەكسپورت 500 ملن. دوللاردى قۇرايتىن كورىنەدى. كۇمىس ءوندىرىسى جاقسى جاندانعان. سەبەبى, كۇمىس وڭدەۋ ونەرى وسى جەردەن باستالىپ, تۇركيانىڭ بارلىق جەرىنە تارالعان ەكەن. “بيىلعى جىلى ەكسپورتتىڭ جالپى مولشەرى 74 پايىزعا ءوستى. بۇل – ايتارلىقتاي كورسەتكىش”, دەدى قالا اكىمى بىزبەن اڭگىمەسىندە. ال تۋريزم سالاسىنان دا قوماقتى قارجى قۇيىلاتىنىن قالاعا, ونىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتە وتىرىپ, كوز جەتكىزەسىڭ. سەبەبى, ماردين – تۇنىپ تۇرعان تاريح جانە سول تاريحىن تولىق ساقتاپ قالعان بىردەن ءبىر قالا. تاريح زەرتتەۋشىلەرى بۇل جەردەن 25 مادەنيەتتىڭ ءوتىپ, ءوز ءىزىن قالدىرعانىن دالەلدەپتى. مىنە, وسىدان-اق بۇل قالانىڭ تۇركيا ءۇشىن قاندايلىق ماڭىزعا يە ەكەندىگىن باعامداپ, وسى جەرگە قانشا تۋريستەر اعىلاتىنىن ساناي بەرىڭىز. قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرى مار­دين قالاسىنىڭ ءمۇفتيى مەحمەت كىزىلكايا­مەن بولعان كەزدەسۋدە وسى جەردىڭ رۋحاني تىنى­سىنا دا جان-جاقتى قانىققانداي بولدى. “قازىر­گى تاڭدا قالادا 10 قۇران كۋرسى بار. بۇل كۋرستاردا 22 وقىتۋشى قۇران تۋرالى ءدارىس بەرەدى. اتالعان كۋرستى ويداعىداي تامامدا­عان­دار تەولوگيا سالاسىندا ءوز تاجىريبەسىن جەتىلدىرە الادى. مەنىڭ ءدىن سالاسىندا جۇر­گەنى­مە 38 جىلعا جۋىقتادى. كەزىندە يزمير ۋنيۆەرسي­تەتىنىڭ تەولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىر­گەن­مىن. وسى جىلدار ىشىندە ازانشىدان باستاپ مۇفتيگە دەيىنگى بارلىق ساتىدان ءوتتىم”, دەدى ءدىن وكىل­دەرى­مەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندە م. كىزىل­كايا. بۇدان كەيىن ءمۇفتي جۋرناليس­تەردى, دەلەگاتسيا وكىلدەرىن قىزىقتىرعان ساۋالدارعا دا جاۋاپ بەردى. سونداي ساۋالداردىڭ ءبىرى جوعارى وقۋ ورىندارىندا, ۋنيۆەرسيتەتتەردە حيدجاب كيۋ ماسەلەسىنە قاتىستى بولدى. بۇل ساۋالعا مارديندىك ءمۇفتي: “بىزدە وقۋشى قىزدار مەن وقىتۋشىلاردىڭ ساباق كەزىندە حيدجاب كيمەۋى زاڭمەن بەكىتىلگەن. ياعني, زاڭ بويىنشا مەكتەپتە, جوعارى وقۋ ورىندارىن­دا حيدجاب كيىپ جۇرۋگە تىيىم سالىنعان”, دەپ جاۋاپ بەردى. بۇل باسقوسۋدا قازاقستان­دىق دەلەگاتسيا اتىنان ءدىني ىستەر جونىندەگى كوميتەت توراعاسىنىڭ ورىنباسارى امانبەك مۇقاش ۇلى قازاقستانداعى ءدىني احۋال توڭىرەگىندە بايانداپ, بۇگىندە 38 ءدىني باسپا ءونىمى شىعارىلىپ, 18 ءدىني-وقۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيتىنىنە, 7 مەدرەسەدە ءدارىس وقىلا­ت­ى­نىنا توقتالىپ ءوتتى. “قازاقستان مۇسىل­مان مەملەكەتى بولعانىمەن, باسقا دىندەردىڭ وكىل­دەرى كوپ. ورتالىق ازيادا ورنالاسقان قازاق جەرىنەن بارلىق دىندەر وتكەن. ياعني, ول باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىرىپ وتىرعان ەل”, دەدى ا. مۇقاشوۆ. كەزدەسۋ سوڭىن­دا قوس تاراپ وكىلدەرى مۇنداي باسقوسۋ­لاردى ءجيى وتكىزۋ قاجەتتىگىن, سەبەبى, مۇنداي ساپارلار رۋحاني كوكجيەكتى كەڭەيتەتىندىگىن اتاپ ءوتتى. بۇل رەتتە ءبىز بۇل قالانىڭ ءوزىنىڭ قورعان­دارىمەن, مەشىتتەرىمەن, مەدرەسەلەرىمەن, شىركەۋلەرىمەن دە ەستە قالعانىن ايتقىمىز كەلەدى. ماسەلەن, وسى ساپار بارىسىندا قا­زاق­ستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرى تاريحي تامى­رى حV عاسىردان باستالاتىن قاسىميا مەد­رە­سەسىن, سونداي-اق, قالادان شەتكەرىرەك جەر­دە ورنالاسقان دەيريۋلززافاران شىركەۋىن تاماشالاۋعا مۇمكىندىك الدى. ماسەلەن, قۇرى­­لىسى ارتۋكيتتەر زامانىندا باستالعان قاسىميا مەدرەسەسى 1 دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن جۇمىس ىستەسە, كەزىندە اسسيريلىك­تەردىڭ ءدىني ورتالىعى سانالعان دەيريۋلززا­فاران شىركەۋىنىڭ 1600 جىلدىق تاريحى بار ەكەن. شانلىۋرفا – پايعامبارلار مەكەنى بۇل قالانى اللانىڭ ەلشىلەرى – پاي­عام­­بارلار مەكەنى دەپ تە اتايدى. سەبەبى, مۇن­دا 5 پايعامباردىڭ ءىزى جاتىر. ۋرفا ءوزىنىڭ تاريحي تامىرىن تەرەڭنەن الادى. بۇل جەر كەزىندە پالەستينا جانە مەسوپاتا­ميامەن بايلانىس ورناتقان. ارابتار مەن تۇرىكتەر­دەن كەيىن ازداعان ۋاقىت ەگيپەت ماملۇكتەرى دە باسقارعان. بۇل جەردە وسمان يمپەرياسى­نىڭ تۇعىرى كو­تەرىلىپ, ال 1918-1923 جىلدار­داعى تاۋەلسىز­دىك جولىنداعى سوعىستان كەيىن تۇرىك رەسپۋب­ليكاسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. وسى سوعىستا جانقيارلىق ەرلىك كورسەتكەنى ءۇشىن بۇل قالاعا اتاتۇرىك “شانلى”, ياعني, “ابىرويلى” دەگەن مارتەبە بەرگەن كورىنەدى. قازىر بۇل شاھار تۇركيانىڭ ايرىقشا ماقتان تۇتاتىن ءدىني ورتالىق­تارى­نىڭ قاتارىندا تۇر. شان­لىۋرفاعا تۇركيا­­نىڭ ءوز ىشىنەن بولەك, كورشى­لەس سيريادان كوپتەگەن تۋريستەر كەلەدى. ەۋرو­پالىق تۋريستەر دە ارا-تۇرا كەزدەسىپ قالادى. بۇل جەرگە كەلگەندە دە جان-دۇنيەڭ ەرىك­سىز ەرەكشە اسەرگە بولەنەدى. قالانى ارالاعان كەزدە وسىدان قانشاما مىڭجىلدىقتار بۇرىن نەمرۋت پاتشانىڭ زامانىندا ءومىر سۇرگەن يبراھيم پايعامباردىڭ اياق باسقان مەكەنىن, پاتشانىڭ بۇيرىعىمەن وتقا تاستالىپ, الايدا اللانىڭ شاپاعات-نۇرىمەن ول وتتىڭ كولگە, كول ماڭايىنىڭ تاماشا باۋ-باقشالى اسەم جەرگە اينالعانىن كوزبەن كورىپ, تاماشالادىق. بۇل ساپار كەزىندە سونداي-اق, ايۋب پايعام­باردىڭ مەشىتىنە, تۇركيانىڭ وڭتۇستىك-شىعىس جاق بەتىندە, سيريا شەكاراسىنان 20 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان ەجەلگى قالا – حاررانىڭ ورنىن تاماشالاۋعا دا مۇمكىندىك الدىق. ۇنقاتىسۋلار تاتۋلىققا ۇندەيدى قاسيەتتى شانلىۋرفا توپىراعىندا ءجۇرىپ, پايعامبارلار مەكەنىنىڭ نۇرىنا بولەنگەن دەلەگاتسيا وكىلدەرى بۇدان كەيىن ىستامبۇلعا قايتىپ ورالىپ, وندا ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى مەن جازۋشىلاردىڭ, عالىمدار مەن جۋرناليس­تەردىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ۇلكەن دوڭگەلەك ۇستەلگە قاتىستى. بۇل باسقوسۋعا “حالىقارالىق مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ” تۇعىرناماسىنىڭ باس حاتشىسى دجەمال ۋشاك, ارميان شىركەۋىنىڭ وكىلى زاۆەن بىچاگچى, ساكاريا ۋنيۆەرسيتەتى ءدىنتانۋ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, پروفەسسور ءالي ەنباش, ميمار سينان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, شوقايتانۋشى عالىم ابدىۋاقاپ قارا, “ەۋرازيا ۇنقاتىسۋى” حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى ساليح اكچاي, ت.ب بەلگىلى ازاماتتار كەلدى. جيىن كەزىندە ءسوز العان ساليح اكچاي دىندەر اراسىنداعى تاتۋلىق الەمدەگى تۇسىنىس­پەۋشىلىكتەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن تىلگە تيەك ەتسە, امانبەك مۇقاشوۆ دىنارالىق ۇنقاتىسۋدىڭ قازاقستان­دىق تاجىريبەسى تۋرالى باياندادى. استاناداعى ريم-كاتوليك شىركەۋىنىڭ وكىلى رولاند جاكەنۋد تا وسى ءسوزدى قۋاتتاي كەتتى. “قازاقستانعا العاش نەمىس, پولياكتار قونىس اۋدارعان كەزدە ولاردىڭ قانداي كۇيدە كەلگەنى بەلگىلى. سول كەزدە جەر­گى­لىك­تى تۇرعىن­دار – قازاق حالقى سىرتتان كەلگەن وزگە ءدىن وكىلدەرىنە ۇلكەن كومەك-قولداۋ كور­­سەت­كەن ەدى. سوندىقتان دىندەر اراسىنداعى مۇنداي ۇنقاتىسۋلار قازاق جەرىندەگى تاجىريبەنى, سونداي-اق الەمدىك تاجىريبەنى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قاجەت”, دەدى ر. جاكەنۋد. ال ورىس پراۆوسلاۆيە شىركەۋىنىڭ وكىلى الەكساندر اكەي دە سان عاسىردان جەتكەن ءدىني كەلىسىم تەتىگىن جەتىلدىرۋ – بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا سەپ بولاتىندىعىن جەتكىزدى. بۇل باسقوسۋدا شوقايتانۋشى عالىم ابدىۋاقاپ قارانىڭ ايتقان وي-پايىمدارى دا كوپتىڭ كوڭىلىنەن شىقتى. “قازىرگى جاھان­دانۋدىڭ زياندى جاقتارىن ازايتۋدىڭ جولى – دىندەر اراسىنداعى جانە مادەنيەت­تەر ارا­سىنداعى ۇنقاتىسۋ. بۇل رەتتە قازاقستان­نىڭ تاجىريبەسىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولا­دى”, – دەدى ءا.قارا. وسىلاي دەي كەلە, ول ءوزىنىڭ دىنگە, رۋحاني سالاعا قاتىستى پىكىرىن مۇس­تافا شوقايدىڭ ومىرىمەن بايلانىستىر­دى. “م.شوقاي بولشەۆيكتەر­مەن كۇرەس كەزىندە تاريح ساحناسىنا شىققان تۇلعا. ونىڭ زايىبى – ماريا حريستيان ءدىنىن ۇس­تا­عانى­مەن, ولار ءبىر-ءبىرىنىڭ ءدىنىن سىيلاپ وتكەن. ال م. شوقاي قايتىس بولعان كەزدە ماريا ونى بەرليندەگى مۇسىلمان مەشىتىنە اپارىپ قويادى. كەيىن پاريجدەگى ەڭ ۇلكەن مەشىتتە قىرقىن بەرەدى. مىنە, وسى ءبىر مىسالدان-اق كوپ نارسەنى اڭعارۋعا بولادى”, دەدى عالىم. ال “مادەنيەتارالىق ۇنقاتىسۋ” تۇعىر­ناما­سىنىڭ باس حاتشىسى دجەمال ۋشاك تاريحتا كوپتەگەن ءدىن سوعىستارى ورىن العا­نىنا, بۇلار دىنگە قارسى باعىتتالعانىنا توقتالىپ ءوتتى. “مۇنداي سوعىستار بەلگىلى ءبىر مۇددەنى كوزدەگەندىكتەن تۋعان. سوندىقتان ەگەر, بۇگىن دىندەر تاتۋلىعى نىعايىپ جاتسا, بۇل – ەڭ الدىمەن ءدىن ادامدارىنىڭ ەڭبەگى. سوندىق­تان مۇنداي باسقوسۋلار مەن تاجىريبە الماسۋ­لاردىڭ ورنى ايرىقشا”, دەدى ءوز سوزىندە. كەزدەسۋلەر بارىسىندا تۇركيالىق ءدىن­دار­لار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى ن.نازارباەۆتىڭ دىنارالىق كەلىسىم سالا­سىنداعى جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنا جوعارى باعا بەردى. تۇركيا تاراپى ءارتۇرلى ءدىن وكىل­دەرىنىڭ باسىن قوسىپ وسىنداي ءىس-شارا وتكىزۋ تاجىريبەسىن العاشقى بولىپ قازاقستاننىڭ ۇيىمداستىرعانىنا باسا نازار اۋداردى. ءبىز دىنارالىق كەلىسىمدى وزەك ەتكەن مۇن­داي ۇنقاتىسۋلار تالاي عاسىردان تامىر تار­تا­تىن تاجىريبەنى جەتىلدىرۋگە, سول ارقىلى مورالدىق قۇندىلىقتاردى مولايتۋعا سەپ بولاتىنىنا تاعى دا كوز جەتكىزدىك.

ءلايلا ەدىلقىزى,

استانا – ىستامبۇل – استانا.